Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qaryz qamyty qasiret pe?
Amerıkalyq jýrnalıst, áleýmettik synshy Menken «Qaryz alý – bolashaǵyńdy satý» dese, fransýz jazýshysy Gıýgo «Qaryzǵa kirgen adam bostandyǵynan aıyrylady» deıdi. Keıbir ekonomıster «Naryq zamanynda nesıe – qalypty úderis» degen ýáj aıtady. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi (QNRDA) dereginshe, qazir 8,4 mln otandasymyzdyń basynda qaryz bar. Onyń 1,5 mln-y nesıesin tóleı almaǵan. Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, byltyr beresheginen qutylýdyń amalyn tappaǵan 13 adam óz-ózine qol jumsap, 40 adam qylmysqa barǵan. Turǵyndardyń 83%-y nesıemen kún kóredi. Eńbektegen baladan, eńkeıgen qartqa deıin «kredıt tóleý kerek» dep kúrsinedi.
– Nesıe jurttyń baǵy ma, sory ma? Bul suraqqa birjaqty jaýap joq, eshqashan bolmaıdy da. Nesıe alyp máselesin rettegen, bilim alǵan, kásibin dóńgeletken, baspanasyna kirip alǵandar bar. Biraq ony qaıtara almaı, onlaın qaryz, mıkroqarjy uıymdaryna kiriptar bolyp, qaryzdan qaryzǵa batqandar da bar. Bireýge nesıe múmkindik bolsa, bireýge sor, – deıdi sarapshy Aıbar Oljaev.
Aıtýynsha, elimizde úlken krımınaldy naryq paıda bolǵan. «Qaryz berýshi fırma – notarıýs – kollektor» shemasy boıynsha uıymdasqan júıe qanatyn jaıyp alǵan. Sondyqtan tez arada kollektorlyq naryqty joıý kerek.
– Sot oryndaýshylary ǵana jumys istep, mıkroqarjy men onlaın qaryzǵa tyıym salǵan durys. Eger tyıym salynǵan ýaqyttan keıin ondaı fırma qaryz berse, ol qaryz emes, materıaldyq kómek dep tanylyp, sot boryshkerdi qoldaýǵa tıis. Onlaın fırmanyń ózi kináli dep tanylsyn. Sol kezde barlyq onlaın fırma bankrot bolyp, naryqtan kete bastaıdy. Notarıýstardy onlaın fırmalarǵa da, mıkroqarjy uıymdaryna da múldem jolatpaý kerek. Olarǵa atqarýshy paraq shyǵarýǵa tyıym salyp, eger ondaı áreketi baıqalsa, lısenzııalarynan aıyrý qajet, – deıdi sarapshy.
Bankrottyq – sońǵy sheshim
Úreıli úrdis alqymnan alyp bara jatqan soń, 2022 jyly Memleket basshysy «Azamattardyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyǵy týraly» zańǵa qol qoıǵan. Qujat 2023 jylǵy 3 naýryzdan bastap kúshine endi. Dál qazirgi kórsetkishke sáıkes, 122 myńnan asa azamat qujat tapsyrǵan. Olar ekinshi deńgeıli bankterge, mıkroqarjy uıymdary men kollektorlarǵa qaryz. Degenmen júgingenderdiń 78%-nyń ótinimi qabyldanbaı, keri qaıtarylǵan. Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń basqarma basshysy Merýert Seısembaeva muny bylaı túsindiredi.
– Múlki anyqtalyp, zańda kórsetilgen negizderge sáıkes kelmeıtindikten ótinimder keri qaıtarylyp jatyr. О́zin sottan tys bankrot dep tanyǵysy keletin azamattardyń bereshek somasy 5,9 mln teńgeden aspaýy qajet. Ortaq menshiktegi múlikti qosa alǵanda, ótinim berýshiniń atynda úı men jer bolmaýǵa tıis. Sonymen qatar nesıesin keminde 12 aı tóleı almaǵany rastalý kerek, – deıdi basqarma basshysy.
