Foto:Ashyq derekóz
Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, 2024 jyldyń toǵyz aıynda Qazaqstanda ınternet-alaıaqtyqtyń 15,9 myńnan astam oqıǵasy tirkelgen, bul barlyq alaıaqtyq túrleriniń (33 832) shamamen 47%-yn quraıdy. Jalpy shyǵyn shamamen 26 mıllıard teńgeni qurady. Qaskúnemderden zardap shekkenderdiń qatarynda bolmas úshin, sergektikti joǵaltpaý jáne alaıaqtyqty tanı bilý mańyzdy.
Alaıaqtar qandaı ádisterdi qoldanady?
Internet-alaıaqtyqtyń eń keń taraǵan túri fıshıng dep atalady. Jyl saıyn fıshıng ádisteri odan ári jetildirilip keledi, biraq onyń basty maqsaty ózgerissiz qalady – azamattardyń jeke jáne bank derekterin alý.
«Fısherler belgili bir kompanııanyń saıtyn jasap, onyń atynan habarlamalar, siltemeler jiberip, qandaı da bir jobaǵa qarjy salýdy nemese muqtaj jandarǵa kómek kórsetýdi suraı alady. Azamattar osyǵan senip, ózderiniń jeke derekterin, onyń ishinde bank kartasy jáne shot týraly aqparattaryn beredi.
Telefonııanyń damýymen fıshıng paıda boldy, munda alaıaqtar telefon arqyly baılanysqa shyǵady. Shemalardyń biri – SIP-telefonııany qoldaný, ol kompanııalar nemese qarapaıym azamattardyń nómirlerin qaıtalaýǵa jáne solardyń atynan qupııa tólem aqparatyn berýdi suraýǵa múmkindik beredi», dep túsindirdi Erlan Asanov.
Keıde qaskúnemder bank qyzmetkeri retinde kórinip, nesıe rásimdeýdi usynady nemese banktik shotqa shabýyl jasalyp jatqanyn aıtady. Olar qashyqtan qol jetkizý baǵdarlamalaryn paıdalana otyryp, azamattardy olardy telefonyna ornatýǵa ıtermeleıdi, bul kúdiktini anyqtaý úshin qajet dep sendiredi. Atalǵan nusqaýlardy oryndaǵannan keıin azamattar avtomatty túrde alaıaqtarǵa jeke derekterine qol jetkizýge múmkindik beredi, olar telefondy baqylaýǵa alyp, jábirlenýshiniń atynan áreket etedi.
Sońǵy ýaqytta alaıaqtar salyq jáne kommýnaldyq qyzmetterdiń, ıývenaldy polısııanyń, kýrerlik jetkizý qyzmetiniń, dúkenderdiń qyzmetkeri retinde de kórinedi.
Banktik júıe damı bastaǵan kezde QR-kod arqyly tólem jasaýǵa arnalǵan qosymshalar paıda boldy, alaıaqtar bul tehnologııany tez ıgerdi. Mysaly, marketpleısterde qaskúnemder satýshylardy da, satyp alýshylardy da aldaıdy. Keıbir jeke kásipkerler óz akkaýnttaryna nemquraıly qaraıdy, olardy adal emes adamdarǵa beredi. Nátıjesinde olar taýarsyz bolǵandyqtan satyp alýshylar aldanyp qalady, olar taýardy tólegenimen, qolyna almaıdy. Keıde alaıaqtyqqa nazar aýdarmaǵan satýshyny sotqa berip jatady jáne ol óziniń kinásizdigin dáleldeý qıynǵa soǵady, sebebi operasııalar onyń akkaýnty arqyly júrgizilgen.
Taǵy bir «sur» shema – alaıaqtardyń sálemdemeni tóleý týraly ótinishpen hattary. Adam eshteńe tapsyrys bermegenin aıtady jáne odan bas tartýdy avtomatty túrde rásimdeý úshin QR-kodty skanerleýdi suraıdy. Skanerleýdi ótkizgennen keıin jábirlenýshi avtomatty túrde qaskúnemderge derekterin beredi, olar ári qaraı qalaǵanyn isteı alady.
