Namysqa baspasaq, alysqa barmaımyz!

Surapyl soǵysty jurttyń kóbi 1941 jyldan bastalady dep, bilmestikten «Uly Otan soǵysyna» teńeıdi. 1939 jyly kúzde Stalın men Gıtler ózara kelisimge kelip, Eýropany bóliske salǵanda (Vıktor Sývorovtyń deregi) sol saıası kartaǵa Sta­lınniń qyzyl qaryndashpen qoıǵan qoly túsken. Biraq ol kartada Gıtlerdiń qoly joq. Sonda zań júzinde Ekinshi dúnıjúzilik soǵysty bastaǵan kim bolmaq?

«Stalın Germanııamen sha­býyl jasaspaý týraly shart­­ty bekitý arqyly Gıt­ler­di eki maıdandaǵy soǵys qor­qynyshynan qutqarǵany qyl­mys emes pe? Bul rette ol kór­shisiniń kóńilin kóterýdi jáne áskerı mashınasyn shıkizatpen qamtamasyz etýdi umytpaı, Gıt­lerdiń jaýlap alǵan jerlerinen óz úlesin alǵysy keldi, deıdi byltyr júzge kelip qaıtqan G.Kıssındjer. – Buǵan qosa, Sta­lın Rıbbentropqa keńes odaǵy eshqashan seriktesine opasyzdyq jasamaıdy degen sóz bere alady dedi («Novaıa gazeta», №37, 2024 jyl). 1939 jyly 21 tamyzda gıtlerlik Germanııamen shart­qa qol qoıa otyryp, Sta­lın qo­lyndaǵy shampan quıylǵan bo­kalyn kóterip: «Men Gıtler úshin – nemis halqynyń súıis­penshiligine laıyq bedeldi kóse­mi úshin alǵym keledi», dedi. 1940 jyly 14 maýsymda fashıster Parıjdi basyp aldy. Stalınniń tapsyrmasy boıynsha Molotov Gıtlerdi jeńisimen quttyqtady...»

1939 jyldyń 8 qyrkúıeginde V.Molotov Gıtlerdi Polshany basyp alǵandyǵymen de qut­tyqtaǵan. Germanııa men keńes odaǵy Polshany bólisip alǵan­nan keıin, 1939 jyly 21 qyr­kúıekte Brest qalasynda eki el áskerleri eki eldiń gımnderin oryndap, jeńis paradyn ótkiz­di. Paradtan keıin, kombrıg Krı­vosheın general Gýde­rıannyń dastarqanynan dám tatady...

Keıin keńes odaǵymen soǵy­syp jatqanda Gıtlerdiń: «Men keńes odaǵyn jeńsem, Stalındi gaýlıaıter etip taǵaıyndaımyn. Sebebi, ol orystardy basqarý júıesin jaqsy meńgergen», degeni bar (Iý.Borev). Gıtler «Meniń kúresim» («Mein kampf») atty kitabynda keleshekte Reseımen soǵysatyn sebebin ashyq dáleldep jazsa da, Stalın óz halqynyń bolashaǵyna oılanbastan, kóz juma Gıtlerdiń qoltyǵyna dendeı kirdi. Sebebi, bul ekeýiniń basqa elderdi jaýlap alýdaǵy strategııalyq maqsat- múddeleri uqsas edi. Degenmen ekeýiniń is-qımyldarynda aıyrmashylyq ta boldy.

