Resmı aqparatqa sáıkes, qyrylǵan ıtbalyq sany myńnan asady. 11 qarasha kúni tańerteń Mańǵystaý oblysynyń Qaraqııa jáne Túpqaraǵan aýdandarynda Kaspıı teńizi jaǵalaýynan 300 ıtbalyq óleksesi tabylǵan.
Mańǵystaý oblystyq balyq qorǵaý ınspeksııasy basshysy mindetin atqarýshy Andreı Rýskııdiń aıtýynsha, Aqtaýdan Qaraqııa aýdanyndaǵy Quryq portyna deıingi aýmaqta 115 ıtbalyq, Túpqaraǵan aýdanyndaǵy Qyzylózen aýylynan Fort-Shevchenko qalasyna deıingi aralyqta 185 ıtbalyq óleksesi tabylǵan. Olardy jergilikti atqarýshy organdar jınap jatyr.
– Kóptegen ıtbalyq tastyń arasynda, qol jetpeıtin qıyn jerlerde jatqandyqtan, olardy jınaý jergilikti atqarý organdaryna qıynǵa soǵyp otyr. Tehnıka ol jerlerge bara almaıdy, sondyqtan ár ólekseni jaıaý baryp, qolmen jınaý kerek. Búginge deıin 1034 ólekse tabylyp, akt toltyryldy. Jartysynan kóbi jınaldy, – dedi A.Rýskıı.
Túpqaraǵan aýdany, Fort-Shevchenko qalasy men Baýtın aýylynyń turǵyndary teńiz jaǵasynda tek ıtbalyq qana emes, ólgen qustar men bekire balyqtary da tabylǵanyn aıtady.
Itbalyqtardyń qyrylýy 2017 jyldan bastaldy. 2022 jyly qarasha men jeltoqsan aralyǵynda Kaspıı jaǵalaýyn tekserý kezinde 172 ıtbalyq óleksesi tabylǵan edi. Onyń sebebin byltyr aqpanda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń balyq sharýashylyǵy komıteti qorshaǵan ortanyń lastanýy saldarynan ımmýnıteti álsiregen ıtbalyqtyń pnevmonııaǵa qarsy tura almaýynan dep túsindirdi.
«Ǵylymı uıymdar men quzyrly memlekettik organdar ókilderinen quralǵan jumys toby Kaspıı ıtbalyǵynyń qyrylýyna vırýstyń áserinen asqynǵan pnevmonııa sebep boldy degen qorytyndyǵa keldi. Tumaý, morbıllı vırýs ınfeksııasynyń aralas túri ýshyqqan» dep málimdedi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń balyq sharýashylyǵy komıteti. Aıtty-aıtpady, bir bitpeıtin pnevmonııa bar. 2020 jyly koronavırýsqa shaldyqtan adamdardy da «pnevmonııa» dep aldarqatqan edik...
2023 jyly 15 qazanda Túpqaraǵan aýdany, Baýtın aýylynyń mańynan 25 óli ıtbalyq ushasy men 33 dana bekire tuqymdas balyqtar tabyldy. Bıyl 29 naýryzdan 9 sáýirge deıin Jaıyq-Kaspıı oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy qyzmetkerleri Túpqaraǵan aýdanynda tapqan ıtbalyq ólekseleriniń sany 182-ge jetken.
Bul az deseńiz, merzimdi basylymda jazylǵandaı, óz betinshe sanaý, anyqtaý jumysyn júrgizgen turǵyndar, ıaǵnı Túpqaraǵan aýdandyq qoǵamdyq keńes músheleri tek ıtbalyqtar emes, qus pen balyq túrleriniń qyrylǵany, sondaı-aq jınap alynǵan ıtbalyq ólekseleri quzyrly oryndar habarlaǵan kórsetkishten eki esege jýyq kóptigin aıtqan.
Qyzyl kitapqa engen ıtbalyqtyń qyrylýyna ne sebep bolǵany ázirge jumbaq. Buǵan deıin Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýtynyń mamany Ásel Baımuqanova Kaspıı jaǵalaýyndaǵy ıtbalyqtyń jappaı qyrylýyna baılanysty júrgizilgen zertteýdiń aldyn ala nátıjesin jarııalaǵan. Á.Baımuqanovanyń pikirinshe, ıtbalyqtar túrli sebepten ólgen bolýy múmkin: jer silkinisi, tabıǵı gazdyń shyǵýy, teńizdiń lastanýy, indet.
Alaıda jaqynda, gazettiń 31 qazan kúngi sanynda Mańǵystaýdaǵy tilshimiz Gúlaıym Dáýitbaı «Munaıly jerdiń muńy da qalyń» atty maqalasynda: «Itbalyqtar ólimin tabıǵı áser nemese jekelegen adamdardyń qýyp júrip sabap óltirýi, álde aý qurǵannyń saldary dep bolmaıtyn syltaýǵa súıenbeı, teńizdegi kásiporyndar zardaby dep ashyq moıyndap, naqty sheshim qabyldaıtyn ýaqyt jetti. Qyzyl kitapqa engen baılyqty qorǵaı almasaq, enbegenine ne joryq, engeninen ne paıda?» dep ashyna jazdy.
