Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Múmkindik pen táýekeldiń arasy – bir-aq qadam. Jańa tehnologııalardyń enýi keleshektiń keregesin keńeıtse, jahandyq naryqtyń turaqsyzdyǵy tyǵyryqqa tireı túsedi. Qarjy sektory san márte syn-qaterlermen betpe-bet keldi. Sarapshylar táýelsizdik alǵannan bergi ýaqytty bes kezeńge bólip qarastyrady.
Kúıreý kezeńi. 1990 jyldyń basy men ortasy postkeńestik keńistikte saıası, ekonomıkalyq mańyzdy jyl retinde este qaldy. О́ndiris toqtap, ekonomıka turalady. Ekonomıst Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, el egemendigin alǵan sátte bizde áýeli tolyq kúıreý kezeńi bolǵan. Jazýshy Dýlat Isabekovshe aıtsaq, jún sabap otyryp-aq sosıalızmnen naryqtyq ekonomıkaǵa ótip kettik. Halyqtyń talǵajaý eterlik as tappaı, ala dorbanyń jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe bolatyny da sol tus. Inflıasııa júzdegen, tipti myńdaǵan paıyzǵa jetti. Memleket bıýdjetiniń tapshylyǵy men ınflıasııa qatar ósti.
– 1991 jyldan 1993 jylǵa deıin rýbl zonasynyń kúıreýi, bizdiń valıýtasyz qalýymyz kesirin tıgizdi. Gıperınflıasııa, zaýyt-óndiristiń barlyǵynyń toqtaýy toqyraýǵa ákeldi. Osyndaı qıyn zamannan óttik, – deıdi sarapshy.
Memleket daǵdarystan shyǵýdyń joldaryn izdep, sarsańǵa tústi. Onyń eń áýelgisi – baǵany yryqtandyrýdy bir júıege keltirý edi. Tarıhı derekterge súıensek, elimizde yryqtandyrý 1992 jyly munaıdyń, munaıdan shyǵatyn ónimderdiń, basqa da energııa kózderiniń baǵasy álemdik baǵaǵa deıin joǵarylaýy kerek degen uranmen júrgizildi. Sáıkesinshe, ár kásipker, ár kásiporyn eń joǵarǵy taza paıda alǵysy keldi. Sodan baǵa sharyqtap ósip, el ekonomıkasy zardap shekti. Oısyraı opyq jegennen keıin jekeshelendirýge kóshtik. 1991-1992 jyldary 5 000-ǵa jýyq nysan jekeshelendirilip, ujymdyq menshikke berilgen 470-ten astam keńshar boldy.
Alǵashqy qadamdar kezeńi. 1993 jyly ulttyq valıýtamyz teńgeni engizsek te ınflıasııa beleń ala berdi. Ulttyq bank jaǵdaıdy retteı bastaǵan soń ǵana aqsha-nesıe saıasaty jolǵa qoıylyp, valıýtalyq retteý júzege asyryldy. Nátıjesinde, 1995 jyldan bastap ınflıasııa deńgeıi tómendep, ekonomıkalyq ósimge jol ashyldy. 1993-2000 jyldar aralyǵynda sheteldik ınvestısııanyń kólemi 12,5 mlrd dollardy quraǵan.
– Dúrbeleńnen keıin alǵashqy qadamdar kezeńi boldy. Ol 1993 jyldan 2000 jylǵa deıin jalǵasty. Tól teńgemizdi engizdik. Bankter týraly zań qabyldap, qarjy naryǵynda belgili bir bırjalar paıda bolyp, oıyn erejesi qalyptasa bastady, – deıdi ekonomıst.
Bul kezeńniń asa mańyzdy qadamy memlekettik menshikti basqarý men jekeshelendirýdiń birtutas júıesi edi. Sol kezde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa jiti mán berildi. Kóterme-saýda býynyn qosa alǵanda burynǵy keńestik saýda júıesin ózgertýge den qoıyldy. 1994 jyldyń kúzinen bastap makroekonomıkalyq retteý bastaldy. Baǵanyń ósýi biraz tejelip, ınflıasııanyń ósý qarqyny eleýli túrde tómendedi. Aqsha-qarajat salasyna da birshama bereke kirdi.
О́rleý kezeńi. 2000-2002 jyldary ishki jalpy ónimniń (IJО́) jıyntyq ósimi 35,5 paıyzdy quraǵan. Saýatty makroekonomıkalyq saıasat elimizdiń halyqaralyq bedelin edáýir kótergen soń, TMD elderi arasynda jan basyna shaqqanda sheteldik ınvestısııa tartý jóninen kósh bastadyq. Sheteldik ınvestorlardy, álemdegi asa iri kompanııalardy da tartý kóptegen túıtkildiń túıinin tarqatty. 2000 jyldan bastap 2008 jylǵa deıin memlekettik bıýdjettiń bilim berýge, densaýlyq saqtaýǵa, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa arnalǵan shyǵyny 5 ese ósti.