Gıtler elin mılıtarıstik jolǵa salyp, Birinshi dúnıejú­zilik soǵystan keıin eńsesi túsip ketken ultynyń namysyn shovınıstik-nasıstik pıǵylda qozdyryp, teris jolǵa salyp ári evreı halqyna qyrǵıdaı tıip jatty. Stalın keńes odaǵyn quldyq qoǵamǵa, túrmege, lagerge aınaldyrdy. Ekeýiniń de halyq aldyndaǵy kinálary – jaýyzdyqqa teń  edi.  «Mysaly, bolshevıkter uıymdastyrǵan ujymdastyrý eldegi aýyl eko­no­mıkasynyń kúıreýine, kre­postnoılyqqa qaıtyp oralýǵa, halyqtyń kópshiliginiń jartylaı qul jaǵdaıyna jáne ashtyqtan qyrylýyna ákeldi. Sodan keıin ol óz halqyna qarsy terror men qýǵyn-súrgindi maqsatty túrde uıymdastyrdy. 1930 jyldan bastap basqasha oılaıtyn, ardan attamaıtyn jóni túzý adamdardy basyp-janshyp, atyp tastaı bastady. Buǵan deıin bolshevıkter azamattyq soǵysta terror men qýdalaýdy uıymdastyrdy. Osylaısha, Reseı qýatty ulttyq ıntellıgensııa­synan – ulttyń kórki men men ar-ujdanynan aıyryldy. Buǵan mysal retinde, 1922 jylǵy 29 qyrkúıekte Sankt-Peterbýrgten Germanııaǵa, Port Shtettenge «fılosoftyq parohod»  attandyryldy. Bul bolshevıkter Reseıden zııatkerlik elıtanyń 300-ge jýyq asa kórnekti ókilin qýyp shyǵarǵan kezekti reıs edi. «Oberbürgermeister hanken» parohodymen bolashaq tikushaq shyǵarýshy Sıkorskıı, televızııany  jasaýshy Zvorykın, fılosoftar Frank, Ilın, Pıtırım Sorokın qýǵynǵa jibe­rildi. Asa iri oıshyl Nıko­laı Berdıaev te sonda boldy. Qýǵynǵa ushyraǵandardyń bar­lyǵy sııaqty, oǵan da pıjama, eki kóılek, eki jup shulyq jáne qysqy palto alýǵa ruqsat etil­di. Otanymyz óziniń uly azamat­tarymen osylaı qoshtasty: zatta­ryńyzdy qaldyryńyzdar, mıla­ryńyzdy ózderińizben bir­ge ala ketýlerińizge bolady (Dm.Mý­ra­tov)». Sol N.A.Berdıaev­tiń (1874-1948) Máskeýdiń «Naýka» baspasynda 1990 jyly, keńes ókimeti qulamaı turǵan zamanda jaryq kórgen «Orys kom­mýnızminiń qaınar kózi men maǵynasy» («Istokı ı smysl rýsskogo kommýnızma») atty eńbegindegi oı-tujyrymdary joǵaryda  aıtylǵan dúnıelerdi naqtylaı túsedi.

Stalın ózin generalıssımýs­pyn dep eseptese de, oı-órisi­niń taıyzdyǵyn Fın soǵysyn­da ańǵartty. 1939 jyly qysta áskerler qalyń qarda ombylap, qysqy kıimsiz, aıazda bir qy­rylsa, jaýdyń oǵynan da qyna­daı qyryldy. Fınder keńes áske­riniń soǵys tásilin bilmeı­tin­digine, órkókirektigine tań-tamasha qalǵan kórinedi.

Oǵan taǵy bir dálel, 1941 jyly bastalǵan nemistermen soǵystaǵy bizdiń sharasyz, tra­ge­dııalyq jaǵdaı jáne ofı­ser­lerdiń nadandyǵy jónin­de Nıkýlınniń «Qatardaǵy jaýyn­ger Nıkýlınniń kúndelik jazbalary» («Dnevnıkovye  zapısı rıadovogo Nıkýlına») atty eńbegin oqysańyz, tóbe shashyńyz tik turyp, es jııa almaı qalasyz. Jan túrshiger derekter keltirilgen. Gıtler keńes áskeriniń osal tustaryn, eskirgen tehnıkalaryn bilip, komandırlerdiń saýatsyz­dyǵyn sheber paıdalana bilgenin ańǵarasyz.

