«Scopus»-qa maqalań shyqty ma, ındeks hırshań ósti me?». Bul sóz qazir ǵylymı baǵytta júrgenderdiń arasynda jıi aıtylady. Doktorlyq oqýdaǵy ǵalymdarmen sóılese qalsańyz, «Scopus-qa maqala jazyp jatyrmyn, qıyn eken» degendi de anda-sanda estımiz. Ǵylym damý úshin eldegi ǵylym salasynda júrgenderge sheteldik ǵylymı jýrnaldarda maqala jarııalaý kerek degen shart bar. Biz osy sharttyń durys-burysyn bileıik degen oımen emes, jalpy sheteldik jýrnaldarda ǵylymı maqala jarııalaýdyń elimizdiń ǵylym salasyna qandaı paıdasyn tıgizedi degen oımen izdenip kórdik.
«Qazirgi ǵylymnyń deńgeıi, ǵalymnyń ǵylymı áleýetiniń eń basty ólshemi – ǵalymnyń «Scopus» bazasyna engen basylymdarda jarııalanǵan eńbekteri. Ǵalymdardyń ǵylymǵa qosqan úlesi sol eńbekterine sheteldik ǵalymdardyń jasaǵan siltemeler sanymen ólshenedi. Eger qandaı da bir ǵylymı ataq alǵyńyz kelse, ǵylymı dáreje ıelengińiz kelse, jobamen aınalysqyńyz kelse, osyǵan sizdiń de beıimdelip, osy talapty oryndaýdan basqa amalyńyz joq.
Al endi osy «Scopus» joǵaryda atalǵan ǵylymı ataq dárejeden bólek bizge ne beredi? «Scopus» bazasyndaǵy basylymdarǵa álemniń ár túkpirinen ǵalymdar ǵylymnyń barlyq salasy boıynsha óz zertteýlerin jarııalaı alady. Demek, sizdiń mundaı basylymdarda jarııalanǵan eńbekterińiz otandyq ǵylym keńistiginen shyǵyp, álemdik ǵylymǵa jalǵanady. Sizdiń Almatyda otyryp jazǵan maqalańyzdy Amerıkanyń ne Kanadanyń bir ǵalymy oqyp, óziniń bir eńbeginde paıdalanyp, oǵan silteme jasaıtyn bolady. Jahandaný zamanynda bul qalypty qubylysqa aınalýǵa tıis. Munyń negizgi sebebi, kópshiligimiz maqalany aǵylshyn tilinde jaza almaımyz. Aǵylshyn tilin akademııalyq deńgeıde meńgermegen soń, amalsyzdan sol tilde jazyp, maqala jarııalap beretin kompanııalardyń ne jeke adamdardyń qyzmetine júginemiz. Sonyń saldarynan keıde sapasyz jýrnalǵa shyǵaryp, olardyń «Scopus» bazasynan túsip qalýy nemese bergen kompanııalardyń aqshany alǵan soń joǵalyp ketýi sekildi túrli jaǵdaılardyń oryn alýy – «Osy Scopus degen bále boldy?» degenge alyp keledi. Sonymen qatar qazaq tili, qazaq ádebıeti, qazaqstan tarıhy syndy keıbir ulttyq máselemizdi ózimizden artyq túsinbeıtin salalar bar. Bul salanyń tek ózi boıynsha skopýsqa maqala jarııalaýdyń ózindik qıyndyqtary baryn aıta ketken jón. Sondyqtan «Scopus» bazasyndaǵy basylymdarǵa maqala jarııalaý – ǵalymnyń óz sheshimi, ǵalym retindegi óz qalaýy bolýǵa tıis. Al ǵalymnyń barlyq jolyn tek «Scopus»-qa baılaý, ony mindetteý, odan ózge eńbegin elemeý – ǵylymdy órkendetetin jol emes», deıdi SDU ýnıversıtetiniń professory Baıan Kerimbekova.
