Turar Rysqulovtyń qyzmettik kezeńderin shartty túrde: tashkenttik, máskeýlik, mońǵolııalyq dep bólip qaraıtyn bolsaq, 1926 jyldyń 31 mamyr aıynda RSFSR Halyq Komıssarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalyp, 1937 jyly mamyr aıynda Kıslovodskide «halyq jaýy» retinde jazyqsyz tutqynǵa alynyp, 1938 jyly atylǵanǵa deıingi 11 jyldyq memlekettik asa joǵary laýazymdyq qyzmet atqarǵan ýaqyttaǵy istegen jumystaryna tikeleı baılanysty asa baı ári mol qujattar destesi bular Reseıdiń ártúrli arhıvinde saqtaýly. Olardyń negizgi bóligin máskeýlik turartanýshy, professor V.M.Ýstınov Rysqulov týraly ǵylymı eńbekterin jazý barysynda izdep, taýyp, paıdalanyp, ǵylymı aınalymǵa túsirgen edi. Alaıda shań basyp jatqan materıaldar az emesin máskeýlik ǵalym da atap kórsetken bolatyn.
T.Rysqulov RSFSR Halkomkeńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetimen qatar, basqa da sharýashylyq pen komıtetterdiń jumysyna jetekshilik etti. Sonyń ishinde Kommýnaldyq sharýashylyq bas basqarmasyna (1930–1931), eksperttik keńes pen qoǵamdyq tamaqtanýǵa kómektesý keńesine (1930–1934), RSFSR-diń EKOSO janyndaǵy usaq ónerkásip jáne kásipshilik kooperasııa komıtetine (1932–1934) basshylyq etti. Osy salalarǵa qatysty T.Rysqulov kótergen máseleler boıynsha qujattar qolymyzda joq. Al bul qujattar Rysqulov qyzmetiniń kóp qyrlaryn asha túsedi.
T.Rysqulovqa qatysty asa mańyzdy arhıv qujattarynyń ishinde onyń 1926 jyly Máskeýde ótkizgen ult ókilderiniń jeke keńesi, bul V beıresmı ult keńesi atalǵan jıyn materıaldaryn máskeýlik turartanýshy V.M.Ýstınovtiń kómegimen 1990 jyldary edáýir qarjyǵa satyp alǵan bolatynbyz.
T.Rysqulov ózi tikeleı atsalysyp ótkizgen keńes – KSRO memleketi ydyraǵanǵa deıin qupııa saqtalyp keldi, eshkimniń de paıdalanýǵa múmkindigi joq bolatyn. Mine, osy qujattar toptamasy negizinde, kezinde biz Ǵappar Maımaqovpen birlesip, 1999 jyly «Sanat» baspasynan «Qupııa keńester» degen atpen kólemi 20 baspa tabaq eńbek jazyp jarııaladyq. Oǵan alǵysózdi akademık Keńes Nurpeıisov jazdy.
Bul – Rysqulovtyń qaı máseleni bolsyn batyl, eshkimniń aldynda taısaqtamaı, ashyq qoıatyn prınsıpti qaıratker ekenin kórsetetin birden-bir qujat. Ult máselesi, ásirese, KSRO-da asa kúrdeli shetin másele bolatyn, sebebi buryn otar el bolyp kelgen, otarshyldyqtyń qamytynan uzaq ýaqyt aryla almaǵan, ezilgen, damý jaǵynan artta qalyp qoıǵan halyqtar keńes ókimeti ornaǵannan keıin, Reseı patshalyǵynyń kemsitýshilik saıasatynan birden aryla alǵan joq. Osyndaı jaǵdaıda T.Rysqulov, sondaı-aq basqa da ult respýblıkalarynyń tarıh sahnasyna kóterilgen qaıratkerleri óz ultynyń saıası-áleýmettik, rýhanı bostandyqqa qol jetkizýi jolynda aıanbaı kúresti, ásirese ekonomıkalyq jaǵynan artta qalǵan respýblıkalarǵa muny birden eńserý, iske praktıkalyq turǵydan ornyqtyrý ońaıǵa túspedi.
