Memleket basshysy: «О́z qalasy, aýdany men aýylyna degen jaýapkershilikti moınyna alýǵa qazaqstandyqtardyń qashanda daıyn ekeni anyq. Adamdardy jete baǵalamaýǵa bolmaıdy. Olarǵa qoldarynan keletin ókilettikterdi berýden qoryqpaǵan jón» dedi.
Statıstıkalyq derekter boıynsha sońǵy 10 jylda eldegi qala halqynyń úlesi 56,1%-dan 62%-ǵa deıin ósti. Taldaý kórsetkendeı, respýblıkanyń 90 qalasynda 12,3 mln. adam turady. Onyń ishinde Astana qalasynda – 1,4 mln, Almaty qalasynda – 2,2 mln. jáne Shymkent qalasynda – 1,2 mln adam.
Aýyldar boıynsha keri úrdis baıqalady. Aýyl turǵyndary 43,9%-dan 38,8%-ǵa deıin azaıdy. Mysaly, qazirgi ýaqytta elde 549 aýyl bar, olardyń basym bóliginde keminde 50-ge jýyq adam turady.
Osy jyldar ishinde memleket aýyldy qoldaý maqsatynda kóptegen túrli baǵdarlamalar, jobalar qabyldady: «Dıplommen aýylǵa», «Serpin», «Aýyl – el besigi», «Aýyl Amanaty».
Tek «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyna 2019-2023 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 524 mlrd. teńge bólinip, 1500 eldimekende 5000-nan astam joba iske asyryldy. Biraq aýyldyń zamanaýı ınfraqurylymyn qalyptastyrý boıynsha aıtarlyqtaı jaqsartýlar bolmady.
Halyqtyń aýyldan qalaǵa ketýiniń basty sebebi – aýyl ınfraqurylymyn damytýdyń bolmaýy jáne ózin-ózi jumyspen qamtýdyń tómendigi, jumys oryndarynyń jetispeýshiligi, kásibı jáne mansaptyq ósý múmkindikteriniń shekteýleri.
О́ńirlerdegi saparlar men kezdesýlerdiń nátıjeleri boıynsha taldaý QR Prezıdentiniń Qazaqstan halqy jergilikti ózin-ózi basqarýdy engizýge burynnan daıyn ekendigi týraly tujyrymdaryn rastaıdy.
Sonymen qatar qazaqtar Reseı jaýlaǵanǵa deıin de jergilikti ózin-ózi basqarý jaǵdaıynda ómir súrgen, al Reseı ımperııasynda áli de krepostnoılyq quqyq bolǵan. Reseı basqanǵa deıin de, odan keıin de qazaqtyń jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń yqpaldy bolǵany sonshalyq, tipti patsha sheneýnikteri de olardyń basshylarymen (Aýylnaı, bolys jáne Aǵa sultandarmen) sanasýǵa májbúr boldy. Dala ózin-ózi basqarý saıası mádenıetiniń demokratııalyq túrin qalyptastyrdy, ol keıinirek «Alashorda» baǵdarlamalyq qujattarynda aıqyn kórinis tapty.
Sondyqtan qazaq mentalıteti tarıhı turǵydan jergilikti ózin-ózi basqarýǵa daıyn deýge bolady jáne oǵan tarıhı alǵysharttar bar.
Degenmen túrli sebepterge baılanysty 20 jyldan astam ýaqyt boıy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» QR Zańy qabyldanbady.
Nátıjesinde «memlekettik basqarý» jáne «jergilikti basqarý» uǵymdarynyń arasynda naqty uǵynys-uıǵarym joq. Is júzinde bul jergilikti basqarýdyń áleýetiniń tolyq kólemde paıdalanylmaýyna ákeledi.
Osyǵan baılanysty ókildi organdar (máslıhattar) men atqarýshy bılik qurylymdary (ákimdikter) arasynda spesıfıkalyq qarym-qatynas qalyptasty, sonyń saldarynan jergilikti ózin-ózi basqarý problemalaryn sheshý qıyn. О́ıtkeni aǵymdaǵy ýaqytta ákimdikterdiń máslıhattarǵa ústemdigi baıqalyp, naqty bılik bıliktiń atqarýshy tarmaǵyna tıesili bolyp tur. О́kinishke qaraı jergilikti ókildi organdardyń qyzmeti kóbinese halyqtyń kóp bóligi úshin nazardan tys qalýda.
