Maqsat TÁJ-MURAT: «Oı kirgeli tımedi erik ózime»

– Kezinde Alash-Ordanyń Batys bólimshesi týraly asa mańyz­dy zertteýler júrgizdińiz. «Sháń­gereı», «Ǵumar Qarash», «Ká­bısa jyl» sekildi mazmuny tereń, máni bólek kitaptar jaz­dyńyz. Jalpy, tanymdyq taqy­ryp­tarǵa qalam túrtýińizge ne se­bep boldy? Álde qandaı da bir maqsat bar ma?

– Jazýshy bir taqyrypty jazǵysy kelip ózinen ózi aýlanady jáne sony jazbaıynsha tynym tappaıdy. Munyń syryn bilgen eshkim joq, ol – shyǵarmashylyq psıhologııasynyń bir jumbaǵy. Men de solaı, áldeneni jazǵym keledi, biraq nege olaı etetinimdi ózim de bilmeımin. Álgi taqy­ryptar, aınalyp kelgende, belgili bir tulǵanyń ǵumyrbaıany bolyp shyǵady. Bıografııalyq esse janry, onyń ishinde personalıs­tik esse, budan da dálirek aıtsaq, ­esse-ıdentıtı. Kólemi jaǵynan árqıly – shaǵyndaý esseden ınfo­romanǵa deıin. Mazmun jaǵynan «tanymdyq» shyǵarmadan aýqym­dyraq, sebebi, naǵyz esse bir ólshemniń sheńberine syımaıdy. Shyn esseniń ishinde kósemsózden bas­tap, proza elementterine deıin talaı stıldik belgi-túzilimder mıdaı aralasyp jatady. Esse – seńseńmen tikken tulyptaı, jyń­ǵyly bitik saı sııaqty kúrdeli, ámbenazar (ýnıversal) janr.

О́zińiz surap qalǵan kitap «Batys Alash-Orda: bıblıografııalyq sózdik tájirıbesi» dep atalady. Aka­demık A.N.Kononovtyń «Bıobıblıografıcheskıı slovar otechestvennyh tıýrkologov: dooktıabrskıı perıod» deıtin eńbegin aldyma qara etip ustap otyrdym. Al «Sháńgereıim» men «Ǵumar Qara­shym» onyń aldynda jazyl­dy: «Sháńgereı» ınforoman (dáıek­teme-roman), «Ǵumar Qarash» – poshymy monografııa, mazmuny ja­ǵynan romandalǵan ǵumyrnama. Úsh kitap ta bir aımaqtyń tarıhyn­ jáne bir taqyrypty – Alash tarı­hyn qamtıdy. Iаǵnı trıptıh. Hro­nologııalyq turǵydan alǵanda Sháń­gereı Alash qozǵalysy­nyń­ bas­taýy, Ǵumekeń men bıblıo­gra­fııalyq sózdik – Alash-Ordanyń Batys bólimshesiniń taýarıǵy. Sońyraq shyqqan «Kábısa jyl» – «Ana tili» gazetinde bas redaktor bolǵan eki jylda jazǵan tarıhı jáne ıdentıtı esselerimniń jınaǵy, onyń jaǵrafııalyq aımaǵy ilgergi kitaptarymnan keńirek. Keıde meniń tarapyma «О́zi shyqqan aımaqty ǵana jazady» degen syn aıtylyp qalady, bul bilmegi, baıybyna barmaı aıtylǵan sóz, oǵan dálel – Amangeldi Imanov týraly «Úzilgen úzeńgi», Aqseleý Seıdimbek týraly «Joqshy izben keledi», Saýytbek Abdrahmanov jónindegi «Qartaý» esselerim, ánshi Maıra Shamsýtdınovanyń ómiri men óneri jaıyndaǵy «Magıra: pesnıa plamenı ı lda» degen kitapsham.

– Mánshúk, Dımash týraly kitap­taryńyz qoǵamda jaqsy tal­qylandy. Aldaǵy eńbekterińizdiń keıip­keri kim? Qazir ne jazyp júrsiz?

– Dımash Qudaıbergen týraly «Dımash: kogda jajdýt krıka» deı­tin kitap áli jaryq kórgen joq, buıyrt­sa, jaqynda shyǵýǵa tıis. Bul ózi myńǵa tarta betten tura­tyn jáne ınteraktıvti joıqyn eńbek. Jaza kelgende Dımashtyń sheńberinen shyǵyp, ol jóninde aıtamyn dep otyryp talaı qıyrǵa ketip qalyppyn, nátıjesinde, qym-qı­ǵash qat-qabat bir kitap dúnıe­ge keldi. Bul joba bes jyl ýaqytym­dy aldy, álgi bes jylda 18 aı kabı­net­tiń esigin jaýyp alyp, syrt dú­nıeden qol úzgen Markes sııaqty qoǵamnan qol úzbedim. Sonda da bul bes jyl men úshin rýhanı emıgra­sııaǵa ketken jyldarym boldy.