T.Rysqulov zorlyq-zombylyqty, násildik kemsitýshilikti óz kózimen kórip, ádiletsizdikti ómir joly mysalynan aıqyn sezindi. Ol úshin halqyn saıası bostandyqqa jetkizý – basty maqsat boldy, osy jolda ómir boıy kúresti. Ol ósken qoǵamdyq orta, násildik kemsitýshilik, ult máselesin tereńirek ári jan-jaqty zerttep bilýge, aınalysýǵa májbúr etti.
Biz sóz etip otyrǵan T.Rysqulov ótkizgen ult ókilderiniń jeke keńesi ult máselesine baılanysty sheshilmeı jatqan ózekti máselelerdi jan-jaqty qarastyrýda, saıası, ekonomıkalyq, konstıtýsııalyq turǵydan tarıhı taǵylymy óte mol. Odaqta V ulttyq keńes shaqyrý qajetin barynsha batyl kóterdi. Ult máselesiniń sheshimin tappaı kele jatqany ashyq aıtylyp, oryn alyp otyrǵan keleńsizdikter barynsha obektıvti túrde qamtyldy. Stalınge ult máselesin bulaı qoıý árıne unamady, sebebi keńeste sóılegen qaıratkerler Stalınniń ult saıasatyn ashyq synǵa aldy. Keńes materıaldary Ortalyqtyń, durysy Stalınniń nusqaýymen Avtonomııaly respýblıkalarda talqylanyp, onda kóterilgen máseleler joqqa shyǵaryldy. Rysqulov jáne onyń tóńiregindegi Keńeske qatysqan qaıratkerlerdiń is-áreketin jónsizdik, qate dep taný, ult ókilderi orynsyz shaqyrylǵan dep sanaý, olardy qatelik jasady dep aıyptaý naýqanyna aınaldy.
Qazaqstan, Tatarstan jáne taǵy basqa da avtonomııaly respýblıkalarda Rysqulov ótkizgen keńes talqylanyp, aıyptaldy, tipti ashyqtan ashyq qaralandy. Zııanynan basqa paıdasy joq dep baǵalandy. Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń jaýapty hatshysy týra osyndaı pozısııada, jeke keńesti, ony ótkizýshilerdi synǵa alyp, saıası aıyp taqty. Ol qaralaý keńesine negizinen belgili qazaq qaıratkerlerin paıdalandy, solardyń aýzymen keńes kótergen máselelerdi aıyptap, joqqa shyǵardy.
Ortalyq T.Rysqulovty moraldyq-psıhologııalyq turǵydan saǵyn syndyryp, ılep alǵysy keldi, jeke keńesti, ony uıymdastyrýshylardy jappaı qaralaý – sonyń aıqyn nátıjesi. Borkemik qaıratker bolsa, birneshe avtonomııaly birlestikterdiń ádiletsiz, obektıvsiz, orynsyz qaralaýyn kótere almaı, saıası arenamen múlde qosh aıtysyp keter edi. Rysqulov Stalınniń qaharynan búgilip qalmaı, rýhy qaıta túledi. Burynǵydan da batyl, dúnıejúzilik mańyzy bar masshtabty jumystarǵa basshylyq jasap, ózin jańa ǵasyr bıiginen tulǵa retinde kórsetip, tanyta da, moıyndata da bildi.
