Demografııalyq ósimniń alǵysharty

Jalpy, álemdik tá­jirı­bege súıenip, biz­diń elde de halyq sa­na­ǵy ár on jyl saıyn ótkizilip turady. Bul asa mańyzdy zertteý arqyly memlekettiń aldaǵy jyldarǵa arnalǵan damý strategııasy aıqyndalyp, naqty sandardy kórsetip beretin qujat ja­saq­talady.

Táýelsiz Qazaqstannyń al­ǵash­­qy halyq sanaǵy 1999 jyly uıym­dastyryldy. Ulttyq sta­tıs­tıka bıýrosynyń ár kezeńdegi sanaǵyna kóz júgirtsek, 1989 ben 1999 jylǵy halyq sanynyń qozǵalysyna qatysty qyzyqty derekter keziktirýge bolady. Máselen, 1989 jyly elde 16 199 154 adam bar ekeni anyqtalsa, 1999 jyly 14 953 126 adam tirkelip, on jyldyń ishinde 1,2 mıllonǵa azaıyp­pyz. Árıne, munyń sebebine tereń boılaıtyn bolsaq, bul jaıtqa áser etken sheshýshi fak­tor­lar az emes. Toqyraý jyl­da­ryndaǵy jumyssyzdyqtyń tur­mysty turalatyp, onyń bala týý kór­setkishine keri áser etkeni, ózge etnos ókilderiniń tarıhı ota­nyna kóshýi – aıtpasa da túsinikti fakt.

1999 jylǵy sanaqta on jyl ishinde respýblıkanyń bar­lyǵyna derlik óńirlerde ha­lyq sanynyń azaıǵany baı­­qal­dy. Tek Astana men Almaty qalalarynda, Atyraý, Qyzylorda, Túrkistan (burynǵy Ońtústik Qazaqstan) oblystarynda ǵana ósken. Aıta­lyq, atalǵan onjyldyqta Astana tur­ǵyn­da­ry 38 109 turǵyn­ǵa kóbeıse, almatylyqtar 107 961 adamǵa artqan. Al joǵaryda atal­ǵan oblystar arasynda Oń­tús­tik Qazaqstan oblysynyń hal­­qy 108,5 paıyzben óńirler kóshin bastaǵanymen, sol kezdegi orta­lyǵy Shymkentte halyq 1989 jylǵydan birshama kemı túsken (98,7%).

Oblystardyń ishinde Astanaǵa jaqyn Aqmola, Soltústik Qazaq­stan jáne Qaraǵandy oblys­tarynda halyq sanynyń azaıýy aldyńǵy úshtikten kóringen. Soǵan qaraǵanda Astananyń baıyrǵy turǵyndary ózge óńir­ler­degideı-aq azaıǵanymen, elordalyqtar negizinen Almaty qalasynan jáne osy atalǵan úsh óńirdiń qonys aýystyrǵan turǵyndary esebinen kóbeıgeni taǵy bir kórsetkishte keltirilgen.

Bul jerde Astanadaǵy qazaq­tar­dyń sany ǵaryshtyq jyldam­dyqpen óse túskenin qosa ketken jón. 1989 jyly nebári 17,7 pa­ıyz tóńireginde bolsa, 1999 jyly elordadaǵy qazaqtar 41,8 paıyz­ǵa jetken. Aldyńǵy sanaqpen salys­tyr­saq, 268,3 paıyzdy qurap otyr.

Aýyl men qala halqynyń ara-sal­maǵyn tarazylasaq, jalpy 1989 jyldan 1999 jylǵa deıin aýyldaǵy aǵaıynnyń qatary sıreı túsipti. Shamalap aıtsaq, jarty mıllıonǵa jýyq. Jurt toqy­raý jyldarynyń qyspaǵynan qarashadaǵy qara úıin qıyp, qalaǵa údere kóshken eken ǵoı degen oı birden keledi. Sebebi altyn besigin tastap, kúnkóristiń qa­mymen baqytyn qaladan izdep ketken otbasylar ár aýylda boldy. Alaıda osy kezeńde qalalyq­tar­dyń da sany 755 myńǵa kemip ketipti.

Sonda aınalasy on jyldyń ishinde bul halyq qaıda ketti degen zańdy suraq mazalaıdy. Jaýabyn izdep, taǵy bir statıstıkaǵa úńilip kórsek, eldegi ajyrasqandar men otbasynan ketip qalǵandar sany: erler 39 424-ke (1989 jyl – 179 986, 1999 jyl – 219 410 adam), áıelder 106 406 (1989 jyly – 354 407, 1999 jyl 460 813) adamǵa arta túsken eken. Iаǵnı bul jaǵdaıdyń da halyqtyń týý kórsetkishine keri áser etetini belgili.