Osy máseleni sheshý úshin biz qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes máslıhattarǵa berilgen ókilettikterdi neǵurlym belsendi paıdalanýdy usynamyz. Sonda olar oblystyń, qalanyń, aýdannyń jáne aýyldyń damýyna, belgili bir problemalardy sheshýdiń basymdylyǵyn anyqtaýǵa, bıýdjetti qalyptastyrýǵa jáne t.b. eleýli áser etetin edi. Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý ǵana emes, sonymen qatar onyń júıesinde búkil álemdik damýdyń kópjyldyq tájirıbesine negizdelgen fýnksıonaldylyqty saqtaý mańyzdy.
Bizdiń taldaý nátıjelerimiz kórsetkendeı, máslıhattyń ókilettik kólemi edáýir keń, depýtattar ákimdikterdiń qyzmetine yqpal etýge quqyly. Alaıda olar bul quqyqqa sırek júginedi, al dálirek aıtsaq, múldem júginbeıdi.
Sondyqtan «Qazaqstan máslıhattary depýtattarynyń birlestigi» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi (budan ári – RQB) jergilikti ózin-ózi basqarý boıynsha ákimdikter men máslıhattar arasyndaǵy áriptestiktiń ózindik úlgisin usynady.
Jergilikti ózin-ózi basqarý boıynsha ákimdikter men máslıhattar arasyndaǵy áriptestik modeli jergilikti ózin-ózi basqarýdy jetildirý boıynsha yntymaqtastyq pen ózara is-qımyldy usynady. Bul model jergilikti deńgeıge, sonyń ishinde jergilikti ózin-ózi basqarýǵa qatysty máselelerdi sheshýde birlesken jaýapkershilik pen ózara qoldaý prınsıpine negizdelgen.
Memleket pen jergilikti ózin-ózi basqarý arasyndaǵy seriktestik modeli jergilikti aýmaqtardy birlesip damytýǵa jáne basqarýǵa yqpal etedi. Bul ortaq maqsattarǵa qol jetkizý jáne jergilikti halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin memleket pen jergilikti ózin-ózi basqarýdyń kúsh-jigeri men resýrstaryn biriktirýge múmkindik beredi.
Jergilikti ózin-ózi basqarý boıynsha ákimdikter men máslıhattar arasyndaǵy áriptestik modeli mynadaı qaǵıdattarǵa negizdelýge tıis:
- О́kilettikterdi berý: memleket jergilikti máselelerdi sheshý jáne jergilikti resýrstardy basqarý úshin belgili bir ókilettikter men quzyretterdi jergilikti ózin-ózi basqarýǵa beredi.
- Qarjylyq qoldaý: memleket óziniń fýnksııalary men mindetterin oryndaý úshin jergilikti ózin-ózi basqarýǵa qarjylyq qoldaý kórsetedi.
- Keńes berý jáne yntymaqtastyq: memleket pen jergilikti ózin-ózi basqarý jergilikti damýǵa qatysty sheshimder qabyldaý jáne saıasatty ázirleý kezinde bir-birimen ózara árekettesedi jáne ózara keńesip otyrady.
- Aqparat almasý: memleket pen jergilikti ózin-ózi basqarý is-sharalardy tıimdi josparlaý jáne júzege asyrý úshin jergilikti qajettilikter, problemalar men jetistikter týraly aqparat pen málimettermen almasady.
- Baǵalaý jáne monıtorıng: memleket jáne jergilikti ózin-ózi basqarý tıimdiligi men maqsat-mindetterine sáıkestigin qamtamasyz etý úshin jergilikti baǵdarlamalar men jobalardyń iske asyrylýyn baǵalaý men monıtorıng júrgizedi.
Bul shemada biz atqarýshy bılik atynan barlyq deńgeıdegi ákimdikter men máslıhattardyń ózara is-qımylyn kóremiz. Onda da munda Premer-Mınıstr Keńsesiniń bas ınspektorlary jergilikti ózin-ózi basqarý jónindegi jergilikti bıliktiń eki tarmaǵynyń úılestirýshisi bolýǵa tıis.