Al «Mánshúk: muz ben jalyn jyry» – «Neızvestnaıa voına Mán­shúk» kitaptarym «Qazaq áıelderi» jobamnyń quramdas úlken bir bó­ligi jáne bul eki dúnıem Batyr apamyzdyń alǵashqy tolyqqandy (tolyq emes) ǵumyrbaıany deýge aýzym barady. Jazý barysynda kózim jetken nárse – Mánshúk Má­metova ǵadaýatty repressııanyń, ǵadalatsyz soǵystyń qurbany bolyp ketken eken. Tipti osy jerde Mánshúk jáne ol sııaqty jastaı jalyn keshken bozdaqtar qazaqtyń qaqpaqyl taǵdyrynyń sımvoly desem qalaı bolar eken? Qazir de ja­zyp jatqan «Aǵaevtyń izimen» kita­bym osy oıdy odan ári aparady. Iаǵnı óz jerin bolshevızm tyrnaǵynan bosatam dep kelip qaza tapqan vermaht ober-leıtenan­ty Álıhan Aǵaevtyń (Ámirhan Tileý­maǵambetov) ómirhıkaıaty – taǵ­dyr­lary eki túıe úıkesken kezde arasynda sona sekildi janshylyp qal­ǵan jáne solaı bolyp kele jat­qan halqymyzdyń aıanyshty taǵdyry.

Ylǵı úlken, kesek dúnıeler jazý ońaı emes. Jazýshylardyń álsin-álsin soqa sýyryp, jaýyn-jaýynnyń arasynda janr aýystyryp otyratyn ádeti bolady. Sol úrdispen tarıhı esselerdiń ala-sholasynda eptep prozany ermek etetinim bar jáne óz ómirim týraly «Qoshqarmen qoshtasý» degen atpen esseler jınaǵyn bas­­­taǵanmyn. Onyń «Orys tili sabaǵy», «Eısebıo», «Durys qarym-qatynas» deıtin alǵashqy bólikteri pablık­terde ja­rııalandy. Arasyn­da alǵash kitap oqyp, jazýǵa kel­genimdi de hıkaıalap ótpekpin. Men jazýdy tórtinshi klas­ta bastadym ǵoı. Sodan beri, Abaı aıtpaqshy, «oı kirgelii tımedi erik ózime»...

– Eki tilde jazasyz. Bul she­ber­­lik pe, qabilet pe?

– Ol jaǵyn tap basyp aıta almaı­myn. Al nelikten kenet orys­sha jazyp ketkenimniń saı-sebe­bin jańa aıtyp ótken «Orys tili sabaǵy» essemde saralaǵan boldym. Sondaǵy aqyl zerdem jetken nárse – bala mektepte qaı tilde saýat ashsa, kim qolyna qalam ustatsa, ómi­rinshe sol tildi, sol muǵalimdi umytpaı ótedi eken. Iаǵnı ózegine sol kezde-aq túsken qurt ómirinshe ketedi. Men bastaýyshtyń eki klasyna oryssha túskenmin ǵoı. О́tken ǵasyr basyndaǵy alashshyldardyń «Balany qaıtkende de tórt synyp ana tilinde oqytyńdar» dep qaqqan zary ashy ras. Osy tórt jyldy jibe­rip alsaq, onda – gýd baı, chıldrın! Odan ári orys, aǵylshyn til­derin kópir ete otyryp, álem má­denıetiniń jaýharlarymen tany­syp, ózimizge keregin sińirip otyrý kerek. Reti keldi, aıta keteıin, ke­zinde orystarǵa qosa ózimizdiń túrki, nemis, polıak jáne ıahýdı jurty jasaqtaǵan Reseı mádenıeti – uly mádenıet. Onda bizdiń haqymyz bar. Dúnıe júzinde, tipti Batysta Tolstoı, Dostoevskıı, Chehov jo­ǵary qoıyp sóılenedi. Tipti Vır­d­jınııa Výlf orys ádebıetin ózi­ne úlgi ete tabynǵanyn oqyp tań­ǵal­ǵanmyn. Osy tegin bolmasa kerek...

– Kitaptaryńyz oqyrmanǵa qoljetimdi me? Máselen, «Sháń­ge­reıdi» kitap dúkeninen satyp alyp oqı alamyz ba?