Jalpy, KSRO taraǵannan keıin biraz halyq Qazaqstannan syrtqa qonys aýdardy, olardyń ishinde slavıan etnostary, ásirese nemister kóp boldy. Neke jáne otbasy máseleleri qıyndaı tústi. Sol sebepti de 1999 jylǵy sanaqta halyqtyń sany 10 jyl burynǵy kórsetkishten 1,2 mıllıonǵa az bolyp shyqty.

1999 jylǵy sanaq boıynsha qazaqtyń sany 7,9 mln adamdy qurady. Bul – jalpy halyqtyń 53,4 paıyzy. Sóıtip, qazaq óz jerinde qaıtadan kópshilikke aınaldy. XX ǵasyrdyń basynda bastalǵan genosıdtik jáne otarlaý saıasatynyń saldarynan ashtyqqa ushyrap, atylyp, qýdalanǵan qazaq 50-jyldary óz jerimizde 29%-dy qurap, azshylyqqa aınalǵan dáýirden keıin, araǵa jarty ǵasyr salyp qaıta kópshilikke aınala aldyq.

2009 jyly kezekti halyq sanaǵy ótti. Nátıjesinde, elimiz­de 16 004 800 adam turatyny anyq­taldy. Iаǵnı 1989 jylǵy deń­geıge araǵa 20 jyl salyp baryp áreń jettik. Qazaqtar sany 63,10 paıyzǵa kóterildi, ıaǵnı on jylda taǵy 10%-ǵa artqany kórindi. Onyń ishinde syrttan atajurtqa qonys aýdarǵan qandastardyń da úlesi bar.

2019 jyly ótýge tıis halyq sanaǵy mańyzdy sebepterge baılanysty 2021 jylǵa deıin shegerilip keldi. Bul sanaqta biz eńse tikter kórsetkishti kóre aldyq. Respýblıka halqynyń sany 19 186 015 adamǵa jetti. Halyq sanynyń ósýi osy 30 jyldaǵy eleýli jetis­tikterdiń biri bolsa kerek. 1991 jylmen salystyrǵanda qata­rymyz 14,8 paıyzǵa ósip, jyldyq ósim 1,3%-dy qurady. Al táýelsizdik jyldaryndaǵy tabıǵı ósim 5 mıllıonnan asa adamdy qurady.

Demograf ǵalym Aıaýlym Saǵynbaeva keıingi eki-úsh jylda bosanýlar sanynyń kúrt ósýi baıqalǵanyn aıtady. Buny demograf altyn qursaqty anala­ry­myz­dyń úsh baladan kóp bosaný qar­qynymen baılanystyryp otyr.

– Búginde týýdyń jalpy koef­fısıenti bir áıelge shaq­qanda 3,13 týýdy quraıdy. Bul – táýelsizdik alǵannan bergi eń joǵary kórsetkish. Bul jerde mańyzdy rólge úlken jastaǵy áıelderdiń kóbirek bosana bastaýy ıe bolyp otyr. Neke jasy da ulǵaıyp keledi. Al Reseı, Eýropa elderimen salystyrǵanda Qazaq­standa ana men balaǵa qol­daý onsha kóp bolmasa da, oń ózgeris bar, – deıdi A.Saǵynbaeva.

Sondaı-aq demograf ǵalym elimizde táýelsizdik jyldarynda náreste ólimi 72 paıyzǵa deıin tómendegenin aıtty.

– Qazirgi tańda myń balaǵa shaqqanda bir jasqa deıingi balalardyń 7,8 ólimi tirkeledi. Sondaı-aq ana ólimi 46 paıyzǵa tómendep, 100 myń balaǵa shaq­qanda 36,5 ólimdi qurady, – deıdi demograf.

Al Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy Bekzat Ermekbaeva elimizde ana bolý­dyń ortasha jasy keıingi 20 jyl ishinde óskenin anyqtapty.

– Ult­tyq statıstıka bıýrosy­nyń derekterine súıensek, 2020 jyly bul kórsetkish – 29,2 jas, 2019 jyly – 28,9 jas, 2018 jyly 28,7 jasty qurady. Osylaısha, birinshi bala týǵan kezdegi ananyń ortasha jasynyń jyl saıynǵy ósimi baıqalady. Bul úrdis áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne de­mografııalyq faktorlarmen baılanysty. Elimizde 2000–2021 jyldar aralyǵynda 35 jas­tan keıin bosanǵan áıelder sanynyń kúrt ósýi 2019 jyldan 2021 jylǵa deıingi aralyqta baıqaldy, – deıdi B.Ermekbaeva.

Halyq sanaǵy – tek halyqtyń ósýi men kemýin, mıgrasııalyq jaǵ­daıdy taldaý ǵana emes. Jo­ǵa­ry­da aıtqanymyzdaı, munyń áleý­mettik-ekonomıkalyq ma­ńyzy asa zor. Eń bastysy, elimiz egemendik alǵaly beri ulty­myzdyń sany artyp, 80 paıyzdyń aýylyna qadam bas­tyq. Bul derek memlekettilik, ult­tyq máselelerdi tıimdi sheshýge septigin tıgizetini sózsiz.