1941 jyly fashısterdiń tutqynyna túskender: Grodno-Mınsk mańaıynda – 300 myń, Vıtebsk-Mogılev-Gomel qor­shaýynda – 580 myń, Kıev-Ýmanda – 768 myń, Chernıgov mańy men Marıýpol aýmaǵynda taǵy 250 myń, Brıansk-Vıazemkıı qorshaýynda 663 myń keńes áskeri qaldy. Fashıstik Germanııa keńes odaǵyna shabýyl jasaǵan 22 maý­sym kúni KSRO Joǵarǵy keńesi 1905-1918 jyldary týǵan, 13 jas ereksheligi boıynsha áskerge mindettilerdi jumyl­dyrý týraly málimdedi. Áp-sátte 10 mln-nan astam adam jumyl­dyryldy. 2,5 mln eriktiden 50 jasaq dıvızııasy, 200 jeke atqyshtar polki quryldy. Olar esh kıimsiz, is júzinde esh qarý-jaraqsyz soǵys otyna kirgizildi. 2,5 mln jasaqtyń 150 myńdaıy ǵana tiri qaldy.

Harkovtiń mańynda Stalın men Hrýshevtiń soǵys tásilin bilmestiginen 500 myń qyzyl ásker qorshaýǵa tústi. Solardyń ishinde Aqmolada jasaqtalǵan 106-atty ásker dıvızııasy da (90 paıyzy qazaq) boldy. Olar­dyń qysqy kıimderin aýys­tyrmaı, 1942 jylǵy mamyr aıynda birden nemisterdiń muz­daı avtomatpen qarýlanǵan, tanki, pýlemeti, mınometi, artıllerııasy bar armııasyna jalań qylyshpen shabýylǵa jiberdi. Ne degen kórsoqyrlyq, qatygezdik deseńizshi? Sol sor­mańdaılardyń 90 paıyzdan as­tamy qyrylyp, 20 shaqtysy ǵana  tutqynǵa túsken kórinedi. Olardy «sender tutqynda bol­dyńdar» dep aıyptap, soǵystan keıin shetinen 20-25 jylǵa sottap, lagerge jibergen. Odan qaldy, 1941 jyly qazaq jerinde jasaqtalǵan 312-dıvızııa (ko­man­dıri Naýmov), 316-dıvızııa (komandıri Panfılov), 238-dıvızııa (komandıri Korotkov), t.b. Máskeýdi qorǵady. Osy dı­vızııalardyń quramyndaǵy jaýyngerlerdiń 50 paıyzdan astamy qazaqtar bolǵan. Eki aptadaı Máskeý túbinde kúni-túni jaýmen soǵysqanda Aqtóbede jasaqtalǵan 312-dıvızııanyń quramyndaǵy 11 437 adamnyń myń shaqtysy ǵana tiri qalǵan.

Osy dıvızııanyń sarbazda­rynyń qatary sırep qal­ǵan soń, olarǵa Podolsk ýchı­lıshe­siniń kýrsanttaryn qosa­dy. Sonda Máskeýdi tek solar qor­ǵap qalǵandaı, birden 45-ine Keńes Odaǵynyń batyry ata­ǵyn bergen. Al sol dıvızııanyń quramynda jaýǵa qarsy soǵysyp qyrylǵan qazaqtardyń birde-bireýine batyr ataǵyn bermeýiniń sebebi nede? Ne úshin, kim úshin qyryldy? Suraýy kimnen? Tipti 28 panfılovshynyń erligin joqqa shyǵaryp kelemej qylyp júrgender bar.

Keıbir derekterge súıensek, keńes odaǵy soǵysta 40 mln adam­nan aıyrylypty. Gıtler: «Pat­rondy aıamańdar!», dese, G.Jýkov: «Adamdardy aıamań­dar!», degen. Jasy 100-ge jaqyn­dap qaıtqan maıdanger jazýshy Astafev: «Biz nemisterdiń bir armııasyn qurtý úshin 5-6 armııamyzdy qurbandyqqa shaldyq», deıdi.

Qazaqty otqa da, sýǵa da saldy. Orys, ýkraındyqtarmen salystyrǵanda, qazaq eki ese kóp qyrylǵan kórinedi. Oǵan sebep – qazaq komandırleriniń az bolǵandyǵy. Bolsa da, leıtenant, kapıtan dárejesinen ári asyrmaǵan. Sodan baryp qatardaǵy qazaq jaýyngerlerin aıasyn ba, árbir ekinshisin barlaýshy qylyp, jaýǵa qarsy jibergen. Olardyń kórsetken erligi tıisti qujatpen aıǵaq­talyp, usynys jasalsa da, 300-den ar­tyq baýy­rymyzǵa «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵy berilmegen.