– Oqı almaısyz. «Sháńgereıdiń» shyqqanyna bıyl 26-jyl. Qaıta basylmady, memlekettik tapsyrystan úsh ret ótpeı qaldy. Bizde memleket esebinen kitap shyǵarý isinde oısyraǵan aımaqtyq dısproporsııa bar: belgili bir tulǵalar ja­ıynda osy kezge deıin ondaǵan kitap shyǵaryldy, shyǵarylyp ta keledi, al Sháńgereıdiń shyǵarmalary 1982 jyldan beri birde-bir ret qaıta basylmady. Derekti, kórkem fı­lmdi aıtpaı-aq qoıaıyn. Men jik­shil separatıst emespin, biraq son­daı bir kóńil kúıdi týdyratyn jaǵ­daılar bar, sonyń úlkeni – bıliktiń Ata zańda bekitilgen ýnı­tar­lyq saıasatty eskermeıtin kópe-kórineý kereǵarlyqqa jol berip otyrǵany. Al kitaptarym qol­jetimdi deı almaımyn. Taza shyǵar­mashylyq adamy kitap saýda­syna salǵyrt keledi. Mádenıeti ozyq elderde bul ispen arnaıy uıym, menedjerler aınalysady. Ondaılardy ustaýǵa biz sııaqty «bespomoshnyı, bezzashıtnyı» zeınetkerdiń – sizderdiń, qazirgi jas­tardyń tilimen aıtqanda, «pens»-tiń shama­sy qaıda?

– Bizde aǵartýshylyq-tanym­dyq shyǵarmashylyq ádil ba­ǵalana ma? Muny aıtyp otyr­ǵa­nym, siz birneshe jyldan beri tek shyǵarmashylyqqa den qoıyp, Tolstoı aqsaqal sekildi elden jyraq saıajaıda turasyz. Jazýy­ńyz da ónimdi júrip jatqan sekildi. Jazýshylyq stıhııańyz tynyshtyq bolyp tur ǵoı, sirá?

– Men aınalysyp júrgen sala, esseıstıka bizde ádil baǵalanady deı almaımyn. Onyń basty sebebi, kóp jurt bul janrdy túsinbeıdi, kósemsózdiń ar jaq, ber jaǵy dep qaraıdy. О́zińiz de «aǵartýshylyq-tanymdyq, shyǵarmashylyq» dep otyrsyz ǵoı... Ári-beriden soń Jazýshylar odaǵynda da jeke esse seksııasy joq, esselerdi «derekti proza» seksııasyna qosyp jibergen, bilýimshe. «Aıboz» sııaqty ádebı syılyqtarda esse prozanyń sanatynda, biraq «Aıbozdy» esseıst jazýshyǵa berdi degendi estimeppin. Osydan birer jyl buryn Saýytbek Abdrahmanovqa ǵana «Abyz Ábish» esse kitaby úshin Memlekettik syılyq berildi. Boldy, bitti. Maǵan da bıyl jazda «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵy esseıstigim úshin emes, jýrnalıstıkadaǵy eńbegim úshin berildi. Jalpy, ataq-dáreje, izet-úrmet máselesinde ustanymym aıqyn: ataq-qurmetti ózim suramaımyn, al eńbekti eskerip berip jatsa, bas tartpaımyn. Baıqaǵanym, osy ataq shirkin ózimizden góri zaıybyń men bala-shaǵańnyń aldyndaǵy mereı úshin kóbirek kerek pe dep qaldym ǵoı...

Saıaq ketýime keleıin. Munyń basty sebebi retinde álgi «Ýmnomý v svoem odınochestve ne skýchno, emý skýchno v tolpe dýrakov» deıtin sózdi keltirsem astamshylyq bolar. Meniń saıaq ketýim, ózińiz aıtqan «Iаsnaıa Polıana» men Shákárimniń «Saıat qorasynyń» aralyǵy bolar, sirá. Aıtty-aıtpady, bul kisiler tynyshtyqqa, jazý ústeline qaınaǵan ómirdiń ishinde júrip talpynǵan ǵoı. Men de osy qatarda.

Áńgime bylaı. 2014 jyly Qazaq mádenıet ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń bas dırektory qyz­metinen kettim. Bireýge oryn kerek boldy da, tipti de tájikelespeı, sol arada aryzymdy jazyp berdim. Zeınetkerlikke segiz jyldaı ýa­qyt bar edi, sonda da ózimdi-ózim «pensııaǵa» jiberdim. Biryńǵaı shyǵarmashylyqpen aınalysaıyn, jazylmaı, kúıbeń tirlik pen qyzmettiń arasynda qap ketken nárselerimdi jazyp tastaıyn dep sheshtim. Sonym áıdik aqyl bolypty: arada ótken on jylda bes myń betteı dúnıe jazyldy. Osyny jumysta júrsem, jazar ma edim? Sondyqtan ornymdy bosatýymdy suraǵan adamǵa bek qaryzdarmyn. Bir sóz bar ǵoı. Qyzy basqa jigitke shyǵyp ketken bireý qamyǵyp jylap otyrsa, dosy arqasynan qaǵyp: «О́mir áli kórsetedi, kimniń joly bolǵanyn!» dep jubatady eken...

