Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Munaıdaǵy múmkindigimiz shekteýli
Munaı-gaz salasynda birqatar túıindi másele bar. Jańa munaı jobalary qunynyń joǵarylyǵy, munaıdyń eksporttyq, ishki baǵalaryndaǵy aıyrmashylyq, jahandyq baǵalarǵa táýeldilik pen jergilikti qamtýǵa qoıylatyn qatań talaptar – munyń bári sheteldik ınvestorlardy tartý múmkindigin tusap tur.
Prezıdent keńesshisi Bolat Aqsholaqovtyń aıtýynsha, qolaıly ınvestısııalyq ahýal jasaý úshin memleket pen ınvestor múddesi arasynda teńgerim tabý mańyzdy.
«Biraq biz áleýmettik aspektini – tabıǵı resýrstardan túsetin kiristerdi ádil bólýdi eskerýimiz kerek. О́ıtkeni jer qoınaýy halyqqa tıesili. Belsendi geologııalyq barlaý men resýrstyq bazanyń ósýindegi tejelister keleshekte resýrstar tapshylyǵyna ákelýi múmkin. «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy áriptesterimen birlesip, ınvestısııalardy izdestirip osy jospardy júzege asyrýǵa tyrysyp jatyr. 1 mlrd shamasyndaǵy ınvestısııaǵa polıetılen shyǵaratyn zaýyt salý jospary bar. Qazir zertteý jumystary qolǵa alyndy. Jalpy, munaı salasyndaǵy eń mańyzdy másele – jańa ken oryndaryn ashý. Qazir munaıdyń basym bóligi eski ken oryndarynda óndirilip jatyr. О́nimniń de óz merzimi bar. Munaı da taýsylady. Ondaı jaǵdaı bolmaý úshin ken oryndaryn ashý kerek. Sol maqsatta kóp geologııalyq-zertteý jumystaryn júrgizý qajet», dedi Bolat Aqsholaqov.
Naryqtyń basym bóligi alpaýyttar enshisinde
Geologııalyq barlaýǵa ınvestısııa 2013 jylǵy 1,2 mlrd dollardan 2023 jyly 320 mln dollarǵa deıin qysqarǵan. Qarajat qoldanystaǵy jobalardyń qosymsha barlaý uńǵymalaryna baǵyttalǵan. 2023 jyly óndirilgen 89,9 mln tonna munaıdyń 60 mln tonnasy Qashaǵan, Qarashyǵanaq jáne Teńizge tıesili ekeni málim. Bul turǵydan qaraıtyn bolsaq, táýelsiz kompanııalar óndirý kólemin aıtarlyqtaı azaıtady.
«Munaı óndirý áleýetin tolyqqandy iske asyrýǵa, elimizdegi óndirý deńgeıin arttyrýǵa, qosymsha sheteldik jáne ishki ınvestısııalardy tartýǵa múmkindik beretin perspektıvaly baǵyttardy damytý qajet. Munaı-gaz – ótken týraly emes, bolashaq týraly áńgime. Bul osy sektordyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn rastaıdy. Jańa ashylýlardyń bolmaýy alań týdyryp otyr. Biz bul baǵytta damýǵa ınvestısııa salmaı jatyrmyz, al bul munaı óndirýdiń tómendeýine ákelýi múmkin. Eń aldymen, munaı kólemin arttyrý maqsatynda óndiriske jańa tehnologııalardy engizý, dástúrli emes kómirsýtekterdi barlaý jáne óndirý mańyzdy. Qorlary 300-500 myń tonnaǵa oqshaýlanǵan ken oryndaryn ıgerýge tartý, munaı-gaz hımııa óndirisin damytý – basty másele», deıdi «Kazenergy» bas dırektory Jandos Nurmaǵanbetov.
Jergilikti taýarlardy nege satyp almaıdy?