Bizdiń oıymyzsha, «Scopus» jýrnaldar eń aldymen, kelip túsken maqalalardyń qundylyǵyna, taqyrybynyń ózektiligine jáne álemdik ǵylymı salaǵa qanshalyqty úles qosa alady degen sharttarǵa negizdeledi. Al osy sharttardy tolyq oryndaǵan maqalalar jýrnal betinde tegin jarııalanatynyn bizdiń ǵylymı álem jaqsy biledi. Mundaǵy taǵy bir túıtkildi másele maqalanyń qaı ǵylymı jýrnalǵa sáıkes keletinine kóz jetkizý bolmaq.
Hımııa ǵylymdarynyń doktory, PhD Jeksen Toqtarbaıdyń bul taqyryp boıynsha aıtary kóp. «Keıbir ǵalymdardyń álemdik ǵylymı jýrnaldarda jarııalaǵan maqalalarynyń sany óte kóp. Olar kóbinde áriptestik arqyly ár taqyrypta maqalalar jaza beredi. Osy arqyly ındeks kórsetkishin joǵarylatqandar barshylyq. Sonymen birge Nobel syılyǵyn alǵan ǵalymdardyń «Scopus»-taǵy maqalalar sany az, ındeksi de joǵary kórsetkishke ıe emes. Biraq olardyń maqalalary kúlli álem boıynsha eń kóp oqylyp, kóptegen ǵylymı jumysta silteme beriledi. Bul degenimiz – olardyń jazǵan maqalalary óte sapaly degen sóz. Onyń ústine, Nobel syılyǵyn alǵan ǵalymdar tek bir baǵytta ǵana maqalalar jazatyndyqtan, olardyń zertteý baǵyttarynyń aıasy tym tar», deıdi ol.
Al elimizdiń ǵylym salasyna kelsek, keshegi keńestik kezeńde bilim alyp, ǵylymı dárejesin qorǵaǵan ǵalymdar «Scopus»-qa qarsy. Sebebi olar qazirgi ǵylymı ólshemniń biri bolyp otyrǵan sheteldik ǵylymı jýrnaldarǵa maqala jarııalaı almaıdy. Al jasy egde bolsa da, ǵylymǵa shynaıy berilgen ǵalymdarymyz bar, olar ǵylymdaǵy sharttardyń bárin oryndaıdy. Qazirgi qazaq ǵylymyna «Scopus»-ta maqalalar jarııalaý kerek emes deýge de bolady. Biraq ǵylymnyń sharttaryn basqa nemen ólsheýge bolady? Osyny oılanýymyz kerek.
Qazir bizdiń ǵylym salasy ózgelerden úırený barysynda. Sol úshin bizge sheteldik tańdaýly ǵylymı jýrnaldarda maqalalar jarııalaý mindetti túrde qajet. Osy arqyly tájirıbe jınap, álemdik ǵylymı maıdanǵa at basyn buramyz. Shyny kerek, «Scopus» shyqqaly beri bizdiń eldiń ǵylymynda az bolsa da, ilgerileýshilik bar. О́ıtkeni ǵylym salasyndaǵy jastar eń aldymen, shartty oryndaý úshin, sosyn óz baǵytynda tyń nátıjelerge qol jetkizý úshin izdený jolyna túsedi.
Saıyp kelgende, ár zamannyń, ár eldiń ǵylymǵa degen jaýapkershiligi men artar júgi ártúrli. Ǵylym salasyn damytqysy kelgen memleketter eń aldymen, sol salaǵa júıeli reforma ázirleıtinin sheteldik tájirıbeler kórsetip berdi. Al odan keıingi salmaq ǵalymdardyń óz salasyndaǵy jetistikterinde ekeni belgili. Sol úshin de bizdiń qazirgi ǵylym salasyna «Scopus»-qa tyń taqyryptaǵy maqalalar jarııalap, otandyq ǵylymnyń damýyna sál de bolsa serpin berý kún tártibindegi mindet bolmaq.