О́zińiz aıtqandaı, shynynda da arǵy tórkinimde jan tynyshtyǵyn, sol arqyly jazý tynyshtyǵyn tileıtin bolýym kerek. Tynyshtyq – men úshin jazý qajettiligi ǵana emes, tynyshtyq – jazýshy retin­degi taqyrybym da. Selındjer, Flober, Sháńgereı sııaqty bólektenip ómir súrgen (jalǵyz jazýshy ǵana emes) adamdardyń ómirine alabóten qyzyǵyp, arnaıy nazar jyǵyp júretinim de sodan bolar. Antrofobııanyń tabıǵatyn túsingim keledi. «Sháńgereıimniń» qaıta jazylǵan qoljazba nusqa­syna «Sháńgereı. Únsizdik» degen tosyn at taǵyndyrýym da osydan shyǵar...

– Degenmen kúnkóris másele­sin qalaı sheshesiz?

– Iá, sharýa muńy, tirlik qamy – jazýshy úshin ýaqyt tapshy­ly­ǵynan keıingi, tipti onyń aldyna shyǵyp keter úlken jaǵdaıat. Bizde sheteldegideı jazǵanyńa adekvat, barabar qalamaqy tólense kóp­­ jazýshy jumysty qoıyp, jazý­ ústelinde alańsyz otyrar edi. Bu­laı bolmaǵandyqtan da biz­diń býyn negizinen oıǵa alǵanyn zeı­net­ke shyqqasyn jazyp júr. Iá, bul shaqta ul aıaqtanady, qyz­ uzatylady, ata-ana retinde qalam­ger­diń qoly bosańqyraıdy, ári balalar da kómektese bastaıdy ǵoı. Elge barsań, Qylyshbaı, Muqan sııaqty dostar tabanyńdy jerge tıgizbeı, kóterip áketedi. Al biraq, sonda da, eń ónimdi jumys isteıtin jasyraq keziń ketip qalǵan, ony qaıtara almaısyń. Ahań (Aqseleý Seıdimbek) ustazym qaıtarynyń aldynda: «Aı, Maqsat­jan, jazatynyńdy 65-ke deıin jazyp qal, odan ári – shabash!» dep edi, bilgendeı-aq aıtqan eken, jaryqtyq. Sonda ózi 67-de eken ǵoı, qarap otyrsam. Al jazýshy úshin jaza almaı qalý – óte aýyr, tipti ókinishti, qaıǵyly jaǵdaı bolýy kerek...

– Kezinde «Astana» jýrnalyn dúrkiretip shyǵardyńyzdar. «Jańa qazaq jýrnaly qandaı bolý kerek?» degen suraqqa da ispen jaýap berdińiz. Sol jýrnaldy qazir nege oqı almaımyz?

– Astanada elordalyq jýrnal shyǵarǵan tórt jyl – men úshin qaıran da qaıran bir dáýir. Ondaǵy qıyndyqtar men jetistikterdi keıin eki tilde úlken maqala etip jazǵanmyn, pablıkterde tur. Jańa siz durys aıttyńyz, bizge qandaı jýrnal kerek ekenin kórsete aldyq, bilem. Basynda muny aldymyzǵa maqsat etip qoıǵan joqpyz, biraq obektıvti túrde solaı bolyp shyqty. Imanǵalı aǵamyz (Tasmaǵambetov) jýrnaldyń tizginin maǵan ustatqan kezde úsh tilde shyǵýǵa tıis basylym oryssha óń alyp qalǵan eken. Redaksııada «Qazaqtildiler jýrnal shyǵara almaıdy» degen túsinik ústemdik etip, burynǵy bas redaktor sol narratıvke kónip, bıliktiń buıdasyn orystildilerge berip qoıǵan. Olardy men ádemilep turyp ketirdim: uryspadym, jekimedim, jaı ǵana óz baǵdarlamammen tanystyryp, sony júzege asyrýdy talap ettim, bul júkti alyp júre almaǵandaryn sezip, ózderi ketip boldy. Endi jańadan komanda jınap, bultaqqa túsip kóp izdenýden keıin qazaqtildi bas redaktor eki  tilde táýir jýrnal shyǵara alatynyn kózapara kórsettik. Jáne halyqaralyq standartta shyǵardyq. Bul jolda men «Snob» jýrnalyn basshylyqqa aldym jáne sońǵy jaǵynda sol úlgige – qaǵaz qalyby men onlaın nusqasy ózara sharbydaı shyrmasqan jáne eń bastysy avtorlar men oqyrmandar nómir daıyndaýǵa tikeleı qatysatyn konvergentti jýrnalıstıkaǵa taıap keldik. Osy negizde jýrnal janynan «A-klýb» zııatkerlik uıymy da quryldy, biraq jobany tolyq júzege asyryp úlgermedik.

