– Serik Rahmetollauly aýqymdy forýmnyń basty maqsaty týraly aıtsańyz?
– Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵyna aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Únemi qoldap otyrady. Sondyqtan forýmǵa artar úmit orasan. Salaǵa degen eldik kózqaras bizdi de jigerlendiredi. Basqany aıtpaǵanda, tek kóktemgi egin men kúzgi jıyn-terim jumysyn qarjylandyrýdyń úsh ese – 140 mlrd-tan 570 mlrd teńgege deıin artýy sonyń aıǵaǵy. Desek te, sheshimi kezek kúttirmeıtin kúrmeýli máseleler áli de joq emes. Memleket aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge sýbsıdııa boıynsha 250 mlrd teńgeden astam qaryz. О́nimderdi eksporttaý máselesi de bar. Forýmnyń basty maqsaty – saladaǵy qordalanǵan túıtkilderdiń sheshimin tabý. Qarapaıym aýyl sharýasynyń kútken jańalyǵy da osy dep oılaımyn.
– Prezıdent VIII saılanǵan Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda «Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy reformalarǵa sapaly zańdar qajet. Bul jumysqa Májilisten oryn alǵan «Aýyl» partııasy óz úlesin qosady dep senemin» degen edi. Partııa sol údeden shyǵa aldy ma?
– Árıne, ol údeden shyǵa aldyq. Partııa saladaǵy birqatar irgeli bastamany alǵa shyǵaryp, kóp máseleniń tıimdi sheshim tabýyna muryndyq bolyp júr. Májilistegi «Aýyl» partııasy fraksııasynyń depýtattary júıeli sharalar qabyldaý úshin «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine daqyldardyń ónimdiligin arttyrý jáne ártaraptandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine topyraq qunarlylyǵyn saqtaý jáne jaqsartý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine aýyl sharýashylyǵy jerlerin utymdy paıdalanýǵa baqylaýdy kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryn ázirlep jatyr. Budan bólek, «Agrobank» qurý, «Azyq-túlik qaýipsizdigi» týraly zań jobasyn ázirlep, jaýapty mekemelerge tapsyrdyq. Únemi aýyl sharýashylyǵy máseleleri boıynsha depýtattyq saýaldar joldap
otyramyz.
– Qazir agrarlyq salada sheshimin tappaı júrgen qandaı eldik másele bar?
– Agrarlyq salada sheshimin tappaı turǵan eldik másele kóp. Onyń birshamasy qarjylandyrý máselesi durys jolǵa qoıylǵanda ǵana sheshiledi. Otandyq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri úshin eń ózekti másele – jeńildetilgen qarjylandyrý men sýbsıdııaǵa qol jetkizý. Shaǵyn sharýashylyqtar nesıe úlestiretin uıymdardyń qyzmetine jıi shaǵym aıtady. «Agrarlyq nesıe korporasııasy», «QazAgroQarjy», taǵy sol sııaqty kvazımemlekettik qarjy ınstıtýttary arqyly beriletin kredıttiń ústemeaqysy joǵary. Olar tolyqqandy bank bolmaǵandyqtan, qosymsha kiris kózin asha almaıdy. Sondyqtan shyǵynyn sharýaǵa bergen kredıttiń ústemeaqysyna qosady. Al jeke bankter agrarlyq salany qarjylandyrǵysy kelmeıdi. Sebebi agrarlyq salaǵa qarjy quıýdyń táýekeli tym joǵary dep sanaıdy. Biraq aýdandarda fılıalyn ashyp, fermerlerdiń esepshotyn júrgizip, komıssııalyq paıda tabýdan, depozıt jınaýdan qashpaıdy.
