Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Rasynda, oblys ortalyǵy Taraz qalasynan Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Asa aýylyna qatynaǵan jurt qolqany qapqan jaǵymsyz ıisten uzaq jyl boıy zardap shegip keledi. Halyq kókeıindegi máseleni jergilikti turǵyndar ǵana emes, depýtattar da talaı ret minbeden kótergeni jadymyzda. Árıne, Tarazdyń basty máselesi báriniń janyna batatyn. Qala bıligi endi osy problemany júıeli túrde sheshýge bilek sybanyp kirise bastady.
Derekke sensek, Taraz qalasy káriz sý kesheni júıesi salynbaǵan elimizdegi jalǵyz qala desedi. Jurttyń júıkesine shı júgirtken problemany jedel sheshetin kez kelgen syńaıly. Jergilikti atqarýshy bılik te halyq ótinishin qanaǵattandyrý boıynsha qoldan kelgenshe jumys atqaryp jatqany daýsyz. Árıne, jyldar boıy jyrǵa aınalǵan máseleni bir kúnde sheshý áste múmkin emes. Ýaqyt kerek.
Qala ákimi laýazymyna taǵaıyndalǵannan keıin az ýaqyt ótken soń, Baqytjan Orynbekov oblys ortalyǵyndaǵy birneshe ótkir máseleni júıeli túrde sheshý úshin qoldan kelgenshe qamdanatynyn jetkizgen edi. Jýrnalıstermen júzdesken Taraz qalasynyń ákimi birinshi kezekte káriz sýy keshenin salýǵa nazar aýdaratynyn da aıtqan. Sodan beri bul jumysty júıeleý baǵytynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı sharýa atqarylyp jatyr.
Taraz qalasynyń ákimi Baqytjan Orynbekov segiz aıdyń qorytyndysy shyǵarylǵan basqosýda da káriz sýy keshenin salý máselesine qatysty jeke pikirin aıtyp, atqarylyp jatqan jumys týraly habardar etken. B.Orynbekovtiń aıtýynsha, ózekti másele aldaǵy birneshe jyldyń bederinde sheshimin tappaq.
«Taraz qalasynda káriz sýlary keshenin salý – ýaqyt kúttirmeıtin ózekti problema. Oǵan eshkim daý aıta almasa kerek. Kókeıkesti máseleni jergilikti halyq ta, bilikti mamandar da bes saýsaǵyndaı jaqsy biledi desem, qatelese qoımaspyn. Árıne, jurtty tolǵandyrǵan problemany sheshý úshin ýaqyt qajet. Dál qazir káriz sýlary kórshiles Jambyl aýdany aýmaǵynda ornalasqan 217 gektar aýmaqtaǵy súzgi alańyna quıylyp jatqany barshamyzǵa málim. Súzgi alańdary shamadan tys artyq tolǵandyqtan, Asa ózeni men jerasty sýlarynyń lastaný qaýpi bar ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Bul másele Taraz ben Jambyl aýdany jurtyn ǵana emes, kez kelgenimizdi tolǵandyrsa kerek. Sondyqtan qala turǵyndarynyń bas aýrýyna aınalǵan problemany sheshý baǵytynda birqatar jumys atqaryp jatyrmyz. Taraz qalasynyń káriz sýlaryn tazartý keshenin salýǵa naqty qadam jasalyp, biraz ýaqyt buryn «Jol kartasy» ázirlengen bolatyn. Resmı qujatqa sáıkes Eýropa qaıta qurý, «Damý» bankinen tıisti grant bólinip, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ýaqtyly daıyndalyp, memlekettik saraptamaǵa jiberildi. Budan keıin salalyq jáne ekonomıkalyq saraptama júrgizilip, merdigerdi anyqtaýǵa halyqaralyq konkýrs ótkiziledi. Qurylys 2025–2027 jyldarǵa josparlanǵan», degen edi shahar basshysy biraz ýaqyt buryn.
Derekke sensek, Taraz qalasynda 1963 jyldan beri qarapaıym súzgi alańdary jumys istep keledi. Bir sózben aıtqanda, shaıyndy sýlar 60 jyldan astam ýaqyt boıy osy súzgi alańdaryna quıylyp jatqany belgili. Árıne, 60 jyl degen az ýaqyt emes. Birinshiden, qondyrǵy tozady, ekinshiden, tehnologııa damyǵan búgingi kúnniń suranysy múlde basqa. Halyq sany da edáýir artqan.
Mamandardyń aıtýynsha, Tarazdan aqqan káriz sýynyń barlyǵy Jambyl aýdanyndaǵy «Jambyl sý» mekemesine qarasty súzý alańdaryna baryp quıylady. Munda táýligine 70–75 myń tekshe metr, dálirek aıtsaq, 1000 lıtrge jýyq sý jınalady eken. Árıne, az emes. Endi bul máseleniń túıinin tarqatý úshin biraz ter tógýge týra keledi.
