Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jalpyhalyqtyq referendýmnan keıingi saılaý naýqandary qoǵamnyń saıasılanýyna ákeldi. Árıne, Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgerister bir kúndik jumystyń nátıjesi dep aıtýǵa kelmeıdi. Sebebi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyldan beri tórt birdeı iri saıası reformanyń ómirge kelýine jol ashty. Saıası sarapshylardyń paıymynsha, bir ǵana aralas saılaý júıesiniń artyqshylyǵy men múmkindigi mol.
Byltyr Memleket basshysy «Qoǵamdyq baqylaý týraly» jáne «Qoǵamdyq baqylaý, ákimshilik rásimderdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarǵa qol qoıdy. Bul qujattardy halyq kópten kútken edi. О́ıtkeni zań ádiletti memleket qurýdaǵy qoǵamdyq qarym-qatynastardy retteýge naqty tetikterdi qarastyrdy.
Atap aıtsaq, memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor jumysynyń ashyqtyǵy, azamattardyń memleket isterin basqarýǵa umtylý deńgeıi ósti. Memleket pen qoǵam arasyndaǵy ózara senimniń deńgeıi artyp keledi. Demek, azamattardyń qajettilikterine den qoıýǵa jol ashyldy degen sóz.
Elde júrip jatqan saıası reformalardyń basy – talaı jyldan beri táýelsizdiktiń irgetasyn qalap bergen egemendik deklarasııasynyń qabyldanǵanyn ulttyq mereke retinde atap ótý týraly qaýlynyń qabyldanýynan bastalady. Qoǵam qaıratkeri Murat Baqtııaruly osylaı deıdi. Onyń aıtýynsha, bıyl elimiz egemendik deklarasııasyn qabyldaýdyń 34 jylyn atap ótip jatyr. О́ıtkeni deklarasııa – táýelsizdigimizdiń irgetasyn qalaǵan negizgi qujat.
«О́kinishke qaraı, el tarıhyndaǵy ataýly kún jurt jadynan óshe bastady, al 2007-2008 jyldan beri joǵarǵy bılik tolyqqandy monopolııaǵa aınaldy. Bul kóriniske Parlamentte júrgende de talaı kýá boldym. Qabyldaıtyn zańdarymyzǵa Prezıdent ákimshiligi tikeleı aralasatyn. Kóptegen qujat Prezıdent ákimshiliginiń aldyna aparǵan kezde Úkimettiń de sózi ótpeıtin, Parlamenttiń de qaýqary joqtyǵy ańǵarylatyn. Tipti Prezıdent ákimshiligi keıbir baptardy alyp, ornyna basqa baptardy qosyp jatatyn. Birlesip qabyldaǵan zań jobalary olardyń aldynan ótpeıtin. Al bul, shyn máninde, bıliktiń sol kezde barynsha birtutas monopolııaǵa aınalyp ketkenin kórsetti», deıdi M.Baqtııaruly.
Degenmen Qasym-Jomart Toqaev bılik basyna kelgen jyldan bastap monopolııaǵa qarsy jumys júrip, Ulttyq qoǵamdyq keńes quryldy. Onyń quramyna ashyq pikir aıtyp júrgen belsendiler múshelikke kirip, jylyna eki-úsh ret jınalyp qoǵamda ábden tamyryn keńge jaıyp ketken ózekti máselelerdiń sheshý joldaryn ortaǵa salyp, talap etetin máselelerdi keń túrde talqylap, zańǵa ózgerister engizý qajettigi jıi-jıi aıtyla bastady. Biraq memleketimizdegi qosarlanǵan bıliktiń kórinis berýi mınıstrler men ákimdikterdiń kimge baǵyný qajettigin qıyndata tústi.
Sondyqtan qoǵam qaıratkeri M.Baqtııaruly keıingi saıası reformalardy eki kezeńge bólip qarastyrý qajet ekenin alǵa tartty. Birinshi kezeńde kórinis tapqan 2019-2021 jylǵy reformalar talpynys retinde boldy. Kóp jaǵdaıda belgili bir toptardyń yqpalymen kidiriske ushyrap jatty. Alaıda osy serpilistiń ózi qoǵamdyq sanany oıatýǵa yqpal etti. 2022 jyldyń qańtarynan bastap reformalardyń ekinshi kezeńi bastaldy. Bul qazir de turaqty júrip jatyr. Eń ózektisi, alǵash ret Prezıdenttiń saıası partııada bolmaýy boldy.
