Kollajdy jasaǵan – Almas MANAPOV, «EQ»
Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesin gazettiń ótken nómirlerinde de qaýzadyq. Bul joly ne oqý oqýǵa, ne jumys isteýge nıetsiz NEET sanatyndaǵy azamattar problemasyn kótermekpiz. О́ıtkeni ınternetti paraqtap otyryp, myna bir derekti kóz shaldy: únemi turaqty jumys izdeý azamattardyń áleýmettik jaǵdaıynyń tómendeýine, densaýlyǵyn kútpeýine, zańsyz áreketterge ıtermeleıdi eken.
Taıaýda Senat depýtaty Darhan Qydyráli qazir qoǵamda órship turǵan jasóspirimder men jastar qylmysynyń sebep-saldaryna tolyǵyraq toqtalyp, tárbıe máselesiniń aqsap jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. Senator jastar tarapynan agressııa, býllıng, vandalızm, sýısıd, álimjettik, erte júktilik sııaqty jaǵa ustatar jaıttardyń órship bara jatqanyn basa aıtty.
«Áleýmettik jeliler arqyly keń taralatyn oıyndar jastardyń tanymy men talǵamyn ǵana emes, tańdaýy men taǵdyryn da qalyptastyrady. Sonymen qatar ata-ananyń meıirin sezinbeý, otbasydaǵy túrli kıkiljiń men zaqym, bilim oshaqtary men tárbıe oryndarynda jastarǵa áleýmettendirý modelin usyna almaý sııaqty sebepterdi de joqqa shyǵara almaımyz. Tálimgerdiń aılyǵy tómen, synyp jetekshiligine tólenetin aqy az, sondyqtan tárbıe isine jiti kóńil bóline bermeıdi», deı kele D.Qydyráli bolashaǵymyzdy aıqyndaıtyn máselege qaldyq kózqarasymen qaraýǵa bolmaıtynyn, keshendi, júıeli jumys kerek ekenin alǵa tartty.
Iаǵnı NEET segmentindegi azamattardy áleýmettik qoldaý, sapaly bilim alýǵa, eńbekke aralasýyna kómek kórsetý memleket, qoǵam tarapynan birlese atqarylýǵa tıis. Álemdik tájirıbege úńilsek, NEET sanatyna enetin jastardyń sany az memleketter eki negizgi baǵytqa basymdyq beredi eken. Bul – mektepke deıingi bilim berý salasyna ınvestısııa quıý, jas býyn arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshýde ǵylymı ádiske negizdelgen baǵdarlamalardy jasaý.
Saıası sarapshy Aıman Júsipova da osydan tórt jyl burynǵy maqalalarynda elimizde bul sanattaǵy azamattar sanyn azaıtý úshin joǵaryda atalǵan ádiske júginý mańyzdy ekenin jazady.
«Alǵashqysy aldyn alý baǵytyndaǵy profılaktıkalyq tetik bolady. Oǵan qosa oqý ordalaryna ınvestısııa salý áseri tez arada bilinbese de, uzaqmerzimdi bolashaqta baıqalatyny birqatar zertteýmen dáleldengen. Al qazirgi problemalardy sheshýge Japonııa, Lıýksembýrg, Norvegııa syndy memleketterdiń tıimdi tájirıbesin, baǵdarlamalaryn zertteý qajet», dedi ol.
Muny eskergen sol kezdegi Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi 2022 jyly «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy bazasynda «Qazaqstandaǵy NEET jastardyń áleýmettik ustanymdary» taldamalyq baıandamasyn shyǵardy. Osy zertteýde jas býynnyń 24,7%-y elimizde memlekettik jastar saıasaty iske asyrylyp jatqanyn bilmeıtinin jazǵan. Sondaı-aq NEET sanatyndaǵy azamattardyń memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý deńgeıi óte tómen ekenin kórsetken.
Bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin ári NEET jastardyń nıetin oıatý maqsatynda eki jyl buryn Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jáne «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy» demeýimen Qazaqstannyń ekologııalyq qory kóshpeli semınarlar uıymdastyrdy. Nátıjesinde, 3 myńǵa jýyq jas azamat jumys izdeýdiń joldaryn meńgerip, bıznes-jospar jazýmen qosa, kásipkerliktiń qyr-syryna qanyqqan. Jastarǵa arnalǵan memlekettik granttarǵa qalaı qatysý kerek ekenin de úırengen.
– Oqý jobasynda «Zhas project» týraly estip, baǵymdy synap kórýge sheshim qabyldadym. Usynǵan jobam bıyl jeńimpazdardyń biri bolyp tanylyp, 1 mln teńge uttym. Qarjyǵa birden dron men obektıv satyp alyp, osal toptaǵy jandarǵa kameramen qalaı jumys isteý kerek, reportaj, sıýjet jasaýdy onlaın túrde úıretip júrmin. Negizi oǵan deıin jumyssyz edim, – dedi Qostanaı oblysyndaǵy «Zhas project» jobasynyń jeńimpazy Mereı Samatov.
Mereı sekildi aýyl jastarynyń bızneske yntasyn oıatqan arnaıy joba aıasynda úzdik bıznes-ıdeıaǵa baıqaý da ótkizilgen. Oǵan 55 ótinim túsken. Sondaı-aq 20 jas úshin SMM negizderinen qarqyndy kýrs uıymdastyrylypty. Onyń qorytyndysy boıynsha qatysýshylar sertıfıkattarǵa ıe bolǵan.
– Joba aýyl jastary arasynda kásipkerlik belsendilikti arttyrý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam boldy. Ári jastardyń bıznesti ashýdaǵy kedergilerin anyqtaýǵa baǵyttalǵan zertteýler júrgizildi. Jumyspen qamtý, kásipkerlikti memlekettik qoldaý týraly materıaldardy qamtıtyn arnaıy aqparattyq buryshtar quryldy. Jobany iske asyrý barysynda elimizdiń 17 óńirin qamtyǵan kóptegen oqytý is-sharasy ótkizildi. Júrgizilgen zertteýler men taldaý nátıjeleri boıynsha aýyl jastarynyń memlekettik qoldaý sharalary týraly habardar bolýyn arttyrý boıynsha usynystary kórsetilgen esep qurastyryldy. Qujat elimizdiń 8 óńirinde tanystyrylyp, aldaǵy ýaqytta kásipkerlikti qoldaý salasyndaǵy jumystardyń negizi bolady, – dedi Qazaqstannyń ekologııalyq qorynyń prezıdenti Aıgúl Ábdýálıeva.
Osylaısha, kásibı bilimi men turaqty jumysy joq jas býynnyń nıetin oıatýǵa memleket tarapynan is-sharalar jasalyp jatqanyn ańǵardyq. Alaıda jastardyń jumysqa ornalasýyndaǵy obektıvti problema: jalaqy azdyǵy, eńbek naryǵyna endi aıaq basqan jastan tájirıbeniń talap etilýi, bilim deńgeıi de NEET sektoryndaǵy azamattar sanynyń ulǵaıýynda yqpal etýshi faktor ekenin eskerý kerek. Sondyqtan mundaı jobalardan bólek bul sanattaǵy jastardy jumysqa alý úshin jumys berýshilerdi de yntalandyrý qajet. Máselen, biliktiligi tómen otandastarymyzdy kásipke baýlý úshin kompanııalarǵa sýbsıdııa berýdi aıtýǵa bolady.