Soǵystyń alǵashqy jylynda keńes armııasynyń kúl-talqany shyqty. Qarý-jaraqsyz ash-jalańash qaldy. Úsh sarbazǵa – bir vıntovka, keı jerlerde 5 sarbazǵa bir vıntovkadan ustatyldy. Sóıte tura jaýǵa qarsy qoıylyp, fashıster olardy qyryp saldy. О́leksemizdi súıretip júrgende Anglııa men AQSh bizge qolushyn berip, «Lend-Lız» degendi oılap taýyp, búgingi kúnniń baǵamymen eseptegende 145 mıllıard dollarǵa qarý-jaraq jóneltti. Keńes odaǵy tipti túıme de jasaı almaı, AQSh-tyń 257 723 498 túıme ákelip bergeni de bar. Amerıkanyń «Lend-Lızi»-niń arqasynda, keńes áskeri es jııa bastaǵan 1942 jyly ashtyqtyń, joqshylyqtyń, «úndemestiń» neshe túrli azabyn bastan ót­kergen 18 jastaǵy Rahymjan Qoshqarbaevty ásker qataryna alyp, Frýnzedegi (Bishkek) jaıaý ásker ýchılıshesine oqýǵa jiberedi. Ony bitirgen 1944 jyly I Belarýs maıdanyndaǵy Idrısk 150-atqyshtar dıvızııa­synyń quramyndaǵy vzvod ko­mandırligine taǵaıyndaıdy. Janyn shúberekke túıip, Ber­lındi alý operasııasynyń bel ortasyndaǵy qandy shaıqas­tarǵa qatysady. Stalınniń 1941  jyly sho­vınızmdi ádeıi órshi­tip jibergendiginen soǵystyń aıaqtalýyna az ýaqyt qalǵanda óz qandastarynyń janyn saq­tap qalýǵa tyrysqan koman­dır qasaqana leıtenant Ra­hym­jan Qoshqarbaev pen 20 jastaǵy tatar jigiti Grıgorıı Bolatovqa boraǵan oqtyń astymen Reıhstagqa jeńis týyn tigýge buıryq beredi. Berlındi alýǵa úshin kún saıyn orta eseppen 15 712 adam oqqa ushyp jatqan kez. Áskerı jarǵy boıynsha  qarsy ýáj aıtýǵa eshkimniń haqysy joq. Rahymjan aǵamyz ben qatardaǵy jaýynger G.Bo­latov ot pen oqtyń arasynda tizeden qan keshe júrip, Reıhs­tagtiń ekinshi qabatyna shyǵyp, jeńis týyn qadaıdy.

Dúnıejúzi halyqtarynyń kópten kútken Jeńisin boılarynda túrik qany bar eki azamat osylaısha pash etti! Rahymjan aǵamyz ben Grı­go­rııdi jaýyngerler jerge tú­sirmeı, alaqandaryna salyp, qaı­ta-qaıta kókke  kóterdi. Sol sátterdi áskerı fototilshiler sýretke túsirdi, súıinshiletip gazetterine jazdy. Álemge jar saldy. Biraq «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyn Rahymjan aǵamyz ben Grıgorııge buıyrt­pady. Bas qolbasshy G.Jýkov áperbaqandyqqa salyp: «Jeńis týyn jaýdyń Reıhstagyna orys ultynyń ókili tigýge tıis», dep ári Stalınge jaǵympazdanyp, orys Egorovqa grýzın Kantarııany qosyp, aqyry olarǵa «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyn bergizdi.

Sonyń kesirinen Grıgorıı Bolatov erliginiń laıyqty baǵalanbaǵanyna nalyp, qamy­ǵyp, ishimdikke salynyp ketti. Ony «Grıshka-Reıhstag!» dep kelemejdep, mazaqtaı bergen soń, 48 jasynda ózine-ózi qol salǵan kórinedi. Rahymjan aǵamyzǵa: «Rahymjan! Hat jazyp,  myna topastardyń betin qaıtarshy!», dep, ótinish te bildirgen eken. Rahymjan aǵamyz Grıgorııdiń araǵyn qoıǵyzý úshin oǵan 2-3 ret baryp ta qaıtqandaı. Rahańnyń ózine de bul jaıt ońaı soqpasa da, el-jurty onyń erligine bas ıip, asa jabyrqatpady.

