Sondaı arheolog ǵalymdardyń biri – L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ K.Aqyshev atyndaǵy arheologııa ǴZI-diń dırektory, professor Maral Habdýllına. Petropavldyń pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen soń ol KSRO ǴA Arheologııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn aıaqtap, kóp jyl boıy ózi oqyǵan JOO-da oqytýshy bolyp isteıdi. Keıin Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynda qyzmet etip, ustazy K.Aqyshevtiń jetekshiligimen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ǵylymı ataǵyn qorǵaǵan. 215 ǵylymı eńbektiń, sonyń ishinde 7 monografııa men 5 oqý-ádistemelik quraldyń avtory.
KSRO tarap, temir shymyldyq túrilgen jyldardan bastap ol óziniń súıikti isi arheologııalyq qazba jumysymen aınalysyp, kóptegen qala, bekinis oryndaryn ashýǵa qatysqan. Sonyń biri – Shaǵalaly ózeni boıyndaǵy qazirgi Astana qalasynyń mańynan tabylǵan Bozoq qalashyǵy bolsa, taǵy biri – Esil ózeni jaǵasyndaǵy Petropavl qalasynyń mańynan tabylǵan Aqtaý bekinisiniń orny. Qola dáýiri, ıaǵnı osydan 2500 jyl burynǵy bekinis saqtar zamanynan qalǵan belgi. Aqtaý atalýynyń basty sebebi – osy mańnan keıin adamdar qurylys salýǵa ák, aqbalshyqtar alǵan eken. Tastary da bozǵylt, bir zamandarda aq bolǵanǵa uqsaıdy.
Osy Aqtaý bekinisi, onyń aldyndaǵy Botaı qystaǵy, keıingi «Qyzyl oba» – Altyn Orda handarynyń panteony, t.b. Soltústik Qazaqstan jerin ejelden adamdar qonystanyp, munda úlken órkenıet izi qalǵanyn dáleldeıdi. Keńes odaǵy jyldarynda mundaı arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýge tyıym salyndy. О́ıtkeni resmı ıdeologııa qazaq dalasyn jabaıy meken, buryn aldyndaǵy malymen birge kóship-qonyp júretin adamdar ǵana qonystanǵan, tek orys saıahatshylary kelip, joryqshylary bekinister, qala salǵan degen sııaqty nasıhatty júrgizip, adamdarǵa teris túsinik qalyptastyrdy.
Qudaıǵa shúkir, táýelsizdik jyldarynan beri Qazaq dalasy ejelden belgili órkenıettiń ortalyǵy ekeni dáleldenip jatyr. Osy qatarda arheologterdiń tapqan jańalyqtary orasan zor. Qanshama sheteldik bilikti arheologııalyq ekspedısııalar da kelip, ózderin kópten kúpti qylǵan suraqtarǵa jaýap tapty.
Jýyrda Qyzyljardaǵy Qojabergen jyraý atyndaǵy №6 qazaq mektebi ataqty arheolog Maral Habdýllınany shaqyryp, kezdesý ótkizdi. О́ıtkeni osy mekteptiń oqýshylary ǵalymnyń eńbegin jalǵastyryp, onyń Petropavl túbindegi Solnechnyı shaǵyn aýdanynan tapqan «Aqtaý» bekinisin odan ári qazyp, ǵylymı jobalaryn iske asyrǵan eken. Jobanyń jetekshisi – «Asyl mura» ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri, belgili ólketanýshy Dásten Baımuqanov. Bul kezdesýge qalanyń ólketanýshylary, mektepterdiń tarıh pánderiniń muǵalimderi, jergilikti arheolog ǵalym Anatolıı Pleshakov, ýnıversıtettiń tarıhshy stýdentteri qatysty.
Kezdesýdi ashqan mektep dırektory Aınagúl Esqalıeva oqýshylardyń Aqtaý bekinisin qazý jobasyna belsene kirisip, kóp jumys istegenin, tipti onyń maketin jasaǵandaryn aıtyp, zertteýshi oqýshylar arasynan Aıym Sheshtibaeva men Alına Tuıaqova baıandama jasady. Oqýshylar eki jylǵa jýyq bekinistiń ornyn qazyp, kóptegen artefakti tapqanyn aıtty. Olardyń arasynda urshyqtastar, pyshaqtyń, qanjardyń, qylyshtyń synyqtary, jebeniń, naızanyń ushtary bar. Qazylǵan jer kólemi 1 700 sharshy metrdi quraıdy. «Urshyqtastar sol kezdegi adamdardyń maldyń júnderin óńdeı alǵanyn kórsetedi. Sonymen birge naızanyń ushyn, qylyshtyń júzin qaıraıtyn arnaýly tastary bolǵan. Tipti as-sýlaryn salqyn jerde ustaý úshin jertóleler de qazyp alǵan», dedi baıandamashylar.
Tabylǵan artefaktilerdiń bári D.Baımuqanovtyń basshylyǵymen oblystyq ólketaný mýzeıiniń eksponattar qoryna qosylypty. «Bizdiń maqsat – osy alańdy ústine qurylys júrip ketýden saqtaý úshin etnoaýylǵa aınaldyrý. Ondaı usynysymyzdy jergilikti bılikke jetkizetin bolamyz», dedi Dásten Abylaıuly.
Balalardyń da arheologııamen aınalysýǵa talaby zor eken. Qazba jumystaryna qatysqandar jazǵy demalystyń tezirek bolǵanyn kútip júrgen kórinedi.