Mamandardyń aıtýynsha, qazir fermerler nesıe alý úshin qyrýar qujat jınaýǵa májbúr. Osy rette «Aýyl» partııasy sharýalardyń qarjylyq problemasyn bir ortalyqta sheshetin «Agrobank» qurýdy usyndy. Atalǵan bank qurylsa, aýyl kásipkerleriniń bári sol jerde esepshotyn ashyp, jumys isteıdi. Sol shottardaǵy aqsha aınalymyn kórip otyrǵan bank olarǵa senimmen qarap, kepildik boıynsha talaptaryn jeńildetip, nesıe bere alady.
Halyqaralyq təjirıbege zer salsaq, Belarýste «Belagroprombank», Qytaıda «Agrocultura Bank of China», О́zbekstanda «Agrobank», Reseıde «Rosselhozbank», Fransııada «Credit Agricoi», basqa elderde de agrarlyq bankter bar. Elimiz agrarlyq derjavaǵa aınalýy úshin eń aldymen óziniń derbes agrarlyq bankin qurýǵa tıis. Biz máseleni sheshý jolyn osylaı qarastyryp otyrmyz. Ázirge «Agrobank» taqyryby ártúrli deńgeıde talqylanyp jatyr. Bul máselede partııa óz ustanymyna senimdi.
– Bılik partııanyń aýyl sharýashylyǵy salasyna qatysty usynys-pikirlerin eskerip júr me?
– Árıne, Úkimet Májilistegi «Aýyl» partııasy fraksııasynyń usynys-pikirlerin únemi eskeredi. Búginde Parlament pen Úkimet arasyndaǵy qarym-qatynas ulǵaıǵan. Birlesip jumys isteımiz deýge bolady. Mysaly, bıyl elimiz rekordtyq kólemde astyq jınady. Endi sony eksporttaý máselesi tur. Bizdiń fraksııa aldaǵy aptada osy másele boıynsha Úkimetke usynystar engizip, sheshý joldaryn talqylaıdy.
– Prezıdent tapsyrmasyna qaraı Úkimet birer jylda agroónerkásiptegi óńdelgen ónim úlesin 70 paıyzǵa jetkizýge tıis. Bul talaptyń oryndalýyna qanshalyqty ılanýǵa bolady?
– Másele kúrdeli. Otandyq taýar óndirýshileriniń sózinshe, kórshi Reseı eliniń óndirýshileri, ásirese sút, astyq, qus ónimderi naryǵynda dempıng jasap jatyr. Oǵan basqa da jaqyn jáne alys shetelderden ımporttalatyn azyq-túlik ónimderin qosyńyz. Iаǵnı ózimizdi agroónerkásiptegi óńdelgen ónimmen tolyq qamtamasyz ete almaı otyrmyz. Ony dúken sórelerinen kórýge bolady. Bul joǵaryda aıtylǵan qarjylandyrý máselesine baılanysty. Agroónerkásiptegi óńdelgen ónim úlesin 70%-ǵa jetkizý úshin «Aýyl amanaty» tárizdi memlekettik baǵdarlamalar arqyly bárimiz atsalysýymyz kerek.
– Bıyl astyq táýir jınaldy. Sony uzaq merzimge saqtaı alatyn qoımalar bar ma? О́nimdi qaıta óńdeý men eksporttaý jumysy qalaı júrip jatyr? Bizdegi ónim sapasy qanshalyqty halyqaralyq talaptarǵa saı jáne básekege qabiletti?
– Statıstıka boıynsha, 30 mln tonna astyq syıatyn qoıma bar. Biraq ol qaǵaz júzinde ǵana sııaqty. Sebebi bıyl jınalǵan astyqtyń bir bóligi áli dalada jatyr. Elimiz astyq pen un satýdan álemdik ondyqqa kiredi. Astyq óte sapaly. Básekege qabileti de joǵary. Degenmen agrarlyq salada memleket kómegimen sheshilýi kerek kóp másele bar. Mysaly, jańa jabdyqtar qymbat. Qoldanystaǵy qurylǵylardyń basym bóligi, atap aıtqanda, elevatorlardyń 50%-dan astamy tozǵan. KSRO kezinen qalǵan elevatorlar áli de paıdalanylyp júr. Sondyqtan astyqty óńdeı almaımyz. Sóıtip, bıdaıdy óńdelmegen kúıinde satýǵa májbúrmiz. Eger óńdeýden ótkizsek, baǵasy joǵarylap, jaqsy tabys tabýǵa bolar edi. Bul astyq nemese un satýdan 5-6 ese tıimdi. Partııanyń Májilistegi fraksııasy osy jaǵdaı týraly dabyl qaǵyp, birneshe ret depýtattyq saýal joldady.
