Alıýmınıı totyǵy qalaı óndiriledi?
Pavlodardyń Shyǵys ónerkásip aımaǵyndaǵy tóbesi kók tiregen murjalardy syrttan kelgender birden baıqaıdy. Bul – óńirdegi 8 myńǵa jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan Pavlodar alıýmınıı zaýyty. «Qazaqstan alıýmınııi» AQ búginde Kereký óńirindegi eń iri degen óndiristerdiń qatarynan sanalady. Kásiporyn Qostanaı, Pavlodar oblystaryndaǵy kenishterde óndiriletin boksıt pen áktastan alıýmınıı totyǵyn shyǵarady. Kompanııa quramyna Pavlodar alıýmınıı zaýyty, JEO-1, Qostanaıdaǵy Krasnooktıabr ken basqarmasy, Baıanaýyl aýdanyndaǵy «Keregetas» áktas kenishi kiredi.
Jýyrda zaýyt ákimshiligi buqaralyq aqparat quraldary ókilderin shaqyryp, kásiporyn aýmaǵynda baspasóz týryn uıymdastyrdy. О́ndiristik úderis pen ekologııalyq is-sharalar baıandaldy.
Aksıonerlik qoǵamnyń quramyndaǵy kásiporyndar birtutas tehnologııalyq keshenge jatatyndyqtan, mıneraldy shıkizat óndirý, óńdeý jumystary ekonomıkalyq turǵydan barynsha tıimdi ádistermen júzege asyrylady. Kásiporyn shejiresinen qysqasha syr sherter bolsaq, osydan jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn, ıaǵnı 1958 jyldyń kúzinde Pavlodar qalasynyń ońtústik-shyǵysynda alyp qurylystyń alǵashqy qazyǵy qaǵyldy. Odaqtyń túkpir-túkpirinen kelgen jastar alyp qurylysty alty jyl boıy toqtaýsyz júrgizdi. Aqyry, 1964 jyldyń qarasha aıynda jańadan iske qosylǵan iri zaýyttyń alǵashqy ónimi – alıýmınıı totyǵyn tıegen tuńǵysh eshelon Reseıdiń Novokýznesk qalasyna jóneltildi. Pavlodar alıýmınıı zaýyty jumysqa kirisken alǵashqy kúnnen bastap-aq sapasy tómen boksıtten alıýmınıı totyǵyn óndirý maqsatyna beıimdelip qurylǵan bolatyn. Sol maqsatta buryn-sońdy óndiriste qoldanylmaǵan «Baıer- kúıejentekteý» tásili oılap tabyldy. Dúnıe júzindegi alıýmınıı totyǵyn óndiretin zaýyttarda oǵan deıin «Baıer» tehnologııasy ǵana qoldanylyp kelgen. Al «Baıer-kúıejentekteý» tehnologııasyn tuńǵysh ret Pavlodar zaýytynyń ǵalymdary men mamandary óndiriske engizdi. Mine, osyndaı ozyq tehnologııa ádisimen Pavlodar alıýmınıı zaýytynda óndirilgen alıýmınıı totyǵyna 1976 jyly memlekettik sapa belgisi berildi. Zaýyt mamandary ǵylymdy óndirispen ushtastyrǵan izdenisti jumystaryn odan ári sátti jalǵastyra berdi.
Bizdi zaýyt menedjeri Serik Ahmetov áýeli kásiporynnyń shıkizaty qordalanatyn qoımaǵa alyp keldi. Qoıma degen aty bolmasa, bul ashyq dalada úıilip jatqan taý-taý boksıtter men áktastar, ózge de quramdas elementter.
– Alıýmınıı shyǵarý óndirisinde alıýmınıı totyǵy – eń basty shıkizat. Alıýmınıı totyǵyn alýdaǵy basty shıkizat – boksıt, áktas, sondaı-aq kalsıılengen soda, kaýstık sodasy, qalyptaýshy kómir paıdalanylady. Jalpy, zaýytymyzda 13 seh ornalasqan, onyń úsheýi negizgi sehtar. Shıkizatty daıyndaý qoımasy syrttan jetkizilgen shıkizattar – boksıt, áktas, kómir, koks pen kalsıılengen sodany qabyldaıtyn seh. Osy sehta atalǵan shıkizat usaqtalyp, ortashalanyp, odan ári kúıejentekteý men gıdrometallýrgııa sehtaryna jóneltiledi. Gıdrometallýrgııa sehynda alıýmınıı totyǵyn óndirý Baıer ádisimen júzege asady. Baıer ádisimen boksıtten alıýmınıı totyǵyn alý óndirisi mynadaı kezeńderdi qamtıdy: boksıtti untaqtaý, boksıt qoıytpaǵyn siltimen eritý, qyzyl shlamdy qoıýlandyrý, jýý, alıýmınat eritindisin qaıta súzý, qyzyl shlamdy súzý, dekompozısııalaý jabdyǵynan ótkizý, gıdratty óndeý, býlandyrý, taýarlyq shıkizatty kalsııleý. Joǵaryda atalǵan úderister men kúıejentekteý sehy tehnologııalyq úderisterinen ótken shıkizat gıdrometallýrgııa sehynyń №5 ýchaskesindegi peshterinen daıyn taýarlyq ónim bolyp shyǵady. Daıyn taýarlyq ónim – alıýmınıı totyǵy, – deıdi kásiporyn ókili.