– Nege?

– Uzamaı jýrnal jekege satylyp ketti.

– Sebep?

– Sonyń aldynda jurtshylyq­ty eleń etkizgen (rezonansty) birqatar materıal shyqqan-dy: «Astana – gorod masonov?» jáne saıası qýǵynda júrgen Jaqsybek Qulekeev, Jaqsylyq Dosqalıevpen ıntervıýler. «Joǵary bılik soǵan bú­linip jatyr eken» degen sybys jetti, biraq eshkim ashyq túrde je­kirmedi. Bizde demokratııa ǵoı, qansha aıtqanmen. Bári de jintikti jasaldy: jýrnal sol kezdegi úki­mettiń bir qaýlysynyń negizinde, «erkin básekelestikke shyǵarý» jeleýimen, gollandtyq ádispen jekege bızneske satýǵa qoıyldy. Bul jymysqy maǵan aýyr tıdi. Endi, bir kezde jurtshylyqtyń kózaıymyna aınalǵan «Astana» jýrnalyn oqı almaısyz, ol – tarıh múlki: sol 2012 jyldyń aıaq sheninde ózimniń dánekerligimmen bir kásipker jigit satyp aldy, dúnıe múlkin basyp qaldy da, sońyra jýrnaldy japty. Joǵarydaǵy jýrnal týraly maqalamdy «Astana», kotorogo net» dep ataǵanym da sodan edi. Mine, solaı.

– Jalpy bizde jýrnalızm salasy álemdik úrdispen salystyrǵanda qaı deńgeıde?

– Kisi jylarlyq halde. Odan da zoryn aıtaıyn: bizde jýrnalızm joq. Ilgeride, biz jýrnal shyǵaryp júrgen kezde elimizde Voice people sııaqty birqatar jańa formatty jýrnaldar boldy. Kompradorlyq býrjýazııa basylyp-janshylǵan kezde olar da tyndy. Búginde «Forbs-Qazaqstan» ǵana qaldy, ol taza orys tilinde jazady. Qalǵany sán jýrnaldary. Jalpy, vızýal aqparattyń bel alýymen dúnıe júzinde de jýrnalızmniń jaǵdaıy máz emes, biraq olar vızýal syńarlaryn jasaı otyryp, qaǵaz qalybyn saqtap qaldy. Qaǵaz baspa ónimi eshqashan joıylmaıdy, kitapqa suranys qaıta kúsheıip jatyr, sol sııaqty álemde de qaǵaz jýrnaldarǵa suranys artyp keledi. Jurtshylyqtyń talǵamyn kóterýimiz kerek, áıtpese dúnıe halqy bizge nadanǵa qaraǵandaı qaraıtyn bolady, al buqaranyń talǵam-tushymyn kóterýdiń basy – kitap pen jýrnal. Mátin-kontenti men ıllıýstrasııalyq qatary ózara sáıkesken, sol arqyly ózgeshe syr uqtyratyn – jýrnal. Al bizde jýrnalızm baǵyt retinde de oqytylmaıdy, jýrnaldy gazetshi mamandar shyǵara beredi degen qate túsinik ábden ornyǵyp alǵan.

– Ádebıetke oıysaıyq. Esse de ádebıettiń bir janry ǵoı, ózi­ńiz toǵyz kitaptyń avtory re­tinde Ja­zýshylar odaǵyna mú­shesiz be?