Bıylǵy 26 sáýirde «Mańǵystaý medıa» portaly kóktemde ólgen ıtbalyqtardyń qyrylý sebebi zerttelip jatqanyn jazǵan. Biraq sodan beri, aı ótti, maýsym ótti, janýarlardyń neden qyrylǵany týraly qorytyndy málimet áli de shyqqan joq.
Osyǵan oraı veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Ádilqasym Jaqypbaevtan jaǵdaıdyń jaı-japsaryn surap kórgen edik. 55 jyldyq tájirıbesi bar zertteýshi maman teńiz janýarynyń jappaı qyrylý sebebi eski munaı uńǵymalarynyń ornyn kezinde durys jappaǵannan bolatynyn aıtady.
«Byltyr ıtbalyqtar men bekire tektes balyqtar qyrylǵan kezde tekserýge bardym. Arnaıy eki balyqty alyp kelip ortalyqta zerttep kórdik. Nátıjesinde, balyqtardyń boıynda munaı qaldyqtary bary anyqtaldy. Onyń sebebi – ol jerde júz jyldan beri munaı qazylǵan. Sol munaı uńǵymalaryn betonmen biteý kerek. Keıbir jerlerde ol durys jabylmaǵan. Máselen, ıtbalyqtar kóktemde teńiz jaǵasyna keledi. Sol kezde kóldiń jaǵasy maılanyp jatady. Balyqtar sodan ýlanǵan», deıdi Á.Jaqypbaev.
Zertteýshi budan endi balyqtardy qorǵaý qıyn ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, joıylyp bara jatqan balyqtardy elimizdegi basqa kólderge jersindirý arqyly saqtap qalýǵa bolady.
«Kaspıı teńizindegi ıtbalyqtardy basqa kólderge, aıtalyq, Aral teńizine, Balqash kóline nemese Sasyqkólge kóshirý qajet. О́ıtkeni elimizdegi kólder men teńizder – bir teńizdiń túbi. Ýaqytsha aman saqtaý úshin maılanyp jatatyn jaǵalaýlarǵa munaı sekildi ýly zattardy soryp alatyn qurylǵy ornatýǵa bolady», deıdi ol.
Zertteýshiniń bul pikirin Reseı ǵalymdary da bekemdeı tústi. Reseılik «Kompas» qory men Daǵystan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary Kaspıı ıtbalyǵynyń qyrylýyna alańdaýshylyq bildirip otyr.
Bıyl 1 sáýir kúni reseılik «Prozrachnyı mır na Kaspıı» telegram-arnasy janýarlar óliminiń negizgi sebebi aýyr metaldarmen (kobalt, qorǵasyn, synap, kadmıı) sozylmaly ýlanýdan ekenin jazdy. «Kaspıı ıtbalyǵyn saqtaýǵa teńizben shektesken bes el múddeli. Tabıǵat bárimizge ortaq. Ony saqtaý jumysy úsh baǵytta júrýge tıis. Birinshi – Kaspıı ıtbalyǵynyń qyrylý sebebin zertteý, ekinshi – popýlıasııany únemi baqylaýda ustaý, úshinshi – jergilikti jurtshylyq arasynda ekologııalyq aǵartýshylyq jumysyn júrgizý», deıdi kórshi eldiń tabıǵat janashyrlary.
Al Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Qoǵamdyq keńesiniń, ECOJER qaýymdastyǵy Mańǵystaýdaǵy ekologııalyq keńesiniń múshesi Ádilbek Qozybaqov ıtbalyqtardyń ólý sebebin anyqtaýda táýelsiz ekologterdiń kómegine júginý qajet ekenin aıtady.
Reseı ǵalymdarynyń zertteýinshe, Kaspıı ıtbalyqtarynyń sany 300 myń ekeni anyqtalǵan. Al Kaspıı teńiziniń elimizge qarasty bóliginde 60 myń ıtbalyq bar delinedi.
Elimizdegi endemık janýardyń aýlaýǵa 2006 jyly tyıym salynǵanymen, olardy zańsyz aýlap júrgen adamdardyń beınejazbasy áleýmettik jelide kórinis bergeni bar. Osyǵan oraı, tipti Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi arasha túsip, baqylaýdy kúsheıtýge pármen bergen edi. Alaıda keıingi kezderi Kaspıı teńizinde ıtbalyqtardyń qyrylýy oqıǵasy jıilep ketti. Qyzyl kitapqa engen, sırek kezdesetin janýardyń qyrylý sebepterine qatysty quzyrly oryndar áli kúnge tushymdy jaýap bere almaı otyr.
