Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Estonııanyń elektrondy úkimeti
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligi oryndalmaı jatqanyn aıtqan bolatyn. Muny burynǵy da, qazirgi de Úkimet jumysynyń úlken olqylyǵy dep synady. «Mundaı jaǵdaı jıi qaıtalansa, túptep kelgende, elimizdiń damýyn tejeıdi» degen Qasym-Jomart Toqaev bıýdjet qarjysyn tıimdi paıdalanyp, onyń shyǵys bóligin shekteý arqyly qatań baqylaýda ustaýdy tapsyrǵan edi.
Álem elderindegi tájirıbeler dáleldegendeı, memlekettik qarjy salasyn tıimdi basqarýǵa sıfrly tehnologııanyń sebi kóbirek tıedi. Onyń bir mysaly retinde Estonııanyń elektrondy úkimeti men sıfrlyq transformasııasyn aıtýǵa bolady. 2000 jyldardyń basynda bul el qarjy salasyn sıfrlandyryp, elektrondy úkimettiń alǵashqy qadamdaryn jasady. Qazir álemdegi eń ozyq sıfrlyq memleketke aınalyp otyr. Memlekettik qarjy men salyq júıesi tolyq sıfrlanǵan. Máselen, «e-Residency» jobasy arqyly kez kelgen adam Estonııanyń elektrondy rezıdenti bolyp, kompanııalardy onlaın tirkep, qarjylyq operasııalar júrgize alady. Bul model salyqty jınaý men bıýdjettik josparlaýdy tıimdi basqarýǵa múmkindik berdi. Sıfrlandyrylǵan qarjy júıesi el ekonomıkasyn aıtarlyqtaı kúsheıtti, memlekettik qyzmetterdiń ashyqtyǵyn arttyrdy.
Biz de bul dúrmekte adasyp qalǵan joqpyz. Qarjy mınıstrligine qarasty Elektrondyq qarjy ortalyǵy bul baǵytta aýqymdy jumystar atqaryp jatyr. Ortalyq elimizdegi bıznes-úderisterdi sıfrly transformasııalaýdyń negizgi qurylymyna aınaldy. Qurylǵanyna 45 jyldan asqan uıym ozyq tehnologııalardyń kómegimen memlekettik qarjy salasynda IT jobalardy usynyp júr.
Josparlaýdyń aqparattyq júıesi
«IMF» zertteýlerine úńilsek, bıýdjettik ashyqtyq deńgeıi joǵary elderde ınvestısııalyq aǵyn orta eseppen 15%-ǵa artady eken. Nátıjesinde, ekonomıkalyq ósim de jedeldeı túspek. Aıtalyq, memlekettik josparlaýdyń aqparattyq júıesi – memlekettik aqparattyq resýrstardyń málimetteri jatqan aqparatty-taldamalyq ónim. Ol ınvestısııalyq jobalardy, bıýdjettik baǵdarlamalardy, bıýdjetaralyq transfertter kólemin qalyptastyrý, rezervti retteý men basqa da qyzmetterde qoldanylyp júr.
Joba myna ilkimdi isterge muryndyq bolady:
- Bıýdjet qarajatyn tıimdi bólýge septesedi;
- Bıýdjetti josparlaýdan bastap oryndaýǵa deıingi monıtorıngti júzege asyrady;
- Bıýdjet qarajatyn josparlaý úderisiniń ashyqtyǵyn arttyrady.
Biryńǵaı satyp alý platformasy
BUU-nyń «e-Procurement» jobasy aıasynda 2019 jyly 50-den astam el biryńǵaı satyp alý platformalaryn engizdi. Bul platformalar memlekettik satyp alý ashyqtyǵyn 30%-ǵa arttyryp, bıýdjettik shyǵyndy 5-10% aralyǵynda qysqartty. Eýroodaqtyń birneshe memleketi (ásirese Germanııa men Fransııa) osy júıeni engizgennen keıin memlekettik satyp alýdaǵy rásimder 25%-ǵa deıin qysqarǵan. Sonymen qatar satyp alý shyǵyndarynyń 12%-ǵa azaıǵany baıqaldy. Demek júıe bıýrokratııalyq kedergilerdi azaıtyp, naryqqa erkindik beredi.
Prezıdenttiń halyqqa arnaǵan Joldaýyndaǵy tapsyrmany oryndaý maqsatynda Biryńǵaı satyp alý platformasyn (BSP) daıyndaý boıynsha jumys ta qarqyndy júrip jatyr. BSP-da memlekettik organdardyń satyp alýlary, kvazımemlekettik sektordyń jekelegen sýbektileriniń jáne basqa da alańdardyń satyp alýlary qamtylady.