Bas ınspektorlar ózderiniń fýnksıonaldyq mindetteri boıynsha Úkimetke jergilikti ózin-ózi basqarý jónindegi jergilikti bıliktiń birlesken qyzmetiniń jaı-kúıi jáne jergilikti jerlerdegi naqty ahýal týraly baıandaýǵa tıis.
Jergilikti atqarýshy organdar kóbinese óz eldimekeniniń nemese aımaǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń shynaıy statıstıkasyn burmalaýǵa, derekterdi asyra baǵalaýǵa jáne jasyrýǵa beıim. Memleket basshysy atap ótkendeı, durys emes derekter, basqasha aıtqanda, burmalaýlar jer-jerdegi naqty jaǵdaıdy baǵalaýǵa múmkindik bermeıdi. Mysaly, arnaıy komıssııa qaǵaz júzinde ǵana bar 2 mln. iri qara jáne 3 mln. astam usaq mal basyn anyqtady. Dál osyndaı faktiler ósimdik sharýashylyǵynda da anyqtaldy. Bul negizinen memlekettik sýbsıdııalar bólingen «tirkeýler». Prezıdenttiń aıtqanyn sózbe-sóz qaıtalasaq, «Mundaı qylmystyq tájirıbeni toqtatyp, onymen aınalysqandardy jaýapkershilikke tartý kerek».
Qazaqstan halqyna keletin bolsaq, ol búginde jergilikti ózin-ózi basqarýdy engizý máselesi boıynsha passıvti ustanymǵa ıe.
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, memlekettiń damýy men ál-aýqaty kóbinese eldegi jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýtynyń damýyna, onyń jergilikti máselelerdi sheshýdegi derbestik dárejesine baılanysty.
Aýyl turǵyndarynyń mekenderinen ketýi men azaıý úrdisi kóptegen elderge tán. Bul problemany azaıtý úshin osy memleketterdiń bıligi tarapynan túrli sharalar qabyldanýda.
Eger postkeńestik elderge qaraıtyn bolsaq, onda kóbinde jergilikti qoǵamdastyqtyń áleýetin jandandyrý, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý jolymen júrip jatqanyn kórýge bolady
Mysaly, kórshiles Qyrǵyzstanda birinshi kezeńde 1991 jyly 19 sáýirde «Qyrǵyzstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» Zań qabyldandy, halyq depýtattarynyń Keńesteri quryldy. Zań jergilikti depýtattar Keńesine mańyzdy quqyqtar men bostandyqtar berdi. Ekinshi kezeńde 1996 jyly Qyrǵyzstan Konstıtýsııasyna birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, onyń ishinde respýblıkadaǵy jergilikti basqarýdyń odan ári damýyna qatysty ózgerister oryn aldy. Máselen, jergilikti basqarý organdary kommýnaldyq menshikke ıelik etý, paıdalaný jáne bılik etý quqyǵyna ıe boldy.
Reseı Federasııasynda 1995 jyly «Reseı Federasııasynda jergilikti ózin-ózi basqarýdy uıymdastyrýdyń jalpy prınsıpteri týraly» Zań qabyldandy. Federaldyq zań Reseı Federasııasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes jergilikti ózin-ózi basqarýdyń halyqtyq bılikti júzege asyrýdaǵy rólin, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne qarjylyq negizderin jáne ony júzege asyrýdyń memlekettik kepildikterin anyqtap, jergilikti ózin-ózi basqarýdy uıymdastyrýdyń jalpy prınsıpterin belgiledi. Jergilikti qoǵamdastyq federaldy zańmen kepildendirilgen bıýdjettik táýelsizdikke ıe boldy. Jergilikti ózin-ózi basqarý organdary jergilikti bıýdjetti qalyptastyryp bekitedi jáne oryndaıdy. Joǵary jáne tómen turǵan aýmaqtyq qurylymdarmen bıýdjetaralyq jáne salyqtyq qatynastar zańnamamen aıqyn belgilenip, qatań qorǵala bastady.