Osy tusta retke kelgen bir másele –zeınetaqy tóleý edi. Úkimet zeınetaqy máselesin sheshýde úsh baǵytta jumys istedi. Birinshi – zeınetaqynyń burynǵy qaryzdaryn jabý, ekinshisi – zeınetaqyny ýaqytynda tóleý, úshinshisi – zeınetaqy júıesin reformalaý. Tólenbegen zeınetaqy tólenip, odan ári arttyrý sharalary júrgizildi. Atap aıtqanda, zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri 1998 jyly 3 myń teńge bolsa, 2000 jyly 4 myń teńgege jetti. 2000-2002 jyldary zeınetaqy tólemderiniń eń az mólsheri úsh márte artyp, 23 paıyzǵa ósti. 2004 jyldyń qańtarynan tómengi zeınetaqy mólsheri 5 800 teńgeni, al ortasha zeınetaqy mólsheri 8 335 teńgeni qurady.
– 2000-2007 jyldar aralyǵynda biz órleý kezeńinde boldyq. Ol kezde munaı baǵasy barreline júz dollardan asyp turdy. Bizge arzan sheteldik nesıeler keldi. Elimizdiń sýverendi reıtıngteri joǵary boldy. Bankter shetelden 1-2 paıyzben dollarlyq nesıe alyp, halyqqa taratty. Kredıt naryǵy aıasynyń keńeıýi turǵyn úı naryǵynyń baǵasyn da ósirdi, – deıdi A. Oljaev.
Daǵdarys kezeńi. Sarapshymyzdyń aıtýynsha, 2007 jyly halyqaralyq qarjy-nesıe daǵdarysy bizdiń qarjy júıemizge de qatty qysym kórsetken. Qaryz alýdyń ishki kózderine táýeldilik bastalǵan. 2008 jyly bizdiń eksport ónimderine degen álemdik suranys ta tómendegen. Munyń bári aınalyp kelgende, ekonomıkalyq belsendiligimizdiń básin tómendetken.
– Odan keıin daǵdarys fazasyna tústik. 2007 jyly AQSh ıpoteka naryǵynda daǵdarys bastalǵanda, álemdik qarjy naryǵynyń salqyny bizge de tıdi. Sóıtip devalvasııalyq kezeńge óttik. 2014 jylǵa deıin osy daǵdaryspen kúrestik, – dedi sarapshy.
Memlekettik kapıtalızm. Sarapshynyń aıtýynsha, keıinnen daǵdarys pen ekonomıkany qoldan basqaratyn memlekettik kapıtalızm zamanyna keldik. Osy daǵdarys zamanynda túrli bankti qutqarý, olardy memleket esebinen asyraý bastaldy. Barlyq naryq, búkil bank, teńge, barlyǵy belgili bir baqylaýǵa alyndy. Bári de memleket qamqorlyǵyna ilikti. Memleket ekonomıkanyń barlyq sektoryna enip ketti. Degenmen sońǵy jyldary memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin azaıtý týraly áńgime jıi aıtyla bastady. Bul úderis birtindep júzege asyrylyp ta jatyr. Máselen, Ulttyq bank birneshe memlekettik baǵdarlamadaǵy mıssııasyn támamdady.
Qazir biz altynshy kezeńge aıaq basatyn taǵdyrsheshti tarmaqqa taıap ta qalǵan sekildimiz. Memleket bızneske qoıylatyn ákimshilik kedergilerdi alyp tastaýmen belsendi túrde aınalysyp jatyr. Shaǵyn jáne orta bıznes negizgi basymdyqqa aınaldy. Iá, túrli baǵdarlamalar arqyly bıznes sýbektilerine jeńildetilgen nesıe berý, sýbsıdııa usyný úderisi toqtaǵan joq. Biraq munyń ózi bıznes aıaqtan turyp ketkenge deıingi demeý áreketi. Qazir memleket bıznestiń qoltyǵynan súıemese, keıin bári kesh bolmaq. Prezıdent muny óte jaqsy túsinip otyr. Sol sebepti ár Joldaýynda, ár bastamasynda kásipkerlikke jaǵdaı jasaý, bıznes múmkindikterin ulǵaıtý jaıyn nazardan tys qaldyrǵan emes.
Kelesi kezeńde bıznes ulttyq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshine aınalady, daıyn ónimder tizbegi qalyptasady, óndiristiń barlyq satysy óz elimizde qamtamasyz etiledi, óz mıssııasyn adal atqarǵan memlekettik baǵdarlamalar úlesi azaıady dep kútedi sarapshylar.
Qaı ýaqytta da daǵdarys múmkindik dep sanalǵan. Pandemııa, munaı baǵasynyń quldyraýy, odan keıingi geosaıası shıelenister, sońyn izi ala logıstıkalyq tizbekterdiń buzylýy ekonomıkada irkilis týǵyzdy. Olardyń negizgileri – azyq-túlik qaýipsizdigi (azyq-túlik ımportynyń artýy), ınflıasııa, teńgeniń qunsyzdanýy, tasymal qunynyń artýy. Biraq osynyń bári bizge basqa esikterdi izdeýge yntalandyrdy, tıisinshe tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn da tapqandaımyz.