Boksıt eń áýeli munda jartylaı ashyq vagondarmen jetkiziledi eken. Odan soń konveıerler arqyly ken ýatqyshqa túsip, keıin qoımaǵa jınalady. Boksıttiń túsi qyzyl. Quramynda kremnıı elementi óte joǵary. Mundaı boksıttiń quramyndaǵy kremnıı men temir óte nashar aırylady. Sondyqtan kezinde «Baıer-kúıejentekteý» ádisi óndiriske qolaıly tásil retinde engizilgen. Shıkizatty daıyndaý sehynyń alańyna 600 myń tonnadaı shıkizat saqtaýǵa bolady. Qostanaılyq boksıttiń quramynda ylǵal óte joǵary, jalpy salmaǵynyń 20 paıyzyna deıin jetedi. Soǵan oraı bul shıkizattan shań-tozańnyń ushýy óte tómen deńgeıde dep túsindirdi mamandar. Rasynda taý-taý bolyp úıilgen boksıtti qoparyp jatqan rotordan, ýatylǵan kendi ári qaraı tasyp jatqan konveıerden artyq ushqan shań-tozańdy baıqamadyq. Negizgi shań-tozań óndiristik úderisterde bastalady. Al olardy tehnologııa barysynda qarmap qalý, ıaǵnı súzgiden ótkizý júıesi qurylǵan.
Tórt-bes tonna boksıt shıkizatynan shamamen eki tonna totyq alynady, odan bir tonna ǵana alıýmınıı shyǵady. Gıdrometallýrgııalyq sehta alıýmınıı totyǵynyń qalaı alynatynyna kýá boldyq. Úlken kúıdirý peshterinde alıýmınıı totyǵyn alýdyń sońǵy úderisteri júredi. Peshke otyn retinde mazýt qoldanylyp, ol birneshe óńdeýden ótip kelgen boksıtti sur untaqqa aınaldyrady.
«Gıdrometallýrgııalyq sehta mundaı 5 kúıdirý peshi bar. Bulardyń barlyǵy bir mezgilde jumys istemeıdi. О́nimniń kólemine, suranysqa saı 3-4 pesh bir ýaqytta janyp turýy múmkin. Al jylyna bul peshterden biz 1,5 mln tonna alıýmınıı totyǵyn alamyz. Pesh ishindegi gradýs 800-den 1 200 gradýsqa deıin jetedi», dep túsindirdi S.Ahmetov.
Salany damytýǵa – 112 mlrd teńge
Zaýyttyń bas ekologi Maqsut Jaqypov jentekteý peshterindegi shań tazalaý júıesin jańǵyrtýǵa baılanysty kásiporynda qolǵa alynǵan ekologııalyq jobalar týraly baıandady. Bul – óndiristiń qorshaǵan ortaǵa yqpal etýin tómendetýge baǵyttalǵan ERG ekostrategııasynyń bir bóligi. Onyń aıasynda alıýmınıı zaýyty barlyq kúıejentekteý sehyndaǵy elektr súzgilerin rekonstrýksııalaıdy. Olardyń jalpy sany – 16. Joba kezeń-kezeńimen, 2030 jylǵa deıin júzege asady. 2019 jyly bastalǵan ıgi jobanyń nátıjesinde alǵashqy elektr súzgileri tıimdiligi joǵary gıbrıdi súzgilerge almastyryla bastady. Osylaısha, qoldanystaǵy elektrli statıtıkalyq súzgileýdi gıbrıdti súzgileýge qandaı da bir shyǵynsyz qaıta qurýdyń eń tıimdi sheshimi bolyp otyr.