«Mundaı saıası betburys – dıktatýralyq nemese iri totalıtarlyq júıeden shyqqan Ortalyq Azııa memleketi úshin saıası reformadaǵy eń mańyzdy qadam dep aıtar edim. Ekinshiden, Parlament pen Úkimettiń quzyretin keńeıtý demokratııalyq joldaǵy taǵy bir basty qadamǵa aınaldy. Bul másele buǵan deıin jyldar boıy aıtylyp keldi, biraq iske aspady. 2022-2023 jyldardaǵy jasalyp jatqan saıası reformalarda Parlamenttiń quzyreti birshama keńeıdi. Sóıtip, saıası júıege taǵy jan kirdi. Parlamentke, onyń ishinde Májiliske alǵash ret alty partııa ókiliniń shyǵýy, kezinde jyldar boıy qabyldata almaǵan bir mandattyq okrýgten saılaný quqyǵy qaıta jandandy. Konstıtýsııalyq sottyń qalpyna keltirilip, onyń sheshimin Prezıdent te sheshe almaıtyndaı quzyret berýiniń ózi eldegi saıası júıeniń shyn máninde ózgeriske ushyraǵanyn ańǵartyp berdi», deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, buryn Úkimet bir sheshimdi qabyldaý úshin Prezıdent ákimshiliginiń eń tómengi laýazymdarynan bastap Prezıdent ákimshiliginiń basshysyna deıingi aralyqta júrip ýaqytyn sarp etetin. Al qazir Úkimet kóp jaǵdaıda sheshimdi ózi shyǵarady, biraq sol sheshimge ózderi jaýapty boldy. Al ákimder saılaýyndaǵy formaldy sıpatta da seń qozǵalǵan. Jergilikti jerlerdegi ákimderdiń saılaýyna halyqtyń qatysýy – úlken jetistik.
«Adamdardyń bir nárseni tez arada sheshýi úshin para berýi sekildi saıası elıtada da jańa reformalardy qabyldaýǵa kedergi jasap baqqysy keletinder joq emes. Parlamenttiń quzyry keńeıgenimen, qazir de zań jobalarynyń keıbir baptaryn ózgertý týraly ótinishpen shyǵatyndar bar. Bul – sol eskiden qalǵan sarqynshaqtardyń áreketi. Depýtattar ózekti saýaldardy minberden jetkizip jatyr. Biraq Úkimettiń qulaq asýy kemshin. Ákimder saılaýynda da atqarýshy organdardyń iske aralasýy sekildi teris áreketterdiń bolyp jatqanyn estip jatyrmyz. Menińshe, reformalardyń alǵa jyljýy adamdardyń aruıaty men memleket organdary basshylarynyń ádilettiliginde jatyr», deıdi M.Baqtııaruly.
Saıası sarapshy Erlan Ahmedıdiń aıtýynsha, 2019 jyly Qasym-Jomart Toqaevtyń bılikke kelýi qoǵamǵa úlken úmit syılady. Memleket basyna kelgen Prezıdent halyqtyń úmitin aqtaýǵa jumys isteýge belsendi túrde kiristi. Aıtalyq, Ulttyq keńes quryldy. Onyń aıasynda elimizde saıası-demokratııalyq reformalardy iske asyrýǵa baǵyttalǵan naqty bastamalar kóterildi. Sondaı-aq baǵdarlama men Joldaýlardyń aıasynda saıası reformalardyń tórt toptamasy iske asty.
«Árıne, mundaı saıası ózgerister bıliktegi ártúrli toptarǵa unaǵan joq. Sebebi demokratııalyq úderister oıynnyń erejelerin basqasha qaraýǵa ıtermeledi. Al Qańtar oqıǵasynan keıin demokratııalyq úderister odan saıyn kúsheıdi. Konstıtýsııalyq reformanyń nátıjesinde eldiń saıası ómirinde kóptegen ózgeris iske asty», deıdi sarapshy.
Jalpyhalyqtyq referendým jańa saıası mádenıet qalyptastyryp, halyqtyń únin estirtýge baǵyttaldy. Iаǵnı Konstıtýsııalyq reformanyń nátıjesinde sýperprezıdentik basqarý júıesinen dástúrli prezıdenttik júıege kóshý bastaldy. Prezıdenttiń laýazymdary qysqardy, Parlamenttiń róli kúsheıdi, aralas saılaý júıesi engizildi. Bul oraıda E.Ahmedı Prezıdent ınstıtýty jańǵyrǵanyn aıtyp otyr. Demek, aldaǵy jyldary bılik basyna keletin Prezıdent birrettik jetijyldyq merzimge saılanady. Mundaı júıe Ońtústik Koreıa, Meksıka elderinde burynnan qalyptasqan. Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, aldaǵy 21 jylda úsh prezıdent aýysýy qajet. Bul sóz saıası elıta úshin jańa erejeler men demokratııalyq qaǵıdalarǵa negizdelgen messedj boldy.