Bul keńes mańyzyn kópshilik oqyrman túgili, maman tarıhshylardyń ózi áli de bile bermeıdi. 1999 jyly bizdiń Ǵ.Maımaqovpen birigip shyǵarǵan kitabymyzdyń tırajy nebári 2000 dana. «Qupııa keńester» dep atalatyn bul eńbek kitaphanalarda joq. Keńes qujattary Máskeý, sondaı-aq avtonomııaly respýblıkalar arhıvinde saqtaýly. Biz osy ult ókilderiniń jeke keńesindegi qujattardyń tolyq nusqasyn saqtap kelemiz, onyń ár betiniń ekinshi jaǵynda «rassekrecheno» – «qupııasyzdandyrylǵan» degen shtamp bar. Materıaldar «qupııa» retinde 70 jyldaı arhıvte jatty. Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń ruqsatymen ǵana paıdalanýǵa berildi. Keńes jumysyna qatysqan qaıratkerlerdiń bári derlik qyzmetinen alynyp, shettetildi, qýdalandy. Ásirese Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń jaýapty hatshysy keńes jumysyn joqqa shyǵarýǵa bar kúsh-jigerin, ádis-aılasyn aıamady.
1926 jyly jeltoqsan aıynda Qyzylorda qalasynda Goloshekın ótkizgen keńestiń qujattary da respýblıka arhıvinde qupııa túrde saqtaldy. Tarıhshylar eńbekterinde atalmady, ol týraly ǵalymdar jaq ashpady.
Al búginde Turardy dattap, orynsyz syn aıtýshy syńarjaq pikirdegi mamandar da kezinde Odaqty, Ortalyq Komıtetti dúr silkintken, úreı týǵyzǵan bul keńes jóninde aýyzdaryna qum toltyryp alǵandaı únsiz. Onyń basty sebebi mynaý: 1923 jylǵy ult máselesine arnalǵan IV keńesten keıin, 1926 jyly «RSFSR-diń, RSFSR quramyndaǵy avtonomııaly respýblıkalardyń qurylysy» týraly VKP(b) OK Saıası Bıýrosy komıssııasy quryldy, maqsaty avtonomııaly birlestikterdiń memlekettik qurylysyn damytý, Ortalyqpen araqatynasty naqtylaý jumystaryn júrgizý bolatyn. Komıssııa memlekettik qurylystyń kóptegen salasy boıynsha jumys istedi. Mine, ózi de Kalının basshylyq etken osy Komıssııanyń múshesi T.Rysqulov Saıası Bıýro qurǵan komıssııanyń jumysyna qajetti materıaldardy ult ókilderinen alý maqsatymen eki kúnge sozylǵan jıyndy sheber paıdalana bildi. Keńesti ótkizý týraly Kalınınmen kelisip te aldy. Alaıda ıgi maqsat kózdegen ult ókilderiniń keńesine ile múlde teris baǵa berildi. Keńesti, onda talqylanatyn máselelerdi ǵylymı, quqyqtyq negizde joǵary deńgeıde ótkizýdi, qujattardy qysqa merzimde daıarlap bitirýdi, olardyń partııalyq turǵydan saıası saýatty ázirlenýin Rysqulov óte sheber qamtamasyz ete aldy. Jeke keńes qujattary, onyń stenogrammasy óte saýatty jasalynǵan, mundaı materıaldar, árıne, sırek ári ǵylymı sıpaty da joǵary. Ult máselesine qatysty kóptegen ótkir problemalardy osy jıynda Turar ashyq kóterip, túıtkildi máselelerdiń saıası túıinin obektıvti sheshe bilý joldaryn usyndy. Asa mańyzdy jıynnyń kún tártibin iriktep, anyqtap belgileýde, kóteriletin máseleler destesine nazar aýdarýda Turar saıası kemeldik, teorııalyq daıyndyǵy joǵary memleket qaıratkerleriniń jańa tıpti tulǵasyn da kórsete bilgenin aıqyn baıqaısyz. Rysqulov ult máselesin ezilgen halyqtar múddesimen, halyqaralyq jumysshy qozǵalysymen baılanystyryp, memlekettik deńgeıde kótere bilgen. Ol ult máselesin teorııalyq jáne praktıkalyq turǵyda tereń ıgergen, tereń oı tolǵaıtyn, izdenimpaz ári jan-jaqty bilimdi qaıratker retinde ashyq moıyndaldy. Muny basa aıtý qajet.