О́zbekstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2023 jyly «Mahalla ınstıtýtynyń qoǵamdaǵy rólin túbegeıli arttyrý jáne onyń halyq problemalaryn sheshýdiń bastapqy býyny retinde jumys isteýin qamtamasyz etý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵymen azamattardyń ózin-ózi basqarý organdarynyń jumys isteýi, olardyń zańda belgilengen ókilettikterdi iske asyrýyna járdemdesý úshin qajetti jaǵdaılar jasalǵan kórshi О́zbekstannyń tájirıbesi nazar aýdararlyq.
Osy Jarlyqpen О́zbekstannyń mahallalar qaýymdastyǵy quryldy, onyń tóraǵasy mınıstrler kabınetiniń vıse-premeri deńgeıine teńestirildi jáne qaýymdastyqtyń mindetteri Jergilikti ózin-ózi basqarý máselelerin anyqtady.
Jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýtyn tıimdi engizý maqsatynda jergilikti ózin-ózi basqarýdyń tıimdi modelin tańdaý máselesin sheshýden bastaý óz-ózinen suranyp tur. О́zin-ózi basqarý men ózin-ózi uıymdastyrýdyń odan ári retteýshi prınsıpteri jergilikti ózin-ózi basqarýdyń birtutas júıesin damytýǵa baılanysty bolady. Konstıtýsııada bekitilgen jergilikti ózin-ózi basqarýdy júzege asyrýǵa kepildikter neǵurlym egjeı-tegjeıli retteýdi, sondaı-aq jergilikti máselelerdi sheshýde jergilikti qoǵamdastyqqa úlken derbestik berýdi talap etedi. Búgingi kúni bekitilgen ókilettikter jergilikti qoǵamdastyq turǵyndaryna óz áleýetin ashýǵa múmkindik bermeıdi.
Konstıtýsııa boıynsha jergilikti ózin-ózi basqarý halyq toptary jınaqy turatyn aýmaqtardy qamtıtyn jergilikti qaýymdastyqtarda tanylady. Bul rette jergilikti ózin-ózi basqarý halyqtyń jergilikti mańyzy bar máselelerdi derbes sheshýin qamtamasyz etetini jáne ony halyq tikeleı, sondaı-aq máslıhattar jáne basqa da jergilikti ózin-ózi basqarý organdary arqyly júzege asyratyny anyqtaldy. Sonymen qatar jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna memlekettik fýnksııalardy oryndaý tapsyrylýy múmkin ekendigi anyqtaldy.
Bolashaq jergilikti ózin-ózi basqarý týraly zań eki negizgi jáne ózara baılanysty uǵymdardyń mazmunyn ashýy kerek. Olar «halyq toptary kompaktili turatyn aýmaqtar» jáne «jergilikti mańyzy bar máseleler».
Jergilikti ózin-ózi basqarýdy is júzinde engizý máseleleri ábden pisti, alaıda sapaly zań jobasy joq. Endeshe, jergilikti ózin-ózi basqarý negizderin qurý boıynsha pılottyq jobany júrgizý týraly máseleni qarastyrýdy usynamyz
Barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattary barlyq eldimekenderdi tolyǵymen qamtıtyndyqtan, árbir okrýgte máselelerdi sheshý úshin jergilikti turǵyndar arasynan saılanǵan múshelerdi (sonyń ishinde jastar, ardagerler, áıelder, múmkindigi shekteýli adamdar, kásipkerler jáne t. b. ókilderi) qamtıtyn osy okrýgtiń máslıhat depýtaty basqaratyn Keńes qurý oryndy bolar edi.
Keńes basshylyǵynyń saılanǵan máslıhat depýtatyna júktelýi jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn qalyptastyrýdyń pılottyq jobasyn ótkizý negiziniń qısyndy qadamy bolar edi. О́ıtkeni «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zańnyń 20-babyna sáıkes dál osy máslıhat depýtaty jalpy memlekettik múddelerdi eskere otyryp, tıisti ákimshilik-aýmaqtyq bólinistegi halyqtyń erkin bildiredi.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 86-babyna sáıkes jergilikti ókildi organdar – jergilikti ókildi organdar – máslıhattar tıisti ákimshilik-aýmaqtyq bólinistegi halyqtyń erkin bildiredi jáne jalpymemlekettik múddelerdi eskere otyryp, ony iske asyrýǵa qajetti sharalardy belgilep, olardyń júzege asyrylýyn baqylaıdy. Máslıhattardyń qaraýyna jergilikti ákimshilik-aýmaqtyq qurylym máselelerin sheshý jatady.