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Jubaev bankrottyq zııanyn aldymen jeke tulǵanyń ózi kóredi deıdi. Sebebi ózin bankrot dep jarııalaǵan azamat 5 jylǵa deıin nesıe ala almaıdy. Jumysy men tapqan aqshasyn 3 jyl boıy ýákiletti organ ústinen tekserip otyrady. Iаǵnı jeke tulǵa qarjylyq bostandyǵynan aırylady. Sondyqtan buǵan «sońǵy sheshim» dep qana qaraý qajet.
– Mysalǵa, 5 mıllıonnan 500 myń teńgege deıin qaryzy bar azamatty alaıyq, árıne, eger sol aqshany qaıtara almaı júrse, ózin-ózi bankrot dep jarııalaý sharasyna júgine alady. Áýeli qaryz bergen qarjy uıymyna baryp, «jaǵdaıym nashar, tóleı almaımyn, paıyzyn alyp tasta, keıinirek tóleıin» degen usynys qaldyrady. Eger qaryz berýshi, ıaǵnı mıkroqarjy uıymy nemese bank kelispese, onda ol QNRDA-ǵa aryz berip, keıin Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna baryp, isti bastaıdy. Ol azamatqa qatysty «bankrot» ne «bankrot emes» dep sheshim shyǵaratyn – Qarjy mınıstrligi. Mundaı sheshim 3 aıda shyǵarylady. Jalpy, bankrot dep taný sharasy uzaqqa sozylatyn, kúrdeli úderis. Muny ońaı amal dep qarastyrǵan durys emes, – deıdi sarapshy.
Sottan tys bankrottyqqa ótinim «Egov» pen «Tazalau» portaly arqyly, sondaı-aq Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy arqyly qabyldanady. Sot bankrottyǵyna turǵylyqty jerdegi sot mekemesine baryp ótinim berýge bolady.
Jamal apa nege jylady?
61 jastaǵy Jamal apamen telefon arqyly sóılesip otyrmyz. Alaıaqtar aqkóńil apany 4 mln teńge qaryzǵa batyryp ketken.
– Almatyda turamyn. Alaıaqtar osydan birshama jyl buryn qaryzǵa kirgizip, aldap ketti. Jumysta otyr edim, qalaı nesıe rásimdegenimdi ózim de uqpaı qaldym. Kóztanys bolǵan jap-jas jigitter telefonym arqyly qymbat tehnıkany nesıege alyp tastady. Sıfrly zamannyń tilin túsinbegen soń, qıyn eken. Aınalasy 30 mınýttyń ishinde qaryzǵa belshemnen battym da, qaldym. Sodan keıin olar ustatpaı ketti. Nesıeni eki jyl ózim tólep júrdim. Qarjylyq jaǵdaıym da, densaýlyǵym da nasharlady. Sóıtip, tóleı almaı qaldym. Somasy 4 mln teńgege deıin ósip ketti. Barlyq shotym jabylyp, kollektorlar kúnde mazamdy aldy, – deıdi zeınetker.
Shotyna túsken 300 myń zeınetaqysynyń 230 myńyn qarjy uıymdary shegerip qalyp otyrypty. Bankrottyq týraly estip, eki ret ótinish bergen, ekeýi de maquldaý tappaǵan. Memlekettik kirister departamenti kómegimen úshinshi ótinishi qabyl bolyp, barlyq qaryzy keshirilgen. Zeınetker endi zeınetaqymdy túgeldeı alatyn boldym dep qýanyp otyr.
Qazir qýlardyń quryǵyna túsip, bank aldynda boryshker bolyp shyǵa keletinderden kóz súrinedi. Mundaı jaǵdaıda qolyńyzda tym bolmasa qolhat bolǵany jaqsy deıdi zańger Almaz Ýtarov. Áıtpese máseleniń kúrmeýi qıyndaı túspek.