– Múshe emespin. Jalpy, men esh odaqqa múshe emespin. Reseıde Vladımır Bogomolov degen jazýshy bolǵan. «Ivan» deıtin povest, «Moment ıstıny» degen romannyń avtory, nusqaly qalamger. Sol kisi marapat, ataq-úrmettiń bárinen bas tartqan, Jazýshylar odaǵyna surasa da ótpeı qoıǵan. «Odaqqa ótsem, jaqsy jazyp ketemin be?» – deıdi eken jaryqtyq ondaılarǵa. «– Múshe bolý maǵan ne beredi?» «Dacha beredi, mashına alasyń, kitaptaryń da tezirek basylady» dese de kónbeı qoıypty, tek aqyn Sergeı Narovchatovtyń bir ýájine ǵana uıypty. Narovchatovtyń son­­daǵy aıtqany: «Jazýshylar odaǵynda bir evreı shal bar, laýazymy – rıtýaldyq agent, ágárákı sen, Bogomolov, Odaqqa ótseń, álgi shal ólgenińde yń-shyńsyz jáne abyroımen jerlep beredi». Vladımır Osıpovıch oılanyp qalady, biraq múshelikke ótken-ótpegeni jónindegi pikir áli kúnge ekiudaı. Belgilisi – ólerinen eki jyl buryn «Za dos­toınoe tvorcheskoe povedenıe v lıteratýre» deıtin syılyq bergende, qyrsyq shal almaı qoıǵan. Qaıtqanda Vagankov zıratyna qoıylǵan. Evreı shal iske kirisken be, joq pa, ol jaǵy málimsiz. Aıtaıyn degenim, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyn alǵandarǵa 2,5 metr jer tıesili eken, estýimshe, «Olaı bolmaǵan kúnde «Ádebıettegi laıyqty shyǵarmashylyq qylyq» deıtin bir júlde taǵaıyndar, bálkim...

– Degenmen aıtyńyzshy, esse de ádebı shyǵarmaǵa jatpaı ma, olaı bolsa, Jazýshylar odaǵyna múshe bolýǵa tolyq haqyly emessiz be?

– Iá, solaı, esse – shaǵyn proza­lyq shyǵarma. Janr retindegi anyq­tamasynda osylaı dep kór­se­tilgen. Odan ári «roman men esse ádebıettiń sút kenjeleri ekendigi, ekeýi de bir mezgilde – ındýstrııalandyrý dáýirinde paıda bolǵany, ekeýi de adamnyń jeke ómirin ashatyny» baıandalady. Aıyrmashylyǵy – roman qat-qabat, kópdaýysty, dıalog-polılogti, al esse jalǵyz daýysty kókek sııaqty, ıaǵnı bir ǵana avtorlyq monologke qu­rylady, onda avtor oqyrmanǵa taqyryp boıynsha óziniń tosyn kózqarasyn usynady (tańady). Baıaǵyda bir jas jazýshy Chehovqa kelip keńes surapty. Sonda Chehov onyń áńgimesiniń qoljazbasynyń birinshi betin eki búktep, avtorynan búktelgen jerdi ekige aıyryp jyrtyp tastaýdy surapty. Sosyn aldyńǵy jyrtylǵan jerin bylaı tastap, qalǵanyn kórsetip: «Mine, myna jerden áńgimeń bastalady» degen eken. Menińshe, Chehovtiń qatań jikteýine ushyraǵan jer – esse janrly bastama (ekspozısııa) bolýy kerek.

Osy pikirge uıysaq, úshbý epızod kórkem proza men esseniń arasy qanshalyqty jaqyn ekendigine bir yspat. Sodan bolýy kerek, jýyqta ǵana prozadaǵy tyrnaqaldym «On birinshi aýyldyń Pavlık Morozovy» degen bir baıan (povest) jazǵanym. О́mirde bolǵan ýaqıǵa, bas keıipkeri de janymyzda júr – Qylyshbaı Súndetuly degen azamat, qyp-qyzyl belsendi pıoner ol altynshy klasta júrgeninde ákesin ustatyp jiberýge shaq qalǵan. Zamana jelimen qosa qubylatyn kúrdeli adam janynyń tabıǵaty jaıly sarkazmǵa toly jáne ómirdiń ózinen oıyp alynǵan dúnıe bolyp shyqty. Qysqasy, men prozada da esselik tabıǵatymnan aınymaı qaldym. Álbette, ylǵı da bulaı bolýy múmkin emes –  Qylyshbaılar «shtýchnaıa prodýksııa» ǵoı, onyń ústine aınala ómir de sanalýan, ol ondaǵan, júzdegen tústen, sáýle-jaryqtardan turady.

– Bir suqbatyńyzda ıntelek­týaldyq ádebıetti aıtyp qal­dyńyz. «Zııatkerlik ádebıetti» qalaı túsinesiz?