– Atalǵan jobany júzege asyrýdyń tıimdiligi biz oılaǵannan asyp tústi. Bul aımaqtyń ekologııasyna túsetin salmaqty edáýir jeńildetedi. Qazir №4 sehtaǵy №7, №8 peshterdiń elektr súzgileri aýystyrylady. Rekonstrýksııalaý kezinde burynǵy matadan jasalǵan súzgilerdiń ornyna gıbrıdti súzgiler qoıylady. Gıbrıdti súzgilerde tútikti júıe bar, ol shań-tozańdy meılinshe kóbirek tutyp qalýǵa múmkindik beredi. Atalǵan eki peshtegi súzgilerdi almastyrýǵa bizdiń kompanııa 10,3 mlrd teńge ınvestısııa salyp otyr. Bul joba atmosferaǵa gazdarmen shyǵarylatyn qatty bólshekterdiń azaıýyna áser etedi. Rekonstrýksııaǵa deıin konsentrasııadaǵy shań-tozańnyń úlesi bir nıýton-metrde 1 800 mg-di qurasa, jańa jabdyqtar ornatylǵanda ol 20 mg-ǵa deıin tómendeıdi. Iаǵnı salmaq jaǵynan alsaq, qazir bir sharshyda 560 tonna bolsa, keıin sharshysyna 0,29-ǵa deıin kemıdi. Sonda jylyna kásiporynnan gazdarmen shyǵatyn zııandy qatty bólshekterdiń úlesi jylyna 360 myń tonnaǵa deıin azaıýy kerek. Eýropalyq standartta bir sharshyda 20 mg-ǵa deıin ruqsat etilgen. Bizdiń tehnologııa bul standartty basyp ozady dep senemiz, – deıdi bas ekolog.
Alıýmınıı zaýytynyń 2019-2030 jyldarǵa negizdelgen ekologııalyq jobalaryna kásiporyn 112 mlrd teńge qarajat bólýdi josparlap qoıǵan. Onyń 22,2 mlrd teńgesi búginde ıgerildi. Bul qarajatqa jentekteý peshterinde 4 súzgi, elektr stansasyndaǵy kúl tutqysh qondyrǵy, ıondy sáýlelegishtiń ampýldi kózderi, transformatorlardaǵy arnaıy qondyrǵylar aýystyrylyp, qorshaǵan ortaǵa túsetin qaldyqtardyń úlesin qadaǵalaıtyn avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesi ornatyldy. Sondaı-aq jergilikti ákimdikpen birlese otyryp, jasyl jelekter otyrǵyzý isi jalǵasyp keledi. Buǵan qosa qazirgi ýaqytta jalpy somasy 19,8 mlrd teńgege 7 joba júzege asý kezeńinde.
2019 jyly munda avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesi ornatylyp, óndiristiń aýaǵa shyǵaratyn zııandy qaldyqtaryn onlaın rejimde baqylaýǵa múmkindik berip otyr. Júıe azot, kómirtek oksıdteri men kúkirt dıoksıdin, shań sııaqty aýany lastaýshy zattardyń kórsetkishin monıtorıng arqyly baqylaıdy.
– Shyǵaryndylardy azaıtý qamyndaǵy jobalarymyz irkilissiz jumys istep tur. Al qaladaǵy jasyl jelekterdi kóbeıtý is-sharalarynan zaýyt tys qalǵan emes. Qazirgi basymdyq – eski shúberek súzgilerdi metaldy súzgilerge aýystyrý. Sebebi metall súzgiler joǵary temperatýraǵa asa tózimdi. Matadan jasalǵan súzgiler 200 gradýsqa tótep berse, jańalary 500 gradýsqa deıin shydaıdy. Sondyqtan gıbrıdti súzgiler tıimdi. Bizdiń zaýytta óńdeletin boksıt túri suryptyq jaǵynan tómen. Ony óńdeý barysynda shań-tozańnyń belgili bir mólsherleri bar. Al keleshekte biz shıkizatty kúıdirý arqyly boksıtti baıytý tehnologııasyna aýysýymyz múmkin. Bul maqsatqa qatysty kompanııanyń óz josparlary bar, – deıdi kásiporyn dırektory Aıtýǵan Ahmetov.
Kompanııa ekologııalyq is-sharalardyń eń úlken baǵyty retinde qalany jasyl jelekpen qamtýǵa kóńil bólip otyr. Bıylǵy sáýir aıynda ERG toby men Pavlodar oblysy ákimdigi arasyndaǵy memorandýmǵa sáıkes, memlekettik orman qoryna 1,7 qaraǵaı kósheti egildi. Al 2022 jyldan bastap jyl saıyn tabıǵat qorǵaý is-sharalary aıasynda 1 500 jasyl jelek egiledi. Munyń syrtynda «Taza Qazaqstan» aksııalaryna, álemdik ekologııalyq aksııalarǵa belsendi qatysyp keledi.
Pavlodar oblysy