Barlyq deńgeıdegi máslıhattar, jergilikti ózin-ózi basqarý organdary arasynda júıeli ózara is-qımyldy qalyptastyrý, ádistemelik jáne konsýltasııalyq kómek kórsetý, ózin-ózi basqarý ınstıtýttaryn engizýdiń pılottyq rejımin júrgizý kezinde olardyń qyzmetin úılestirý úshin jergilikti ókildi organdardyń vertıkal júıesi bolmaǵany sebepti Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty janyndaǵy jergilikti ókildi organdarmen ózara is-qımyl keńesi, «О́ńir» depýtattyq toby, «Qazaqstan máslıhattary depýtattarynyń birlestigi» RQB jáne jobany júıeli súıemeldeý boıynsha Úkimettiń róli zor.
Árıne, eń mańyzdy shart – halyq qalaýlysy quzyrettiliginiń joǵary deńgeıiniń bolýy. «Qazaqstan máslıhattary depýtattarynyń birlestigi» RQB qurylǵaly beri máslıhattar depýtattarynyń quzyrettilik deńgeıin arttyrý, jergilikti ókildi organdardyń tıimdi qyzmetin jetildirý jáne máslıhatshylar jumysy úshin qajetti jaǵdaılar jasaý boıynsha syndarly is-sharalardy júrgizýde. Alaıda munyń budan da qarqyndaýy kerektigi daýsyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev máslıhattar depýtattarynyń II respýblıkalyq forýmynda: «Máslıhattar depýtattarynyń quzyrettilik deńgeıin josparly túrde arttyrý qajet. Máslıhattar – jergilikti ózin-ózi basqarý júıesindegi negizgi ınstıtýt. Sondyqtan onyń tıimdiligi depýtattardyń kásibıligine tikeleı baılanysty» degen bolatyn.
Barlyq deńgeıdegi máslıhattar arasyndaǵy júıeli ózara is-qımyldy qalyptastyrý, ádistemelik jáne konsýltasııalyq kómek kórsetý úshin elimizdiń barlyq óńirlerinde fılıaldary bar «Qazaqstan máslıhattary depýtattarynyń birlestigi» RQB janynynan Ádistemelik ortalyq qurýdy usynamyz. Bul 2005 jyldan bastap uıymdyq Jarǵysyna sáıkes eldiń jergilikti ókildi organdarynyń tıimdi damýyna járdemdesý, normatıvtik quqyqtyq negizdi jetildirý boıynsha turaqty jumys júrgizip, jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý, memleket júrgizip jatqan reformalardy túsindirý basymdyqtaryn júzege asyryp kele jatqan biregeı birlestiktiń jańa damý deńgeıi bolar edi.
Ádistemelik ortalyq bazasynda ótkizýdi usynamyz:
- depýtattardyń biliktiligin arttyrý;
- zańdardy jetildirý boıynsha usynystardy jınaqtaý, usynylatyn túzetýlerdi birlesip talqylaý;
- QR Prezıdentiniń Qazaqstan halqyna Joldaýynyń, saılaýaldy baǵdarlamasynyń, Prezıdenttiń tapsyrmalarynyń, óńirdi damytý boıynsha qabyldanǵan memlekettik jáne jergilikti baǵdarlamalardyń oryndalýyna monıtorıng pen taldaý;
Úkimet árbir jergilikti ózin-ózi basqarý organymen jeke dıalog júrgize almaıdy. Bul kóp shyǵyn talap etip qana qoımaı, sonymen qatar alystan paıymdalatyndyqtan, belgili bir aımaqtarǵa qatysty burys sheshimder qabyldaýǵa ákelýi múmkin. Munda jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń erkimen qurylǵan Jergilikti ózin-ózi basqarý keńesi jumys isteýi kerek. Ol jergilikti basqarý organdarynyń shoǵyrlandyrylǵan talap pen pikirin bildirýi kerek. Bul pikir mindetti túrde Keńestiń barlyq músheleriniń jalpylanǵan pikiri bolýy kerek. Keńestiń basqarý organdary tek jeke ózin-ózi basqarý organy pikirin nemese odan da jamany, basshylardyń jeke pikirlerin bildirýine jol bermeýi kerek. Atalmysh Keńes Úkimettiń seriktesi bolý úshin, osy shart eskerilýge tıis. Sonda ǵana memleket Jergilikti ózin-ózi basqarý keńesin dıalog boıynsha seriktes, jergilikti ózin-ózi basqarý organdary men jergilikti Keńesterdiń ustanymyn bildirýshi retinde qabyldaıdy.