– Batys prozasynyń asyl mu­ratynyń úlkeni – adam bolyp týǵan soń, sol Adam deıtin atty aq­tap ómir súrý. Osy jolda «Adam­nyń janyn kórkem sózben izgi­lendirý» (Serik Asylbekuly). Erteńge senimmen, optımızmmen qaraý, ómirge qushtarlyq. Qandaı qıyn jaǵdaıǵa kezikse de ómirdegi baqyty úshin, jeke bas erkindigi úshin sońyna deıin kúresý. Osy oraıda adam janynyń qaltarys-qupııalaryn aqtarmalap, zertteý. Jaryq, sáýleli jerlerin kórsetý, qarańǵy, kómes tustaryn anyqtaý. Muny ózderi «ıntellektýaldyq proza», «psıhologııalyq proza» dep jikteıdi. Bul ózi HH ǵasyrdyń bas kezinen bastaý alǵan úrdis, osy aralyqta Stefan Sveıgtiń «Áıeldiń jıyrma tórt saǵat ómiri» tárizdi shaǵyn kólemdi baıandarynan Ýmberto Ekonyń fılosofııalyq romandaryna deıin talaı nusqaly dúnıe jazyldy. Eýroamerıkan ádebıeti úshin myń bettik zııatkerlik roman – qalypty jaǵdaı. Al bizde búginde bir betten asatyn jazbany eshkim oqyǵysy kelmeıdi. Kólemdi dúnıeni tarazylaýǵa, saraptaýǵa erinedi. Sońyn oqyp otyryp, basy qalaı bastalyp edi dep eske túsirip, mashaqattanǵysy kelmeıdi. Al biraq árqandaı málimettiń, aqparattyń kózi tekst qoı (qazir qoldanylyp júrgendeı «mátin» emes, mátin – arabsha jazbanyń asyl negizi, ıaǵnı kanon). Qaǵaz túrindegi kitap bolsyn, áleýjelidegi post bolsyn, tipti Iýtýbtaǵy beınemate­rıal bolsyn, báriniń negizinde tekst jatady. Al tekspen, sonyń ishinde kólemdi tekstpen jumys isteý daǵdysyn, mashyǵyn joǵaltqan adam sol boıda, dereý ózine asa qajet aýqymdy aqparattan aıyrylady. Odan da soraqysy – oılaý mashyǵyn joǵaltady. Men «Dımash» kitabymdy ádeıi kólemdi etip jazdym. Sondaǵy oıym – búginginiń oqyrmanyn úlken teksterdi synı turǵydan qabyldap, ıgerýge úıretý.

Intellektýaldyq proza ult­tyq ádebıetimizge de synalap­ ene bastady. Basqasha bolýy múmkin de emes. Búginde prozanyń zııatkerlik, ásirese psıhologııalyq, fente­zı sııaqty óreli túrlerimen qalyp­tasqan, saqa jazýshylar emes, keıin kelgen jasamys jáne jas bý­yn aınalysa bastady. Kóbisi – avtorynyń tájirıbe, talant kem­digin andegraýnd shyǵarmalardyń ótimdiligimen búrkemelegen kókja­syq shyǵarma­lar. Qolmen ustaýǵa kelmeıdi, byljyrap turady, stıl alaqula, til múkis, beınebir aýdarma dúnıe oqyp otyrǵandaı bolasyń. Sebebi málim-bilimdi ómirden emes, kitaptan jıǵan. Al endi solardyń jarnamasy sumdyq – avtorlarymen jas jaǵynan quralpy, ıakı dos-jar «qaradomalaqtar» jóndemi ádebı synnyń joqtyǵyn paıdalanyp, tabanyn jerge tıgizbeı maqtap ala jóneledi, ol eshteńe emes, aǵa býyn jazýshylardyń qabiletti ókilderiniń jelikkenge eligip, keperdeı qylyp sóz uzatatyndaryn aıtsaıshy! Sol baıaǵy – «kishige izet», «jastarǵa jol ashý» deıtuǵyn, kúndelikti ómirge kerek, biraq ádebıet úshin kúldeı zııan qaspaq ádet. Raqań jazǵandaı, «tolqyndy tolqyn jelkelep óltirip jatyr».

 – Sózińiz aýzyńyzda. Keıingi jyldary ádebı baıqaýlar jıi ótkizilip júr. Oǵan basura qatysatyndar da jetip artylady. Deńgeıi men talǵam – bólek áńgime. Jalpy, shyǵarmashylyq dodalardyń maqsaty qandaı bolýy kerek? О́zińiz ádebı báıgelerge qatysasyz ba?