Sondaı-aq bıznes-forým barysynda tek álemdik kompanııalardan emes, Qazaqstannyń iri zaýyttarynan satyp alýdy damytýdyń mańyzdylyǵy da sóz boldy. Eger munaı-gaz sektoryndaǵy satyp alýlarǵa taldaý jasaıtyn bolsaq, onyń quny mıllıardtaǵan dollarǵa baǵalanady. 2023 jyly saladaǵy jalpy satyp alý somasy 14 mlrd dollarǵa jetken, onyń 6,4 mlrd dollary – jergilikti qamtýǵa tıesili.
«Samuryq-Qazyna» men «QazMunaıGaz»-ǵa jergilikti qamtylǵan taýarlar satylymynyń 57 paıyzdan astamy tıesili. Erejege sáıkes, sheteldik satyp alýshy jergilikti zaýytqa bas suqpaıdy jáne jahandyq jetkizýshilermen yntymaqtastyqty jalǵastyra beredi. Tek iri joba úshin Qazaqstanǵa keletin jáne joba aıaqtalǵan soń ketip qalatyn mundaı kompanııalardy portfeldik kompanııalar dep sanamaımyz. Qaı kompanııa ekenin aıtpaı-aq qoıaıyn, biraq kezekti iri joba bitken soń, ol ujym sońǵy bes jylda 800 mln dollar taza paıda tapty. Sol jobaǵa qatysy bar júz shaqty sýbmerdiger kompanııanyń ózi osynsha paıda kórgen joq», deıdi «Energy Monitor» dırektory Nurlan Jumaǵulov.
Onyń sózinshe, Qashaǵan, Teńiz, Qarashyǵanaqty basqaryp otyrǵan kompanııalar Qazaqstanda óndirilgen taýardy satyp alýǵa qulyqty emes. Bul olarmen jasalǵan kelisimsharttardaǵy preferensııalarmen baılanysty.
«Sebebi taýardy syrttan ımporttaǵan jaǵdaıda TShO men NCOC qosylǵan qun salyǵy (QQS) men ishki baj salyqtarynan bosatylady. Sóıtip, ımport jasaý olarǵa tıimdi bola túsedi. Olar QQS pen shıkizatqa ımporttyq baj tóleıtin otandyq zaýyttardyń ónimin satyp alýǵa talpynbaıdy da», deıdi.
Aıtýynsha, otandyq zaýyttar men ımporttaýshylar arasyndaǵy báseke sharttaryn teńestirý úshin salyq zańnamasyna ózgerister de engizilgen.
«Salyq kodeksiniń 95-baby, 1-tarmaǵynda Teńiz ben Qashaǵanǵa otandyq zaýyttar ónim jetkizip beretin bolsa, onda QQS nóldik mólsherlememen joıylady, sóıtip ekonomıkaǵa 12 paıyz beriledi dep kórsetilgen. Biraq kóptegen zaýyt bul týraly habardar bolmaǵandyqtan, atalǵan norma uzaq ýaqyt boıy oryndalǵan joq. Tek ahýal keıingi jyldary ózgere bastady, alaıda sonyń ózi otandyq zaýyttardy qutqarýǵa qaýqarsyz. Mysaly, bir zaýyt Teńiz jobasymen tikeleı jumys isteıtin bolsa, onyń QQS-tan túsetin tabysy nólge teńesedi, sol ýaqytta materıal satyp alýǵa jumsalatyn shyǵyndar QQS-qa qosylady. Qısynǵa salsaq, memleket QQS-ty ótep berýge tıis, biraq is júzinde bul ár kez júzege asa bermeıdi», deıdi sarapshy.
Jeńil munaıdyń dáýiri támam
Forým kezinde sońǵy on jyldaǵy gaz uńǵymalary qurylysynyń dınamıkasy men onyń munaı baǵasyna táýeldiligi de tanystyryldy. 1 425 metrge deıingi tereńdik jaǵdaıynda bir uńǵymany burǵylaýdyń ortasha quny 750 mln teńgeni quraıdy. Byltyr jalpy burǵylaýǵa 619 mlrd teńge jumsalǵan. Qazir ınvestor-kompanııalar munaı tabý úshin taǵy da tereńdeı túsýge májbúr bolyp otyr. Burǵy tıse burqyldap atyp shyǵar jeńil munaıdyń dáýiri ótti, deıdi sala sarapshylary.