Azamattardyń áleýmettik belsendiligi tómendiginiń túp sebebi qazirgi urpaqtyń áleýmettik-psıhologııalyq kózqarasynan. Sondyqtan olardyń tarapynan qoǵamdyq máselelerge, tipti saılaý men referendýmǵa nemquraıdylyq oryn alady.
Azamattardyń passıvtiligin olardyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartatyn nárselerge qyzyǵýshylyq tanytý arqyly eńserýge bolady.
Mysaly, trıggerlerdiń biri – jeke qosalqy sharýashylyq (budan ári –JQSh). Eger aýyldyq jerlerdegi jergilikti basqarýdaǵy negizgi másele halyqtyń múddelerin jáne eń aldymen jeke kásipkerlikti damytýdy birinshi orynǵa qoıatyn bolsa, onda onyń negizinde jergilikti basqarýdyń basqa da máseleleri sheshiletin bolady.
Aýyl turǵyny qalalyqtarǵa qaraǵanda qosarlanǵan eńbek turmysyn júrgizedi. О́ıtkeni ol tek óndiriste ǵana emes, sonymen qatar jeke qosalqy sharýashylyqpen de aınalysady. Aýyl otbasyn baý-baqshasyz, janýarlary men qustarsyz elestetý qıyn. Biraq búginde mundaı otbasylar ár aýylda bar. Jeke qosalqy sharýashylyqty júrgizý úshin belgili bir qarajat qajet.
Jeke aýla – bul aýylda tirlik keshetin otbasylar ómir saltynyń mańyzdy bóligi. Onda adam ne egip, ne ósirem dese de erki ózinde bolyp, ózin tolyqqandy qojaıyn sezine alady. Jeke aýlany ustaýǵa otbasynyń barlyq músheleri qatysady. Osy ýaqytqa deıin jeke qosalqy sharýashylyqtyń arqasynda aýyl otbasylary talaı náýbetten aman qaldy. Sharýashylyq arqyly óndirgen ónimi artylyp jatsa naryqqa shyǵaryp paıda tabýǵa da jol ashyq.
Sonymen qatar aýyldyq otbasylardaǵy balalar eńbekke erte úırenedi. О́z kezeginde bul jeke tulǵany damytý úshin asa mańyzdy. Sondaı-aq aýyldyq otbasynyń ulttyq rýhanı, mádenı jáne turmystyq dástúrlerdiń uıasy ekenin umytpaǵan jón.
Tájirıbe kórsetkendeı, ázelden JQSh daǵdarys jaǵdaılarynda óz tıimdiligin kórsetip, mıllıondaǵan adamnyń nápaqa aıyrýyna jol ashyp keledi. Ol mynadaı jaǵdaılarda qutqarýshy ról oınaıdy:
- aýyl turǵyndary tabysynyń tómen deńgeıi;
- azyq-túlik baǵasy aýyl turǵyndary jalaqysynan joǵary bolsa;
- aýylda jumyssyzdyqtyń ósýi saldarynan JQSh ómir súrýdiń jáne áleýmettik qorǵaýdyń jalǵyz kózine aınalady.
- aýyldyq jerlerde saýda men qoǵamdyq tamaqtandyrýdyń damymaýy.
Qazaqstannyń Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri boıynsha 2024 jylǵy 1 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha iri qara maldyń 47,6% -y halyq sharýashylyqtarynda, 42,2%-y sharýa nemese fermer qojalyqtarynda jáne jeke kásipkerlerde, 10,2%-y aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynda bolǵan .
Osylaısha JQSh aýyl halqyn áleýmettik qorǵaý quraly, qoǵamdaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıdyń turaqtandyrýshysy bola alady. Eń bastysy Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarýdy engizýdiń trıggeri bolyp tabylady.
Sondyqtan memleket tarapynan tıisti jaǵdaılar –uıymdastyrýshylyq, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne quqyqtyq jaǵdaılar jasaý talap etiledi. Osyǵan baılanysty biz mynalardy nazar aýdarǵymyz keledi:
- Ekonomıkanyń agrarlyq sektoryn qoldaýǵa baǵyttalǵan túrli memlekettik baǵdarlamalardy ázirleý kezinde jeke qosalqy sharýashylyqtar sharýashylyqtyń derbes nysany retinde nazardan tys qalady.
- El azamattarynyń jeke qosalqy sharýashylyq júrgizýine baılanysty týyndaıtyn qatynastardy quqyqtyq retteý jáne «QR azamattarynyń jeke qosalqy sharýashylyqtary týraly» Zańdy qabyldaý talap etiledi. Bul zańda Jeke kásipkerlikti QR Jer kodeksinde zańnamalyq belgilengen normalar sheginde jer ýchaskesindegi jeke qajettilikterdi qanaǵattandyrý maqsatynda qyzmet etetin aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý jáne qaıta óńdeý jónindegi kásipkerlik emes qyzmettiń nysany retinde qarastyrý qajet.
- JQSh-ǵa qatysty memlekettik jáne ózge de qoldaý júrgizilýi tıis, ol olardyń quqyqtyq qorǵalýyna, mal basyna jaǵdaı jasaıtyn ınfraqurylymyn qurýǵa, ótkizý (saýda), qaıta óńdeý kooperatıvterin uıymdastyrýǵa járdemdesýge, JQSh ıeleri men olardyń jumys isteıtin otbasy músheleriniń áleýmettik kepildikterin qamtamasyz etýge baǵyttalýy tıis
- Aýyldyq jerlerde jeke qosalqy sharýashylyqpen aınalysqan tıimdi. Biraq ol úshin eńbekqor jáne sharýaqorlyq maqsatta bolý kerek.
Elimizdiń jekelegen óńirlerinde, mysaly, Jetisý oblysy Kóksý aýdanynyń Jarlyózek aýyldyq okrýginde jergilikti bılik organdarynyń qoldaýymen belsendi azamattardyń bastamashyl bastamalarynyń jaqsy mysaldary bar. Atalǵan eldi mekende besinshi jyl boıy «Oshaq» turaqty damý ortalyǵy QB bastamasymen eksperıment tártibimen jergilikti ózin-ózi basqarý organy jumys isteıdi. Ol úshin jergilikti qoǵamdastyq óz kúshterimen jáne quraldarymen aýdany 840 sharshy metrdi quraıtyn óz ǵımaratyn saldy. Onda eresekter men balalarǵa arnalǵan túrli is-sharalardy ótkizýge arnalǵan jabdyqtalǵan aýdıtorııalar bar.
«Oshaq» jergilikti ózin-ózi basqarý organy retinde 2021 jyldyń qazan aıynan bastap túrli is-sharalar ótkizedi: konsýltasııalar, oqytý, aýyldyq okrýg turǵyndarymen kezdesýler jáne birlesken is-sharalar (senbilik, «Naýryz» merekesi, «Muǵalimder kúni» jáne t.b.).
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, jergilikti qaýymdastyqtar arnaıy daıyndalǵan adamdardyń, qaýymdastyq uıymdastyrýshylarynyń nemese qaýymdastyq menedjerleriniń kómeginsiz damı almaıdy. Olar jergilikti máselelerdi óz betinshe sheshý úshin adamdarmen qarym-qatynas ornata alady.
Elimizde pılottyq rejımde jergilikti ózin-ózi basqarý negizderin engizý el prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýlaryna sáıkes júrgizip jatqan demokratııalyq reformalardyń qısyndy jalǵasy bolmaq. Onyń nátıjeleri boıynsha qoǵamda jan-jaqty taldaý men talqylaýdan keıin «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» sapaly zań qabyldaýǵa bolady.
Tóleýbek Muqashev,
«Qazaqstan máslıhattary
depýtattarynyń birlestigi» RQB
tóraǵasy