Marshal I.Konev pen onyń kómekshisi S.Koshýrkonyń jazba­syndaǵy keıbir qorqynyshty sıfrlar men faktilerdi oqyr­man qaýymǵa qysqarta usynýdy jón kórip otyrmyn: 46 250 myń adam jaralanǵan. Tiri qalǵan 775 myń maıdangerdiń bas súıegi jarylǵan. Bir kózi­nen aıyrylǵandar  – 115 myń, sý qarańǵy soqyr bolyp qal­ǵandar – 54 myń. Bet-aýzy buzyl­ǵandar – 501 342. Moıyn omyrt­qasy qısaıǵandar – 157 565. Qarny jarylǵandar – 444 046. Omyrtqasyna zaqym kelgender – 143 241. Jambasynan jaralanǵandar – 630 259. Jynys múshesi julynǵandar – 28 648. Bir qoly joqtar – 3 mln 147. Qos qolynan aıyrylǵandar – 1 mln 10 myń. Bir aıaǵy joqtar – 3 mln 255 myń. Aıaqsyz qalǵandar – 1 mln 121 myń. Qol-aıaǵynyń bir bóligi julynǵandar – 418 905. «Samaýryn» atanyp, qol-aıaqsyz qalǵandar – 85 942.

Otan úshin jan berip, adam sııaqty kómilmeı qalǵandardy da eske alǵan lázim. Orman-toǵaı­larda, dalalar men saı-sala­larda kómýsiz qalǵan 2 mln-nan astam qaharman habar-osharsyz ketkender tizimine engizildi.

Qarǵys atqyr soǵys halyq­tyń ishine usqyny ketken jaýyn­gerlerdiń alyp tolqynyn qap­tatyp jiberdi. Soǵystan keıin múgedekterge qanshama arsyz, keleke at qoıyldy. Áleýmet­tik qamsyzdandyrý bólimderi men medısınalyq mekemelerde júıkesi quryǵan, psıhıkasy buzylǵan ǵaripterdi asa qadir tutqan joq. Sheshender bıik minberlerden halyq óz uldarynyń erligin umytpaıdy dep saıraǵanymen, atalǵan mekemelerde bet-aýzynyń tal­qany shyqqan burynǵy jaýyn­gerlerdi «kvazımodo» (quby­jyq tektes kemtar adam), bir kózi joqtardy – «kambala» (bir kóz­di balyq), omyrtqasy zaqym­danǵandardy – «paralıtık», jambasy jaralanǵandardy – «qıralań» («krıvobokıı») dep kemsite ataıtyn. Bir aıaǵy joq baldaqqa súıengenderge «kengýrý» dep at qoıǵan. Eki qoly joqtardy «qanatsyzdar», al qolarbamen júretinderdi «samokattar» dep kelemejdedi. Dene múshesiniń bir bóligi julynyp qalǵandarǵa «tasbaqa» degen aıdar taǵyldy. Al baldaqqa súıen­gen, qolarbaǵa mingen, jer baýyrlaǵan jaýyngerlerdi, qaptaǵan  «tasbaqalardy» basyn­ǵany sonsha, olar qorlyqqa shydamaı, dál Kremldiń aldyn­da narazylyq bildirdi. Bul «halyqtar kósemin» sumdyq ashýlandyrdy. Sosyn ol: «Máskeýdi «qoqystan» tazartyńdar!», deı saldy. Soǵys múgedekterin qańǵybas ıtterdi aýlaǵandaı, sanaýly kúnniń ishinde kósheden, bazardan, vokzaldan, tipti mazardan ustap aldy da, «qurmetti hám súıikti Stalınniń» mereıtoıy aldynda Máskeýden shyǵaryp tastady. Qujatsyz, túrmege, lagerge teń qapasta ustady. Olar­dyń odan arǵy taǵdyry jónin­degi derekti ınternetten izdep taýyp oqysam, bárin 6-7 barjaǵa mingizip, belgisiz jaqqa alyp ketipti. Sol ketkennen mol ketip, álgi barjalardyń eshqaısysy óz portyna qaıtyp oralmaǵan.