Qazir qoldanýshylardy biryńǵaı tirkeý, onyń ishinde QR-tehnologııany paıdalana otyryp tirkeý jumysy iske asyrylyp, anyqtamalyqtar (lottar mártebesi, ótinimder, sharttar, satyp alý belgileri) bir izge keltirildi. Izdeý qyzmetin ortalyqtandyrý maqsatynda tizimder (jospar, lot, habarlandyrý jáne satyp alý kelisimsharty) men tizilimdi (qatysýshylar, josyqsyz qatysýshylar) alý boıynsha fýnksıonal jolǵa qoıyldy. О́ńirler men satyp alý alańdary bólinisinde naqty ýaqyt rejiminde aqparatty kórsetetin jospar, habarlandyrý, lot, kelisimsharttardyń ınteraktıvti kartasy ázirlendi. Atalǵan joba «Bir tereze» qaǵıdatyn iske qosý arqyly paıdalanýshylar jumysyn jeńildetip, olardyń túrli sanatyna «jeke kabınet» qurýǵa, satyp alý úderisine monıtorıng pen baqylaý júrgizýge jol ashady.
Taýarlardyń elektrondy katalogi
Japonııada 2000 jyldary elektrondy katalogter engizilgennen keıin, memlekettik satyp alý júıesiniń tıimdiligi 25%-ǵa artqan. Bul júıe bıýdjet qarajatynyń naqty jumsalýyn baqylap, qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartty.
«Eýropa elderinde memlekettik satyp alýdaǵy ashyqtyq 40%-ǵa deıin artqan. Germanııa men Fransııada memlekettik organdar elektrondy katalog arqyly 15%-ǵa deıin únemdegen, al satyp alý merzimderi 20%-ǵa qysqarǵan. Taýarlardyń elektrondy katalogi (TEK) – biregeı ıdentıfıkator, naqtylanǵan sıpattama, sýret, sertıfıkat pen standarttardy qosa alǵanda, taýarlar týraly derekterdi saqtap, basqarýǵa arnalǵan aqparattyq júıe. Onyń artyqshylyǵy – berilgen ótinimder mártebesin jedel baqylaýǵa jáne olardyń ýaqtyly óńdelýin qamtamasyz etedi», degen aqparat beredi Qarjy mınıstrligi.
Qazir elimizde TEK-ta 825 257 taýar bar. 30,3 myńy – keńse ónimi, 18,7 myńy – dári-dármek pen medısınalyq taýarlar. Jetkizýshiler sany 10,5 myńnan asady. Tutastaı alǵanda, taýarlardy tirkeýge baılanysty 53 759 ótinim qaraldy. Júıe sybaılas jemqorlyq táýekelderin edáýir tómendetip, bıýdjetti dál boljaýǵa, sondaı-aq taýar aınalymyn baqylaý men basqarýdy arttyrýǵa kómektesedi.
Onlaın bıýdjettik monıtorıng
Qarjy mınıstrliginiń habarlaýynsha, vedomstvo túrli aqparattyq júıeniń derekterin paıdalanyp, bıýdjettiń sáıkessizdigine baılanysty táýekelderdi der kezinde anyqtap, naqty ýaqyt rejiminde monıtorıng júrgizedi.
«Bul shara bıýdjet qarajatyn ıgermegen memlekettik organdardy anyqtap, qarjylyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Al oǵan sıfrlyq tehnologııalardy qosar bolsaq, úderistiń paıdasy údemek. Mysaly, Grýzııada onlaın bıýdjettik monıtorıng júıesi 2000 jyldardyń basynda engizildi. Ol arqyly bıýdjet qarajatynyń atqarylýyn baqylaý 30%-ǵa artty. Bizde bul júıe 2019 jyldan bastap engizildi. Qarjy mınıstrligi bıýdjetti josparlaý men atqarý kezinde kezdesetin táýekelderdi erte anyqtaýǵa basa mán berýge bel býdy», delinedi mınıstrlik málimdemesinde.
1414 nómirine habarlasyp, Biryńǵaı baılanys ortalyǵynan barlyq qajetti aqparatty alýǵa bolady. Munda salyqtyq, kedendik ákimshilendirý, memlekettik josparlaý, memlekettik satyp alý jáne memlekettik múliktiń barlyq máselesi boıynsha keńes berilip, tehnıkalyq qoldaý kórsetiledi. Sondaı-aq qajetti aqparatty beretin chat-bottyń jumysy retke keltirilgen. Qandaı da bir másele sheshilmegen jaǵdaıda paıdalanýshyǵa tehnıkalyq qoldaý suraýǵa múmkindik beriledi.