Ult máselesine qatysty qordalanyp qalǵan máseleler jıyntyǵy der kezinde sheshilip otyrmasa, ulttyq qaıshylyqqa, shovınızm men ultshyldyqqa alyp kelip soǵatyny málim. Kez kelgen ulttyń saıası turǵydan táýelsizdikke umtylýy zańdy nárse, sol jolda ol kúresedi, túpki nátıjege qol jetkizýge umtylady. Ulttyń ózin-ózi bıleýine qol jetkizýi, ulttyq kadrlar daıarlaýǵa, memlekettik organdarda jumys isteıtin ult mamandaryn oqytyp, jetildirýde zııalylardyń alatyn orny erekshe. Qazaq elinde Rysqulov syndy ult kadrlarynyń kóptep ósip-jetilýine múmkindikterdiń esigi aıqara ashyla bermedi. Turardyń ótkizgen jeke keńesiniń túpki maqsaty shaǵyn halyqtardyń, ulttardyń óz elin ózi basqarýyna qol jetkizý bolatyn. Ult máselesi eń bir názik ári kúrdeli másele ekenin tereń taldap, ony sheshý joldaryn qarastyrǵan qaıratker boldy.
Ult máselesiniń kóptegen problemalary Stalınniń ózin de seskendirdi. Al ult ókilderiniń jeke keńesine qatysýshylar 1927 jyly Qazaqstan Odaqtas respýblıkaǵa aınalýǵa tıis dep másele qoıdy, keıbir avtonomııaly oblystar, avtonomııa respýblıka mártebesine ıe bolý kerek dedi. Bul, árıne, óte ótkir ári batyl qoıylyp talap etilgen máseleler bolatyn, ult taǵdyryn oılaǵan qaıratkerler óz eliniń ózge eldermen terezesi teń bolýyn kóksedi.
T.Rysqulovtyń 1926 jylǵy 12–14 qarashada ótkizgen Ult ókilderiniń jeke keńesin talqylap, Qazaqstanda birneshe keńes ótkizgen Goloshekın uıymdastyrǵan jıyn qujattary asa qupııa saqtalǵanyna toqtaldyq.
Goloshekın ótkizgen keńes materıaly «Qazólkelik Partııa komıtetiniń bıýrosy, VKP(b) Baqylaý Komıssııasynyń tóralqasy jáne Halyq Komıssarlary keńesi men Qazaq Atqarý komıtetiniń 18.HII.1926 jylǵy birikken jınalysynyń stenogrammalyq esebi. Ult ókilderiniń – BOAK-tyń jáne KSRO Atqarý Komıteti músheleriniń Máskeý qalasynda ótkizgen keńesi týraly» dep atalady. Stenogramma materıalynyń kólemi – 71 bet. Qupııa. Qaıtarylýǵa jatady. Rysqulov, Dosov, Kalının, Stalın, Molotov, Kosıor, Zelınskıı, Hataevıch, Rykov joldastarǵa jáne OK hatshylaryna dep sııamen jazylǵan. Hatqa VKP(b) Qazaq ólkelik partııa komıteti bıýrosynyń hatshysy Pıatnıskııdiń qoly qoıylǵan.
Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń jaýapty hatshysy Goloshekın Qyzylorda qalasynda ótkizgen jınalysqa barynsha daıarlandy. Nurmaqov, Myńbaev, Isaev, Sultanbekov, Jangeldın, Qulymbetov, Lekerov, Samatov, Jandosov, Toqjanov, Myrzaǵalıev, ıaǵnı on bir qazaq qaıratkeri Rysqulov ótkizgen osy keńeste múdirip qalǵandaı kórinedi. Olardyń óz oıyn ashyq bildire almaǵanynda bir kiltıpan bar sekildi. Goloshekınniń bir ózi ǵana qazaq qaıratkerlerin Rysqulovqa qarsy aıdap saldy. Bul qazaq ıntellıgensııasynyń bılik basynda óz pikirin ashyq aıta almaǵan kezeńin kórsetedi. Jınalysta eki-aq adam Rysqulov ótkizgen ult ókilderiniń keńesin jamandap sóılemepti, onyń biri – Myrzaǵalıev bolsa, ekinshisi – Jandosov bolatyn.