Memlekettiń mańyzdy mindetiniń biri – tereń óńdeý strategııasyn ilgeriletý, damytý, aýyl sharýashylyǵy ónimin qaıta óńdeıtin kombınattyń jumys isteýi úshin múmkindik jasaý. Taǵy bir kúrdeli másele – geosaıası shıelenistiń bizge tıip otyrǵan salqyny. Sonyń saldarynan astyq eksporttaýda buryn-sońdy bolmaǵan kúrdeli kedergilerge tap boldyq. Muny shuǵyl sheshýimiz kerek.
– Aýqymdy forým qandaı máselelerdi tııanaqtap, ony sheshý joldaryn qalaı kórsetip bere alady dep oılaısyz?
– Bul jolǵy aýyl sharýashylyǵy forýmynda agrarlyq salaǵa qatysty buǵan deıin aıtylǵan máselelerdiń oryndalý barysyna barlaý jasalyp, búgingi jaǵdaıǵa qaraı taǵy bir pysyqtalady dep oılaımyn. Memleket basshysynyń 2021 jyldyń 18 tamyzyndaǵy Jarlyǵymen elimizde jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasy bekitilgen bolatyn. 2022 jylǵy Joldaýynda «Bılikti ortalyqsyzdandyrý, jergilikti ózin-ózi basqarý júıesiniń nyǵaıa túsýi – óńirlerdi damytý, masyldyq kóńil kúıdi tómendetý, elimizdegi demokratııalyq ózgeristerdi ornyqtyrý úshin jańa múmkindikterge jol ashady», dep jergilikti ákimdikterge senim bildirdi. Endi jergilikti atqarýshy bılik ózi basqaratyn óńirdegi aýyl sharýashylyǵyna qatysty kúrmeýi qıyn másele boıynsha batyl qadam jasap, tyńnan túren salýǵa tıis. О́ıtkeni saladaǵy qyzmetkerler máselesiniń sheshilýi, olardyń eńbeginiń laıyqty baǵalanýy – úlken másele.
Jalpy, meniń paıymdaýymsha, ótkeli turǵan agroforýmnyń basty ustanymy – Prezıdent senimine selkeý túsirmeý, el úmitin aqtaý, sapa men básekeni jańashyldyqpen damytý. Biz sońǵy kezeńde eńbek adamyn esten de, esepten de shyǵaryp tastaǵandaı boldyq. Memleket basshysy sol ketken kemshiliktiń ornyn toltyryp, eńbek adamy mártebesine erekshe mán berip júr. Máselen, bıyl 27 mln tonna astyq jınaldy. Rekordtyq kórsetkishtiń artynda qyrdaǵy qarapaıym sharýa men saladaǵy barlyq qyzmetkerdiń mańdaı teri, taban aqysy tur. Keler jyldy «Jumysshy mamandyqtarynyń jyly» dep jarııalaýy sonyń dáleli bolsa kerek. Tańnyń atysy, kúnniń batysy, shildeniń shilińgir ystyǵy men aqpannyń aqyrǵan aıazyna qaramastan saıyn dala tósinde eginshilikpen aınalysyp, tóskeıde tórt túligin órgizip júrgen aýyl sharýashylyǵy salasynyń eńbekkerleri qandaı marapatqa da laıyq dep bilemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