Dıpfeık dep atalatyn jańa tehnologııany qylmyskerler aqsha nemese banktik derekterdi aldaý maqsatynda paıdalanýda. Olar belgili tulǵalardyń nemese shynaıy ómirde joq adamdardyń beınelerin jasaıdy. Ádette, dıpfeık fıshıngtik saıtqa siltememen birge júredi, ony alaıaqtar jeke derekterdi urlaý úshin aldyn ala jasaıdy.
Messendjerlerde ınternet-alaıaqtar arasynda tanymaly - WhatsApp. Messendjerdegi akkaýnt – adamnyń telefonyna kirýdiń eń ońaı joly. Bul úshin alaıaqtar kezdeısoq qurbannyń nómirine qaýipsizdikti jaqsartý úshin avtorızasııa kodymen SMS jiberip, osy kodty aıtýdy suraıdy. Adam muny jasasa, alaıaqtar onyń akkaýntyna avtomatty túrde qosylady jáne barlyq kontaktilerden qaryzǵa aqsha suraıdy nemese qupııa aqparatty aldap alady.
Internet-alaıaqtardyń qurbany bolmaý úshin ne isteý kerek?
Alaıaqtyqtan eshkim saqtandyrylmaǵan. Sondyqtan, eger siz alaıaqtardyń qurbany bolǵanyńyzdy túsinseńiz, eń aldymen, shottar men kartalardy buǵattaý úshin bankke habarlasyńyz. Tek sodan keıin polısııaǵa shaǵym berińiz. Kez kelgen qarjylyq operasııalardy múmkindiginshe tezirek toqtatý mańyzdy, bul shyǵyndy azaıtýǵa múmkindik beredi. Endi qaýipsizdik boıynsha negizgi erejelerdi qarastyraıyq.
«Eń aldymen, eshqashan jeke derekterińizdi, sonyń ishinde bank rekvızıtterin ınternet nemese telefon arqyly bermeńiz. Tipti sizge tanys nómirden qońyraý shalsa da, basqa jaqta kimniń shyn máninde otyrǵanyn árdaıym tekserińiz. Bank jáne basqa qarjy uıymdarynyń qyzmetkerleri, sondaı-aq salyq organdary, UQK sizden SMS-ten kodtardy nemese basqa qupııa derekterdi suramaıdy jáne sizden kúmándi mobıldi qosymshany júkteýdi ótinbeıdi.
Sondaı-aq telefonǵa eki faktorly aýtentıfıkasııa baǵdarlamalaryn ornatý jáne messendjerlerde, ásirese WhatsApp-ta qosylǵan qurylǵylardy únemi tekserip turý usynylady», dep atap ótti Erlan Asanov.
Ol kúmándi habarlamalardan nemese hattardan siltemelerge eshqashan ótpeý kerek ekenin eske saldy, tipti olar resmı kórinse de. Alaıaqtar jıi iri kompanııalardyń saıttary men qosymshalaryn qoldan jasaıdy. Eger kúmándansańyz, árdaıym uıymnyń resmı saıtynda kórsetilgen nómir boıynsha ózińiz qońyraý shalyńyz.
Taǵy bir mańyzdy ereje – jeke derekterińizge muqııat qaraý. Qujattaryńyzdyń nemese banktik kartalaryńyzdyń fotosýretterin messendjerler arqyly eshqashan jibermeńiz. Týystar men jaqyn dostar arasynda da derekterdiń taralý qaýpi bolýy múmkin.
Aqparat kózderin tekserińiz, ásirese ol qarjylyq operasııalaryńyzǵa qatysty bolsa. Eger sizden qupııa derekterdi berý suralsa, áńgimeni toqtatyp, aqshamen baılanysty beıtanys adamdarǵa senbeńiz. Antıvırýstyq baǵdarlamalardy umytpańyz. Osy sharalardyń barlyǵy qarapaıym, biraq derekterińizdi qorǵaýda óte tıimdi.