Rahymjan aǵamyz sol zaman­nyń kesapattaryn menen artyq bilip, japa shegip, zyǵyrdany qaı­naǵany anyq. Sonyń bárine Rahań moıymaı, jasymaı, keńes odaǵynyń keleńsiz qylyqtaryna kúle qarap júrdi. Oǵan kúsh-jiger bergen týǵan halqynyń sheksiz yqylas-qoshemeti dep oılaımyn. Keń baıtaq elimizdiń qaı túpkirine barsa da, el-jurty aıalaı bildi. Sodan Rahań qýat al­dy, qaırattandy, nárlendi. Eli­niń betke ustar azamaty boldy.

Qazaqstan egemen el bolǵan­nan keıin, 1999 jylǵy mamyr­dyń jetisinde aq túıeniń qar­ny jarylyp, Rahymjan aǵamyz­ǵa «Halyq qaharmany» ataǵy  berildi. Reseı de amalsyz moıyn­dady. Aqyry shyndyq jeńdi. Halqymyz bul habardy es­tigende qýanǵannan dúr silkindi, bárekeldi desti. Bıyl Rahymjan aǵamyzdyń týǵanyna – 100 jyl. Asqar tulǵa ýaqyt ótken saıyn asqaqtady.

1974 jyly jazda syrqat­tanyp, Býrabaıdaǵy «Oqjetpes» shıpajaıynda demalyp ári emdelip jatqanymda Rahymjan aǵaımen alǵash ret kezdesip, 20 kúndeı dámdes boldym. 50-degi kezi. Aq jarqyn, aq kóńil, ne aıtsa da aǵynan jaryla sóıleıtin, ańqyldaq adam eken. Dastarqan basynda bárimizdi áńgimege tartyp, kúldirip otyrady. Ultynyń uly qasıetterin boıyna sińirgen ári halqyn janyndaı súıetindi­gin, aýyl­dy jer qazaǵynyń shek­peninen shyqqandyǵyn, kórgeni men túıgeniniń mol ekenin ańǵart­ty. Qarapaıymdylyǵy men sy­paıy­lyǵy kimdi bolsyn ózine magnıtshe tartyp, tamsandyrady. Bir sózben aıtqanda, myń bolǵyrdyń ózi. Keıin Almatyda ártúrli jıyndarǵa baryp júr­gende bir-eki ret úıinde qonaqta bolǵanym bar. Kezdesken saıyn: «E, baýyrym, keldiń be, el aman ba?» dep ańqyldap, qushaq jaıa baýyryna basýshy edi.

Kelesi jyly Rahymjan aǵa­my­z­dyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Jeńis týyn tikkenine 80 jyl bolady. Al Máskeýdi jaýdan qorǵap qalǵan Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly. Ol jó­ninde bultartpastaı kóptegen derek bar. Osy ǵajap erlikterdi Astanamyzda eskertkish retinde (monýment) nege beınelemes­ke? Ras, elordada eki batyr aǵamyz­ǵa da eskertkish ornatylǵan, biraq Baýkeń – shyǵysqa, Rahań – batysqa qarap, kereǵar tur. Esh qısyn, tutastyq joq.  Nege Baýkeń Máskeýdiń irgesinde turyp: «Áı, Rahymjan! Men Máskeýdi jaýdan qorǵap qaldym. Sen endigi jerde jaýdyń ordasy – Reıhstagqa jeńis týyn tik!», dep ámir berip turǵandaı etip, monýment-eskertkish ornat­pasqa? Osylaısha búkil álem­di tamsandyryp, nege «El bolsa, osyndaı bolsyn!», degiz­beske! Osy oıdy qazaq general­darynyń birazyna aıtyp ta kórdim. Biraq ázirge esh is-qımyl ańǵarylmaıdy...         

Namysqa baspasaq, alysqa barmaımyz!

Qasym TÁÝKENOV,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri