Halyqaralyq PEN klýb uıymdastyrǵan konferensııaǵa Reseıden jazýshy, baspager Georgıı Prıahın, áıgili fransýz jazýshysy, saıahatshy jáne aýdarmashy Iv Gote, túrik jazýshysy, syrtqy saýda boıynsha jetekshi maman, otstavkadaǵy polkovnık Ikramı О́ztýran, ózbek aqyny, dramatýrg, tarıhshy jáne aýdarmashy Hýrshıd Davron, ázerbaıjandardyń belgili ádebıettanýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nızamı Mamedov Lıtvadan kelgen orys jazýshysy, «Antıbýker», «Znamıa» jýrnaly, I.Belkın syılyqtarynyń laýreaty Ergalı Ger, qyrǵyz jazýshysy, kınorejısser Dalmıra Tilepbergen arnaıy kelip, qazaq prozasy patrıarhynyń shyǵarmashylyǵyn ár qyrynan taldap, baıandama jasady. Konferensııany Qazaq PEN klýbynyń prezıdenti, prozashy, jýrnalıst Bıgeldi Ǵabdýllın júrgizip, qazaq ádebıeti metriniń ǵasyrlyq mereıtoıy ulttyq rýhanııattaǵy aıshyqty oqıǵa ekenin atap ótti. Konferensııada Almaty qalasy ákimdiginiń ókili, ádebıettanýshy ǵalym Mamaı Ahet, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Qujattama jáne baspa isi komıtetiniń tóraǵasy Rýstam Álı, Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Shahmardan Baımanov qazaq ádebıetiniń alyp tulǵasynyń ómiri men shyǵarmashylyǵynyń mańyzyna toqtalyp, konferensııa qatysýshylaryn quttyqtady.
Bir ǵasyr ómir súrip, ólmes týyndylary arqyly HH ǵasyrdyń kórkem shejiresin hatqa túsirip ketken qaıtalanbas qalam ıesiniń ádebı jáne qoǵamdyq qyzmetiniń mańyzdy kezeńderin ashyp kórsetýge jáne rýhanı murasyn keıingi urpaqqa amanattaýdy qarastyrǵan konferensııa keń aýqymda ótti. «Eshqashan mereıtoıyn toılamaǵan, maqtaýdan, jyltyr sózden boıyn aýlaq ustaǵan bir adam bolsa, ol – Ábdijámil Nurpeıisov» deıdi moderator B.Ǵabdýllın. «Qan men ter» trılogııasyn oqyrman pyshaq ústinen úlesip alyp, qoldan-qolǵa tıgizbeı oqyǵan, eńse tiktegen ekpindi 50 jasynda da, sanaýly shyǵarmalary ondaǵan mıllıon tırajben qaıta-qaıta basylyp, shartarapqa aty dúrkirep jatqan 60 jasynda da, odan keıingi álemdik deńgeıge kóterilgen salıqaly 80, 90 jasynda da mereıtoıyn toılaýǵa úzildi-kesildi qarsy bolǵan «qıqar» minezinen jurt habardar. Tek bir márte ǵana, ózge túgili ózine-ózi aıaýsyz syn kózimen qaraıtyn klassıktiń buljymas qaǵıdaǵa aınalǵan bul qatal minezine shydamaǵan jaqyn dostary syrtynan aqyldasa kelip, alys-jaqynnan jazýshy jaqyn tutqan syılastarynyń basyn qosyp, «Ábe dostaryn shaqyrady» degen ataýmen 85 jasyn atap ótýge áreń kóndiredi. Aǵyl-tegil qyzyl sózge jany qas, maqtan men jaǵympazdyqqa jırene qaraıtyn jazýshy búkil kesh boıyna tek úsh adamnyń ǵana tilek aıtýyna ruqsat etedi. Jazý ónerine, jeke basyna munshama qatal talappen qaraǵan qalamgerdiń ómirden ótkennen keıingi alǵashqy mereıtoıyn laıyqty atap ótýde qalamdas baýyrlardyń keshegi kúni ese jibergen adaldyq pen ádildikti qalpyna keltirgisi kelgen nıetinen kórinip turdy.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń aıtýynsha, halyqaralyq PEN klýbtyń ne ekenin, onyń qalaı jumys isteıtinin, jalpy alǵashqy úlgi modelin kórsetken – Ábdijámil Nurpeıisov. Úlken klýbtyń úlken syılyǵyn taǵaıyndaǵan da ózi. «Aýdarmashymen birge jaǵalasyp jumys istegen bir jazýshy bolsa, ol da Á.Nurpeıisov. Basqa tilge aýdarylǵan shyǵarmalarynyń taǵdyryna da alańdap qarap otyratyn. О́mir boıy talantty adamdarǵa kómektesýmen keldi. О́mir boıy ádebıettegi haltýraǵa qarsy jumys istedi. Sol sebepti oǵan qarsy adamdar da kóp boldy. Az jazsa da, bar qazaqtyń júregin terbetken tyń shyǵarmalar jazdy» deıdi jazýshy.
Ádebıet – mádenıetter arasyndaǵy altyn kópir. Memleketter arasynda soǵys bolsa da, shaıqastan irgesi sógilip, jer betinen joq bolyp joıylyp ketse de, olardyń arasyndaǵy ortaq mádenıet joıylmaq emes. Munyń negizgi kórinisi kórkem aýdarma, jazýshy eńbeginen tarap jatady. 1960-jyldardyń ózinde-aq qazaqtyń jas jazýshysynyń shyǵarmalary fransýzdyń ataqty qalamgeri Lýı Aragonnyń nazaryn aýdarady. Konferensııaǵa kelgen fransýz ádebıetshisi Iv Goteniń aıtýyna qaraǵanda, sol kezeńde fransýz baspasózi Nurpeıisovtiń shyǵarmalaryna oń baǵa bergen. Gote ásirese, «Qan men terdiń» alǵashqy taraýy «Ymyrttyń» aýdarmasy týraly keńirek aıtty.
– Kazakov ony qazaqshadan fransýz aýdıtorııasyna arnaıy beıimdep aýdarǵan. Ol kezde Azııa deıtin elde jatqan qazaqtar týraly fransýzdardyń túsinigi orystardyń túsinigindeı bolmashy ǵana edi. Bul roman kermek tatyǵan tereń qudyqtyń sýy sekildi óz elinde de jaryqqa shyqpaýy, keıingi taraýlary jazylmaı qalýy da múmkin edi. «Qan men terdiń» alǵashqy taraýy «Ymyrtty» Amerıkanyń, Fransııanyń, basqa da ádebıeti damyǵan elderdiń uly shyǵarmalarmen salystyrýǵa bolady. Sondyqtan da keńes odaǵynan tysqary elde alǵash ret jarııalanǵan fransýz aýdarmasy Á.Nurpeıisovtiń shyǵarmashylyǵy úshin túbegeıli betburys bolǵan úlken oqıǵa edi. Ádebı roman keńistigin kórsetýge múmkindik beretin, keıin bizge etene tanys sanalatyn sol zamannyń kelbetin kórsetken shyǵarma. Aragon men Kazakov Á.Nurpeıisovti álemdik ádebıettiń aınalymyna engizdi. Aıtsam, fransýzdyń maqtanshaǵy dersizder, biraq Fransııa Á.Nurpeıisovke álem terezesin ashyp berdi. Jazýshynyń kúshi mynada: resenzent ol týraly jazyp otyryp Nurpeıisovtiń óz stılimen jazady. Iаǵnı jazýshynyń sóz qoldanysy juqpaly dert sııaqty, resenzenttiń ózin ýlaǵan. Nátıjesinde, stılıstıkalyq shaǵylysý paıda bolǵan. Biz qyrannyń samǵaýyn, jýsannyń ıisin, terbelgen dalany kóremiz jáne osynyń bári bir resenzııanyń sheńberinen baıqalady. Bul jazýshynyń shyǵarmashylyq qýatynyń myqty ekenin kórsetedi, – deıdi Iv Gote.
Konferensııada, sondaı-aq belgili kınorejısser, «Tanarıs» kompanııasynyń jetekshisi Sergeı Ázimovtiń «Sońǵy sapar» atty fılminen 13 mınýttyq epızod kórsetildi. Rejısser kindigi týǵan halqyna jalǵanǵan, jyldyń kez kelgen mezgilinde týǵan jerine at basyn tirep, mazdaǵan oshaǵyna jylynyp qaıtatyn jazýshynyń Belaranymen kezdesken sátin beınelegen.
Ádebıet deıtin kıeli dúnıege qylaý túsirmeı, qalaı áspettep, jazý ónerin qalaı aıalaý keregin qalamymen kórsetip, búginde kóńilden kóship bara jatqan dástúrdi qaıta jańǵyrtqan jazýshy – Á.Nurpeıisov. Onyń óz shyǵarmalaryn ómir boıy túzep-kúzep, jóndeýmen aınalysqan jazýshy bolǵanyn oqyrman qaýym jaqsy biledi. Munyń sebebin janynda jarty ǵasyr ini bolǵan belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı keńinen tarqatyp, túsindirdi. «Nege bulaı etti?» deıtin bolsaq, Ábeniń ómiriniń sońǵy jaǵynda dúnıege smartfon, ınternet degen joıqyn kúsh kelip, kereqarys kitaptarǵa qaýip tóndirdi. Al Ábeńniń aldyńǵy býyn zamandastary Áýezov, Músirepov, Muqanovtar bul dúleıdi kórmeı ketti. Olar qalaǵanynsha jazdy. «Halyq oqı ma, oqymaı ma?» degen máselege bas aýyrtqan joq. Ábekeńniń ári baǵy, ári sory bolar, úlken kitaptardyń urpaqtyń qolyna ilinbeýin kózimen kórdi. Jasy da, jasamysy da smartfon kelgen soń, kitapty ysyryp tastady. Jaman jazsa, laqtyryp tastaıtyn, jaqsy jazsa, mańdaıynan sıpaıtyn oqyrmannyń aldynda abyroıly bolǵysy keldi. О́zi ómirden ótkennen keıin halyqpen, oqyrmanmen tildesetin jalǵyz qural, ol kitap bolatyn. Sol kitap minsiz bolsyn dep armandady da, jóndeýmen ótti. Mynaý ómirge adam baqytty bolý úshin keledi, biraq baqytsyz bolyp ótedi. Adamǵa berilgeni – baqytsyz taǵdyry. «Qan men terde» bir baqytty adam bar ma? «Sońǵy paryzda» baqytty adam bar ma? Bári baqytsyz jáne ómirden de baqytsyz bolyp ótedi» dep Smaǵul Elýbaı jazýshynyń esh qalamgerge uqsamaıtyn erekshe qyrlary týraly syr aqtardy. «Nege baqytsyzdyq týraly jazdy, sebebi ol baqtytsyz urpaqtyń jyrshysy edi» dep tolyqtyrdy moderator Bıgeldi Ǵabdýllın.
Ázerbaıjan ádebıettanýshysy Nızamı Mamedov: – Men sonaý 1980 jyldan beri ýnıversıtette túrki halyqtarynyń ádebıetinen dáris oqyp kelemin. Osy túrki halyqtarynyń ishinde ǵana emes, qazaq ádebıetiniń óresinde de Á.Nurpeıisov men úshin árdaıym birinshi orynda turdy. Ázerbaıjan eliniń ǵylymı ortasy, oqyrman aýdıtorııasy, ádebı ortasy áli kúnge deıin jazýshynyń ózine ǵana tán shyǵarmashylyq qyzmetiniń túıinin tolyq deńgeıde qabyldap boldy dep aıta almaımyn. Sońǵy jyldary qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalary ázerbaıjan tiline aýdarylyp júr jáne bul ádebı úrdis júıeli jolǵa qoıylǵan. 2022 jyly ázerbaıjan tilinde «Qazaq prozasynyń antologııasy» jaryq kórip, onda Á.Nurpeıisovtiń «Sońǵy paryz» atty shyǵarmasy jarııalandy. О́zindik qoltańbaǵa ıe jazýshy stıliniń sonylyǵy, biregeıligi sondaı, ol jasaǵan ár obraz, ár shtrıh jańashyldyqqa tunyp turady. О́zi ómirden ótip ketse de, osy jańalyqtyń bári endi zerttelýi kerek. Shyǵarmashylyq adamdaryna laıyqty baǵany tiri kezinde ǵana beremiz de, shyǵarmalarynyń ulylyǵy týraly tek baqıǵa kóshkennen keıin oılana bastaımyz. Á.Nurpeıisov, menińshe, búgingi zamandaǵy kórkemsózdiń eń kórnekti ókili. Ol ekitúrli qoǵamdyq-saıası júıeni kórip, ekeýine de kýá bolǵan adam, bir jaǵy keńestik júıe, bir jaǵy táýelsiz Qazaqstannyń bir-birine uqsamaıtyn qaǵıdattaryn kórse de, óz azamattyq ustanymynan, ádebıetke adaldyǵynan aınymady, dedi.
Qazaq PEN klýby uıymdastyrǵan jazýshylardyń halyqaralyq konferensııasy tústen keıin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen kezdesýge ulasty.
Ǵasyrǵa jýyq ómir súrgen ǵajaıyp tulǵany qasterleý is-sharasy ekinshi kúni taǵy da jalǵasyp, Almaty qalasyndaǵy jazýshy ómir súrgen M.Tólebaev kóshesindei №156 úıdiń qabyrǵasyna memorıaldy taqta ornatýdan bastaldy. Ańyz tulǵalar men alyptardyń mekeni bolǵan áıgili kóshege sán bergen úıdiń qabyrǵasyna ilingen taqtalar galereıasy ádebıet alybynyń esimimen tolyqtyryldy. Bul jazýshyǵa degen – qurmet, murasyna – taǵzym.
Budan keıin Dostyq úıinde jazýshylardyń halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasymen sabaqtasqan saltanatty jıyndy Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, jazýshy Mereke Qulkenov ashyp, Á.Nurpeıisovtiń 100 jyldyq mereıtoıyn ulyqtaý sharasynyń negizgi uıytqysy Almaty qalasy ákimdigi men Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýyna alǵysyn bildirip, mınıstr Aıda Balaevaǵa sóz berdi. Aıda Ǵalymqyzy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń arnaıy joldaǵan quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Mınıstr sońǵy úsh aıdyń ishinde jazýshynyń mereıtoıyna oraı óńirlerde 50-ge tarta is-shara ótkenin, basylym betterinde túrli maqala jaryq kórgenin, telearnalardan «Oryndalmaǵan arman», «Ańyz ǵumyr» atty derekti fılmder men túrli baǵdarlamalar uıymdastyrylǵanyn atap ótti.
– Ádebıetimizdiń abyzy Ábdijámil aǵamyzdyń shyǵarmashylyǵymen, tulǵalyq bolmysymen burynnan etene tanyspyn. Onyń qoıyndápterge jazylǵan «Kýrlıandııa» romanymen bastalǵan shyǵarmashylyq joly «Qan men ter» trılogııasymen, tereńge tamyr jaıǵan «Sońǵy paryz» romanymen dańǵylǵa ulasty. Ár shyǵarmasyna úlken jaýapkershilikpen qarap, «Qan men terdi» jarty ǵasyrǵa jýyq talmaı túzep, «Sońǵy paryzyn» qaıta jazyp, ómiriniń sońyna deıin aıanbaı eńbek etti. Ábeńniń sóz ónerine degen asqan jaýapkershiligi, qalamǵa sert bergeni búgingi jastarǵa úlgi-ónege bolýǵa tıis. Búgingi konferensııa jazýshynyń shyǵarmashylyǵyn jańa qyrynan zerttelýge jol ashady dep úmittenemin. Qabyrǵaly qalamgerdiń qundy týyndylary ýaqytpen birge damyp, keler urpaqtyń rýhanı qazynasyna aınalatynyna zor senimmen qaraımyn, – dedi mınıstr.
Keńes odaǵyndaǵy eń joǵarǵy mártebeli syılyq – Memlekettik syılyqty «Qan men ter» trılogııasynyń avtory retinde uly ustazy Muhtar Áýezovten keıin ıelenip, Juban Moldaǵalıev túıindegen úshtiktiń qatarynda tarıhtan óz ornyn enshilegeni óz aldyna bir erlik ekenin konferensııa qatysýshylary qaıta-qaıta eske aldy. TÚRKSOI uıymynyń bas hatshysy Sultan Raev tynymsyz eńbek pen tabandy talantynyń arqasynda sheberliktiń shyńyna shyqqan jazýshyny «qazaq ádebıetiniń ǵana emes, álemdik ádebıettiń úlken tulǵasy, túrki ádebıetiniń sholpan juldyzy. Uly Muhtar Áýezovten keıin qazaq ádebıetin álemdik deńgeıge alyp shyqqan biregeı qubylys» dep baǵalady.
Sondaı-aq konferensııada sóz alǵan aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurlan Orazalın, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qyrymbek Kósherbaev, KSRO halyq ártisi Asanáli Áshimov aıtqan qalamgerdiń ádebı-kórkem eńbegi men azamattyq bolmysy týraly shynaıy áńgime kóptiń kóńilin eljiretti. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Baýyrjan Qaptaǵaı oqyǵan «Ábdijámil Nurpeıisovtiń monologinen» jazýshynyń jan syryn tanydy.
«Ábeniń albomy» atty fotoalbom tanystyrylyp, alǵashqy súıinshi danasy otbasy men mınıstrlikke tartý etildi, jınalǵan qaýym jazýshy ómiri men shyǵarmashylyǵyn arqaý etken kórmeni tamashalady.
Joǵary oqý oryndarynda, bilim oshaqtarynda, kitaphanalarda, mýzeılerde, aqparat quraldarynda jyl boıy júzege asyrylǵan taǵylymdy is-sharalar kerýeni jazýshynyń aıaýly mekeni, qutty qonysy bolǵan Almaty shaharynda kúlli ádebıettiń merekesi sııaqty sharyqtap baryp, kórkem kúı, ónegeli túıin tapty. Ult ádebıetiniń birtýar sýretkerine kórsetiletin qurmet mereıtoımen ǵana shektelmek emes.
ALMATY