Goloshekınniń jıyny respýblıkada jumys istep júrgen jergilikti qaıratkerlerdiń bárin yqtyryp tastady, onyń búkil is-áreketinen meniń aıtqanymmen júrmeseń, sen de Rysqulovtyń keıpin kıesiń degen ses jatty. Sóıtip T.Rysqulov ótkizgen jeke keńes Qazaqstan basshylyǵy tarapynan qoldaý tappady, qaıta barynsha qate, jańylys, shalys qadam, saıası qatelik retinde teris baǵalandy.
Al shyn máninde Turar uıymdastyryp ótkizgen V jeke keńes onyń saıası-teorııalyq turǵydan óskenin de naqty baıqatty. Ol ótkizgen jıyn ult máselesiniń iri teoretıgi ekenin zamandastaryna moıyndatty. Turartanýshy máskeýlik ǵalym, professor V.M.Ýstınov 1995 jyly Almatyǵa kelgen saparynda: «Turar Ryskýlov qaıratkerge tán barlyq parametrleri boıynsha alǵanda Stalınnen kem emes edi, al ol ult máselesiniń tereń bilgiri retinde odan áldeqaıda joǵary turdy. Onyń Qazaqstanǵa birinshi basshy bolyp kele almaý sebebine biz dolbar jasamaı-aq qoıaıyq», degen-di. «Odan ári bir kezderi bir memlekettiń azamattary bolyp kelgen bizder taǵdyr erkimen endi bólek memlekettiń azamaty bolyp shyǵa keldik. Ýstınov Turar Rysqulovtyń 1920 jyly TýrSIK-tiń tóraǵasy qyzmetinde Túrik Respýblıkasy, Túrik Kompartııasyn qurý jónindegi sheshimge qol jetkizip, oǵan Lenınniń sanksııa bermegenin aıta kele, qazirgi realdy jaǵdaıda 1920 jylǵy T.Rysqulovtyń kótergen máselesi durys edi. Oǵan Lenın jol bergende Ortalyq Azııa men Qazaqstannyń dońǵalaǵy múldem basqasha dóńgeler edi. Sol kezdiń ózinde Rysqulov kóregendik jasady», degen-di onyń ómir joly men qyzmetin taldaı kele. Rysqulov Lenınniń aldyna Túrkistan Respýblıkasy týraly jobasyn qoıady. Lenın muqııat tanysyp: «Neobhodımo, na moı vzglıad, proekt Ryskýlova otklonıt», degen buryshtama qoıǵan. Osy buryshtama keıin Turar saıası qate jasady dep aıyptaýǵa sebep boldy. Al bul saıası qate emes, ulttyń ózin-ózi basqarý talaby, derbestigi úshin kúres bolatyn.
Turar sııaqty halyqaralyq deńgeıde tanylǵan qaıratkerdi, kósemdi tanýǵa qatysty qupııa bolyp kelgen qujattar – mol málimet, materıal. Ony durys saralap, taldap berip, jas urpaqqa tarıhı shyndyqty baıandaý asa qajet.
Alaıda T.Rysqulov bul jeke keńeske baılanysty qaralaýǵa ushyrasa da, jazalaýǵa ushyraı qoımady. Arada úsh-tórt aı ótpeı jatyp-aq Turar kezinde keńes odaǵynda Dneprostroı, Volga-Don qurylysynan keıin úshinshi qurylys atanǵan Túrkistan-Sibir temirjolyn salýǵa tikeleı atsalysýǵa tartyldy. Ol RSFSR Halkomkeńesi janynan qurylǵan «Túrkistan-Sibir temir jolyn» salýǵa kómektesý jónindegi komıtettiń tóraǵalyǵyna bekitildi, bul qoǵamdyq negizde jumys istegen komıtet boldy. Turar atalǵan komıtettiń alǵashqy plenýmyn 1927 jyly 22 aqpanda ótkizip, qaýyrt jumystyń tizginin birden qolyna aldy. Bul ataqty qurylys merziminen 1 jyl eki aı buryn aıaqtalyp, Túrkistan men Sibir arasynda temirjol baılanysy iske qosyldy. Mundaı alyp qurylysqa basshylyq etý Turardyń bedelin burynǵydan da kótere tústi.
T.Rysqulov 1938 jyly «halyq jaýy» retinde jazyqsyz jala jabylyp atyldy. 1956 jyly zańdy túrde aqtalǵanymen, resmı aqtalmaı keldi. Baspasóz betterinde saıası qate jibergen, pantıýrkıst, panıslamıst degen «japsyrma» qalmaı-aq qoıdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bir betine jýrnalıst Raqymaly Baıjarasovtyń «Turar Rysqulov» degen maqalasy 1960 jyly jaryq kórdi. Maqalany respýblıka basshylyǵy, partııanyń Ortalyq Komıteti teris qabyldap, «Sosıalıstik Qazaqstanda» jarııalanǵan atalǵan materıaldy bıýroda qarap, asa qaýipti qaýly qabyldady.
«...1919–1920 jyldary Musylman Bıýrosynyń, TýrSIK-tiń, Túrkistan Halkomkeńesiniń tóraǵasy bolyp jumys istep júrip, RKP(b)-ge qarsy Túrik kompartııasyn qurýǵa qol jetkizdi. Túrik Respýblıkasyn qurý is júzinde shyǵystaǵy ulttyq respýblıkalardy keńestik Rossııadan qol úzdirý bolatyn, partııanyń jáne keńes úkimetiniń Túrkistandaǵy saıasatyn júrgizip otyrǵan Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń (VSIK) jáne Halkomkeńesiniń Túrkistan komıssııasyna qarsy prınsıpsiz kúres júrgizdi.
1920 jyly shilde aıynda T.Rysqulov kontrrevolıýsııashyl Alashorda kósemi A.Baıtursynulymen jáne keıinnen basmashylar jaǵyna ótip ketken bashqurt ultshyly Z.Valıdovpen birge Lenınniń atyna hat joldaıdy. Bul hat bizdiń partııanyń ult máselesindegi basty baǵytyna qarsy kúrestegi býrjýazııalyq ultshyldardyń negizgi platformasy bolyp tabylady. Bul hatta T.Rysqulov jáne basqalar Lenınniń Komınternniń Ekinshi kongresine arnalǵan ulttyq jáne otarlaýshylyq máseleleri jónindegi tezısterine órshelene qarsy shyqty. Orta Azııa men Qazaqstan halqyn áleýmettik jáne ulttyq ezgiden orys jumysshy taby men orys kommýnısteriniń kómeginsiz azat etý múmkindigi týraly «ıdeıany» usyndy.
...Munyń bárin bile otyryp, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti T.Rysqulovty iri revolıýsıoner jáne de qazaq halqynyń ulttyq batyry etip kórsetýge deıin barǵan maqalany jarııalady, bul tarıhı shyndyqty dórekilikpen burmalaý bolyp tabylady.
«Qazaqstan KP Ortalyq komıteti «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasynyń is-áreketin saıası turǵydan durys emes ári qate dep sanaıdy, uzaq jyldar boıy partııanyń basty baǵytyna qarsy kúres júrgizip kelgen iri ultshyl-ýklonısterdiń biriniń qyzmetin nasıhattaýda qate baǵyt ustanǵan.
Gazet redaksııasy men redaktor joldas Shárıpovtiń tikeleı ózi prınsıpsizdik ári saıası kórsoqyrlyq kórsetken, keıbir jekelegen jaǵymsyz kóńil kúıdegi, artta qalǵan adamdardyń yqpalyna túsip qalǵan».