– Aldansańyz, zań júzinde qandaı durys áreket jasaý kerek? Eń aldymen, quziretti ókilderge baryp nemese «E-otinish» portaly arqyly polısııaǵa QR QK 190-baby negizinde qylmystyq is qozǵaý týraly aryz jazý kerek. Sizdi jábirlenýshi retinde taný týraly qaýlyny alý qajet. Sodan keıin sol qujatty nesıe nemese mıkronesıe alynǵan qarjy uıymyna aparyp tapsyrasyz. Atalǵan qaýlyny alǵan qarjy uıymy sizge qatysty barlyq óndirip alý sharasyn toqtatýǵa tıis. Kináli tulǵa anyqtalyp, kúshine engen sot úkimin alǵan qarjy uıymy sizdiń qaryzyńyzdy tolyq keshirýge tıis. Bul ózińiz nesıe alý úderisine qatysyp, alyp bergen nesıelerge júrmeıdi. О́z erkińizben alyp bergen jaǵdaıda, qolyńyzda naqty qujat bolmasa, eshqandaı amal joq. Sondyqtan qarjyǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldarda mindetti túrde notarıýsqa baryp, qolhat jasatyńyz. Eń aldymen quqyqtyq saýattyń bolýyna nazar aýdaryńyz, – deıdi zańger.
Jyl basynan beri elde ınternet alaıaqtyqtyń 10 myńǵa jýyq deregi tirkelgen. Byltyrmen salystyrǵanda 4,1%-ǵa kóp. Bas prokýratýranyń quqyqtyq statıstıka komıtetiniń málimetinshe, alaıaqtyqtyń keń taraǵan túri – fıshıng. Iаǵnı bank kartalary men ózge de derekterdiń urlanýy. Mundaı qylmys jyl basynan beri 2,5 myń ret tirkelgen.
– Tanys emes telefon nómirinen habarlassa, telefondy kótermeńiz. Tipti, «WhatsApp», «Telegram», basqa da mesendjerler arqyly tanys emes tulǵalar habarlama jiberip nemese telefon shalsa, olarǵa da jaýap bermeńiz. Bank kartanyń fotosyn eshkimge joldamańyz. Ekinshi deńgeıli bankter eshqashan «kúdikti operasııany toqtatý, onyń aldyn alý maqsatynda» nemese basqa da bir sebeptermen sizden sms-kod suramaıdy. Bul jerde qatań talaptar saqtalýy kerek. Onlaın saýda jasaıtyn kezde kúmándi tranzaksııalardan bas tartyńyz. Bank kartasynyń derekterin, shot nómirin, qaýipsizdik kodyn bóten adamǵa bermeńiz. Bankterdiń kúmándi siltemelerin ashpaý, kúmán týǵyzǵan siltemege kirip, jerge jeke málimetterdi engizbeý, beıtanysqa aqsha aýdarmaý óte mańyzdy. Eger bank kartańyzdan aqshany zańsyz alyp qoısa, dereý bankke nemese polısııaǵa habarlasyńyz, – dedi zańger.
«19 jastaǵy qyzda 5 mln teńge qaryz bar»
– Bizge 2005 jylǵy qyz keldi. Basynda 5 mln teńge qaryzy bar. Osy jerde suraq týady: 19 jastaǵy qyzda osynshama qaryz qaıdan júr, kim berdi? Bankter nesıeni 21 jastan bastap berýge tıis emes pe? Demek, mıkroqarjy uıymdarynan alyp otyr. Biz bul qyzǵa kómektese almadyq. Sebebi sottan tys bankrottyqtyń talaptaryna saı kelmedi, – deıdi Memlekettik kirister departamentiniń ókili Musa Ermek.
Aıtýynsha, mıkroqarjy uıymdaryna eshqandaı reglament qoıylmaı otyr. Naryq erkin, shekteý joq.