«Árbir memlekettiń ózindik saıası-demokratııalyq joly bar. Mysaly, AQSh pen Batys Eýropada lıberaldy demokratııa qalyptasqan. Baýyrlas Túrkııanyń da ózindik tarıhy men mádenıetine negizdelgen konservatıvti demokratııasyn atap ótýge bolady. Sol sekildi bizdiń de ózindik demokratııalyq jolymyz bolýy – zańdylyq. Qazirgi júrgizilip jatqan reformalardy baıypty túrde iske asyrý mańyzdy. Tarıhymyzǵa qaraıtyn bolsaq, uly dalada demokratııalyq dástúrler boldy. Biz handardy quryltaılarda saıladyq, al HH ǵasyrda Dala demokratııasy men Batys Eýropa sınteziniń nátıjesinde Alash partııasy, Alash Orda úkimeti qurylǵan. Osy kezeńderde qazaq saıası mádenıeti jańa baǵytqa qadam basty. Dál sol sekildi qazirgi kezeńde eldiń saıası ómirinde jańa reforma iske asyp jatyr. Parlamenttik reforma, Prezıdent ınstıtýty, ákimderdiń saılaýy – úlken saıası ózgeris. Máselen, jergilikti ózin-ózi basqarý demokratııalyq damýǵa jol ashty. Halyq ta ákimderdi saılaý arqyly óńirdiń órkendeýine jaýapkershilik aldy. «Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament, esep beretin Úkimet» formýlasyn Qasym-Jomart Toqaev 2014 jyly Senat tóraǵasy bolyp turǵan tusta halyqaralyq forýmda usyndy. On jyl kesh qalyp iske asyrylyp jatqanymen, jańa saıası júıe eldiń órkendeýine jol ashary anyq. Aldaǵy jyldarda taǵy bir úlken saıası baǵdarlamalar qabyldanaryna senimdimin», deıdi saıası sarapshy.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty Saıası zertteýler bóliminiń bas sarapshysy Dýlat О́teǵalı da elimizdiń saılaý júıesindegi negizgi ózgerister saıası júıeni demokratııalandyrýǵa jáne saılaýdyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵanyn aıtady. Reformalardyń maqsaty – saıası partııalardyń rólin nyǵaıtý, sheshim qabyldaýda azamattardyń qatysýyn keńeıtý jáne saılaýdyń básekege qabilettiligin kúsheıtý. Tutastaı alǵanda, ózgerister saıası básekelestik pen Parlamentti alýan túrli bolýyna jáne halyqtyń ártúrli toptarynyń múddelerin eskerýge yqpalyn tıgizdi. Onyń ishinde saılaýshylardyń bir mandatty júıemen ótkenderdiń mandatyn qaıtaryp alý múmkindigine ıe bolýy kóp nárseni ańǵartady. Bul depýtattardyń óz saılaýaldy baǵdarlamalaryn oryndaýyna, jumysy tıimdiliginiń jáne saılaýshylardyń aldyndaǵy jaýapkershiliginiń artýyna áser etýge tıis.
Elimizde 2021 jyldan beri aýyl ákimderin saılaý ótkizilip keledi. Sol kezden beri 1 700-ge jýyq ákim saılanǵan. Olardyń tórtten bir bóligi ózin-ózi usynýshylar bolsa, qalǵany – saıası partııalardyń ókilderi. Statıstıkalyq derekterge sáıkes, saılanǵan ákimderdiń jartysynan astamy buryn mundaı qyzmet atqarmaǵan. Bul óz kezeginde jergilikti deńgeıde saıası arenaǵa jańa tulǵalardyń kelgenin aıqyndaıdy. Byltyrdan bastap tuńǵysh ret aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderi saılandy. 45 aýdan ákimi laýazymyna 125 básekege tústi. Barlyq 7 saıası partııa óz úmitkerlerin usyndy. Bul Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy alǵashqy tájirıbe bolyp otyr.
Bul ǵana emes, ákimderdi tikeleı saılaý júıesi jańa saıası kúshter men táýelsiz úmitkerlerdiń qatysýyna múmkindik ashady. Bul óz kezeginde saıası plıýralızmniń damýyna jáne jergilikti deńgeıde demokratııanyń nyǵaıýyna alyp keledi. Demek, saılaý júıesindegi ózgeris pen qoǵam pikirin eskere bilgen eldegi demokratııa ádildikke qurylatynyn aıǵaqtap beredi.