Biz úzindi keltirgen Qazaqstan KP Ortalyq Komıteti bıýrosynyń qaýlysy asa iri memleket qaıratkeri Turar Rysqulovty 1938 jyldan keıin ekinshi ret qaralady, sóıtip qazaq halqynyń birtýar azamaty týraly baspasóz betterinde materıaldardyń jaryq kórýine tyıym salyndy. Gazettiń bas redaktory, maıdanger jýrnalıst Qasym Shárıpov qyzmetinen alynyp, jazalandy, materıaldy shyǵarýǵa qatysy bar qyzmetkerlerdiń bári de jazadan qutylyp kete almady. Sóıtip 1960 jylǵy 12 qarashadaǵy OK bıýrosy qaýlysynyń qaharyna ushyrap, saıası kórsoqyr atanyp qalmas úshin bul taqyrypqa qalam tartýdan qalamgerler tartynyp qaldy. Al úreı týdyrǵan mundaı qaýlyǵa kim qarsy turmaq? Eshkim de. Dármensizdik jaǵdaı 1972 jylǵa deıin sozyldy.
Qazaq halqy úshin búkil ómiri men qyzmetin arnaǵan tulǵaǵa qatysty qaýlyny joıýdy, sóıtip Turarǵa qatysty barlyq aıyptaýlardy alyp tastaý úshin ekinshi bir Rysqulov syndy qaıratker arenaǵa shyǵýǵa tıis edi. Ondaı talantty qaıratker shyqty da. Ol kim deısiz ǵoı? Jambyl, Almaty, Shymkent oblystaryn 25 jyldaı basqaryp, tarıhta tereń iz qaldyrǵan qaıratker, ǵalym, jazýshy Asanbaı Asqarov bolatyn. Asqarov Almaty oblysyn 1965–1978 jyldar aralyǵynda sátti basqardy. Almatyny álemdegi eń sulý, ásem qalalardyń qataryna qosyp, kórkeıtip ketken A.Asqarov T.Rysqulovtyń qyzmetin tereń zerttep bilgen. Ol Qazaqstan KP OK bıýrosynyń 1960 jylǵy 12 qarashadaǵy qaýlysyn qaıta qaraý úshin respýblıka basshysynyń aldyna jan-jaqty negizdep qoıyp, joǵary deńgeıdegi arnaıy memlekettik komıssııa qurǵyzady. Komıssııa tóraǵasy – Qazaq KSR Joǵarǵy Soveti prezıdıýmynyń predsedateli S.Nııazbekov. Bul memlekettik komıssııa túbegeıli jumys júrgizdi. «Turar Rysqulovtyń ómiri men qyzmeti týraly anyqtama» atty qujat daıarlandy. Kólemi – 54 bet. S.Nııazbekov, S.Imashev, A.Asqarov qol qoıǵan qujat Qazaqstan KP OK birinshi hatshysy D.A.Qonaevtyń atyna 1972 jyly 26 jeltoqsanda jiberildi. Anyqtamanyń sońynda «Qazaqstan KP OK bıýrosynyń 1960 jylǵy 12 qarashadaǵy qaýlysyn qaıta qaraý kerek dep sanaımyz» delingen. Sodan keıin baryp qana T.Rysqulov respýblıkada saıası turǵydan aqtaldy.
Biraq Turarǵa qatysty jalǵan aıyptaýlar kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqanyn túsiný qıyn. Sońǵy jyldary ony «seksot», «donosshık», «qazaq halqynyń múddesin satqan», «alashorda qaıratkerlerin qýǵyn-súrginge ushyratýdyń quqyqtyq negizin jasaǵan», t.b. kópirme, kúldibadam, kúıe jaqqan materıaldar jazyla bastady. Ondaılarǵa resmı memlekettik tarıh ınstıtýty der kezinde jaýap qaıyryp, ádilettikti ornyqtyrsa eken deımiz.
Turar týraly qupııa qujattar keshendi zertteýdi, taldaı túsýdi qajet etedi. Al ondaı belgisiz materıaldar az emes.
Muhtar QAZYBEK,
jazýshy, Turartanýshy