Qalaı desek te, Taraz qalasyna káriz sýlary keshenin salý qajettigi anyq. Atalǵan nysandy salý arqyly jergilikti halyqty tolǵandyrǵan birqatar máseleni sheshýge bolady. Buǵan deıin Jambyl aýdanyna qarasty birqatar eldi meken turǵyndary shaıyndy sýdan aıtarlyqtaı zardap shegip otyrǵanyn jıi aıtatyn. Lastanǵan jerge malyn jaıýǵa májbúr bolǵan sharýalardyń da shyryldaǵan úni jergilikti atqarýshy bılikti tolǵandyrǵany kóńil qýantpaı qoımaıdy. Bir sózben aıtqanda, Qostóbe, Tastóbe, Ernazar, Birlesý-Eńbek, О́rnek sekildi eldi meken turǵyndary jyldar boıy kóterip kelgen ózekti másele aldaǵy 2–3 jyldyń bederinde tolyǵymen sheshimin tabady. О́ıtkeni jergilikti atqarýshy bılik osyndaı ýáde berip otyr.
Birneshe kún buryn Taraz qalasynda káriz sýyn tazartý kesheniniń qurylysyn júrgizý máselesine qatysty arnaıy keńes ótkizildi. Taraz qalasynyń ákimi Baqytjan Orynbekovtiń qatysýymen ótken basqosýda ótkir máseleni sheshýde naqty qadamdar jasalyp jatqany týraly jan-jaqty aıtyldy. Mamandar keshendi qalaı salý kerektigi týraly usynystaryn ortaǵa saldy.
Jergilikti atqarýshy bılikpen qatar salaǵa jaýapty mamandar da káriz sýlaryn tazartý keshenin salý kezek kúttirmeıtin másele ekenin alǵa tartyp otyr. Taraz qalasy ákimdiginiń baspasóz qyzmeti keltirgen derekke sensek, kókeıkesti máseleni sheshýge baǵyttalǵan josparly jumys ótken jyldyń qarasha aıynan bastalǵan.
Qolǵa alynǵan jumystyń naqty nátıjesi de joq emes. Konkýrstyq negizde Aýstrııanyń «Hydrophil GmbH» kompanııasy otandyq «IRD jáne BDC» kompanııasymen birlesip, jeńimpaz dep tanyldy. Búginde atalǵan seriktestiktermen «Jambyl sý» mekemesi arasynda kelisimshartqa qol qoıylǵan. Keńesshi jobany 50 aı boıy súıemeldep, merdiger úshin jobalyq-smetalyq qujattamany ázirleıdi.
Oblys ortalyǵynda shoǵyrlanǵan halyqtyń sany jyl saıyn artyp keledi. Máselen, shamamen 15 jyl buryn Taraz qalasy turǵyndarynyń sany 350 myń shamasynda bolsa, qazir 400 myńnan astam adam qonystanǵan. Bul kórsetkish jyl ótken saıyn artpasa, kemimeıtini anyq.
Jalpy alǵanda, sarqyndy sýlardan keletin zardap az emes. Qorshaǵan orta da lastanady. Mamandar keltirgen derekke júginsek, taldaý jumystarynyń nátıjesinde sarqyndy sýlardaǵy qatty zattardyń úlesi ruqsat etilgen normatıvten 70 esege jýyq artyq bolady eken. Budan bólek, ammonıı azotynyń, nıtrattardyń da úlesi edáýir asyp ketken kórinedi. Bir sózben aıtqanda, qolǵa alynǵan jumys ýaqtyly aıaqtalmasa, shaıyndy sýdan qorshaǵan orta da, turǵyndar da zardap shegetini aqıqat. Shaıyndy sýdy tazartý kesheni sol úshin de asa qajet.
Mamandar keltirgen derekke sensek, káriz júıesiniń bir ǵana baǵytpen jumys isteýi de kedergi keltiretin kórinedi. О́ıtkeni jınalǵan qaldyq sý eki kollektormen aǵady. Al tundyrǵysh qurylǵy edáýir tozǵan. Alpysynshy jyldardaǵy tehnologııa qazirgi zaman talabyna jaýap bere almaıdy-mys. О́ıtkeni qala turǵyndarynyń sany artqan. Al baıyrǵy tehnologııa sol kezdegi halyq sanyna, sol ýaqyttaǵy óndiris oshaqtarynyń qýatyna sáıkes eseptelip salynǵan. Sondyqtan qazirgi kezde eski tehnologııa ýaqyt suranysyn qanaǵattandyra almaıdy.
Qalaı alyp qarasaq ta, Taraz turǵyndaryn tolǵandyrǵan másele 2028 jyly sheshimin taýyp, úsh satyly jumys 4 jyldan soń aıaqtalatyny anyq. Joba júzege asqan jaǵdaıda táýligine 100 myń tekshe metr sarqyndy sý mehanıkalyq jáne bıologııalyq tazartýdan ótedi. Qaýipti sanalǵan hımııalyq qaldyqtar joıylady. Tipti shaıyndy sýmen egis alqaptaryn sýarýǵa da múmkindik týýy múmkin. Jergilikti atqarýshy bılik bul jumysty josparǵa sáıkes júrgizýge múddeli.
Taraz