– Qatysyp kórdim. Jalǵyz ret. 2018 jyly ǵoı deımin, «Jas Alash» gazeti jarııalaǵan «Qazaq pen qala» deıtin ádebı baıqaýǵa. Taqyryby kúshti, ózekti. Tańqalarlyǵy, qala taqyrybyna sol joly júzdiń ústinde kórkem shyǵarma usynylǵan eken. Osynyń ózi kórsetedi, ádebı baıqaýlar ádebıetke qanshalyqty serpin bere alatynyn. Men usynǵan «Appaq súıý» povesi prozadaǵy alǵashqy balań qadamym bolǵandyqtan, shıkili-pisili bolyp shyqty, ony ózim de sezdim, sondyqtan báıgede kómbeden kórine almaǵanyma esh ókinbedim. Meni ókintken basqa jaǵdaı boldy. Bas júlde orta mektepti de ońdyrmaǵan saýatsyzdyń jazýyna berilgeni. Qurmalas sóılem túgil jáı sóılem quraı almaıdy. «Temekiniń shoǵyn kúlsalǵyshqa myljalap turyp óltirdim», – dep jazatyn «qalamgerden» ne úmit, ne qaıyr?! Ǵajaby, sol avtordyń taǵy bir «shyǵarmasy» jýyrda ǵana úlken bir roman báıgesinde ekinshi úzdik týyndy retinde baǵalandy. Sol sııaqty bir aqyn – taǵy da jýyqta – ózim syılap ótken talantty esseıst atyndaǵy syılyqty «prozaızmmen» shalaptalǵan óleńi úshin aldy. Meni seskendirgeni taǵy da bul emes. Jańaǵy eki shyǵarmasymaq ishterinde ózim qadirleıtin talantty qalamgerler bar rıderler tarapynan joǵary baǵalanǵanyn kórip, ishim qylp ete qaldy. Áldenege Sergeı Dovlatovtyń izimen bir «fılosofııalyq ahıneıa» jazǵym kelip ketkeni. Aıtalyq, «Kompromıss» degen. Marqum Kópen Ámirbek aǵamyz «ádil qazylar» degendi «ádil qozylar» deýshi edi…
Oıymsha, álgindeı keleńsizdikterdiń túp tereńinde keıingi jyldary bizge syrttan kúshtep tańyla bastaǵan refreımıng (otarsyzdandyrý saıasaty) úrdisi jatyr. Ol negizinen shetelge álpeshtep shaqyrylyp, sanasyn 180 gradýsqa buryp «aǵartyp» jiberetin modýs vıventýs ádisiniń shylaýyndaǵy oqyǵan gýmanıtar jastarymyzdyń qolymen jasalyp otyrǵanyn endigi jerde qaltaryssyz ashyq aıtýǵa tıispiz. Álbette, sanany otarsyzdandyrý kerek. Biraq ol kópshiliktiń talǵamyn tamtyratý arqyly jasalmaı, syrttan tasymaldanǵan kreatıvti ındýstrııa talanttar shoǵyrynyń kómegimen júzege asyrylsa, órkenıet satysyna jetkenine áldeneshe zaman irgeli Qazaq eline qurmetpen qaraý bolar edi.
Árıne, joǵaryda aıtylǵan rýhanııattaǵy, sonyń ishinde kórkem ádebıettegi keleńsizdikterdi joıý, túzetý aıtýmen-jazýmen ǵana bitpeıdi. Abzaly, ult qalamgerleri, sonyń ishinde aǵa býyn, ózimiz bas bolyp sapaly dúnıe jazsaq, áne, «qula tasqynnyń» jolyna qoıylar tosqaýyldyń úlkeni sol. Prozamen aınalysa bastaǵaly bir baıqaǵanym – bizdiń qoǵamda óreli ıntelektýaldyq, psıhologııalyq jáne ápsindik prozaǵa taqyryp, arqaý bolatyn oqıǵa men ýaqıǵa kóp, tipti atkópir eken. Tek sony ýaqtyly kórip, ala bil. Odan arǵysy sýretkerlik sheberlikke, azamattyq alymdylyǵyńa, kúreskerlik temperamentińe baılanysty. Máselen, óz basym osy sońǵy jyldyń óresinde ǵana eki taqyrypty ishime oıózegi (zamysel) retinde qulta qylyp túıdim.
Ekeýi de ómirde bolǵan, qoǵamymyzdy shýlyǵan etip ótken ýaqıǵalar. Qalaı bolyp shyǵady, ony ómir kórsetedi. Biraq men úshin qazirde eń qatty nárse – ýaqyt bolyp tur. Ol katastrofalyq túrde jetpeıdi. «Shirkin-aı! – deımin keıde otyryp. – Baıaǵy otyzymdy qaıtyp berse ǵoı… Bálkim, biz jasaı almaǵanymyzdyń údesinen sender, jastar shyǵarsyńdar. Tólegenshe jibersek, «Jalǵasyn sen aıt. Bul asqaq ánniń. Jabylyp ketsem men eger. Ǵulama jyldar. Ǵulama jyldar. Sýdyrlatqanda paraǵyn…»

–Ýaqytyńyzdy qıyp, áńgimege kelgenińizge kóp raqmet!

Áńgimelesken –

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»