– Paıyzdy aspannan alyp qoıa beredi. 18-ge tolǵan adamǵa birden nesıe beriledi. Eń soraqysy – klıentteriniń artynan astyrtyn aılaǵa barýy. Mysaly, qaryz bir jyl boıy tólenbegen jaǵdaıda ǵana bankrot bola alasyz dedik qoı. Endi osy jerde mıkroqarjy uıymdary qýlyqqa basady. Qalaı? Keı adamdar aldymyzǵa kelip, «Meniń ótinishim ótpeı qaldy. Qaryzǵa aı saıyn aqsha salynǵan dep shyǵyp tur. Biraq men múldem tóleı almaǵan edim», dep shyr-pyr bolady. Sóıtsek, bular (qarjy uıymdary – red.) nesıe bankrottyqqa ótpesin dep klıenttiń qaryzyna aı saıyn 200-300 teńge salyp otyrady eken. Endi qazir bul zańǵa tolyqtyrýlar jasap, bir aılyq eseptik kórsetkishke deıin, ıaǵnı 3 692 teńgege deıin tólengen aqshany esepke almaıtyn boldyq, – deıdi janashyr jigit.
Qarjy saýatynsyz kún qarań
Mamandar pikirinshe, qaryz júktemesiniń shamadan tys artýyna – el arasynda qarjylyq saýat deńgeıiniń tómendigi men men qarjy uıymdarynyń agressıvti jarnamasy sebep (qazir satyp al da, artynan tóle). «Ranstad USA» zertteýinshe, adamdardyń 59%-y bıýdjetin baqylasa, qarjylyq kúızeliske túsý yqtımaldylyǵy edáýir azaımaq. «Cambridge University» zertteýleri kórsetkendeı, balalardyń qarjyǵa qatysty negizgi daǵdylary 7 jasqa deıin qalyptasady. Táýelsiz qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev ta solaı oılaıdy.
– О́kinishke qaraı, qanshama adam jalaqydan jalaqyǵa deıin ómir súredi. Sodan jappaı nesıege urynady. Kóbi qaryzdy alýyn alyp, qalaı qaıtaratynyn oılamaıdy, óz bıýdjetine engizbeıdi. Bıýdjet – qarjylyq saýattylyqtyń negizgi kezeńi. Jeke bıýdjetti baqylap, kiris-shyǵysty eseptep, maqsattardy anyqtaǵan jón. Mysaly, páter nemese kólik satyp alýdy josparlasańyz, qansha aqsha jınaý qajettigin aldyn ala eseptegen mańyzdy. «Excel» sekildi quraldar bıýdjetti qadaǵalaýǵa, qarjy tártibin qalyptastyrýǵa kómektesedi. Tıimdi mobıldi qosymshalar da bar. Jınaq aqshany qalaı basqarýdy bilý qatelikten saqtaıdy. Depozıt ashý – jınaq aqshany kóbeıtý jolyndaǵy aqylǵa qonymdy sheshim. Eger ata-ana bıýdjetti durys basqarmasa, nesıemen ómir súrse, balalar da osy qatelikti qaıtalaıdy, – deıdi sarapshy.
QNRDA málimetinshe, bıyl tamyzda halyqqa berilgen nesıe 2%-ǵa ulǵaıyp (jyl basynan beri 14,8%-ǵa), 19,2 trln teńgege jetti. Sonyń ishinde tutynýshylyq nesıe kólemi – 12,6 trln teńge. Azamattardy alashapqynǵa túsirip, bankrot bolýǵa májbúrlep jatqan da – osy 12,6 trln teńge. Bul rette 90 kúnnen asyp tólenbegen bereshek (NPL90+) somasy – 1,0 trln teńge (nesıe portfeliniń 3,1%-y). Qysqasy, halyqtyń moınynda qaryz kóp, biraq ony azaıtatyn da tetik tabyldy, ol – jeke tulǵa bankrottyǵy. Al bankrot atanýdy sıretip, qaryz júktemesin azaıtatyn biregeı múmkindik – qarjylyq saýattyń artýy.
