Otbasyndaǵy urpaq sabaqtastyǵy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýdaǵy Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda urpaqtar arasyndaǵy qarym-qatynastyń úılesimdiligi men mańyzdylyǵyna basa nazar aýdardy. Prezıdent «Aǵa býyn jas urpaqqa jol nusqap, baǵyt-baǵdar berýi kerek. Biz olardyń boıyna asyl qasıetterdi sińirýimiz qajet», dep atap ótti.

Statıstıkalyq derekter ke­ıin­gi 5 jylda 60 jastan asqan aza­mattar sanynyń óskenin kórsetedi. Onyń ishinde qarttar sany eń kóp óńir Almaty qalasy (302 631 adam), eń azy Ulytaý oblysy (31 677 adam) bolyp otyr.

Bul úrdis nazar aýdarýdy qajet etedi, óıtkeni egde jastaǵy adamdar jastarǵa óz tájirıbesin, bilimi men resýrsyn usyna alǵanymen, olar uzaq ýaqyt boıy jastardyń qoldaýyna muqtaj bolady.

Halyqaralyq zertteýler ur­paqtar arasyndaǵy jaǵymdy qarym-qatynas aǵa jáne kishi býyn ókilderiniń densaýlyǵy men áleý­mettik salasyna paıdaly ekenin kórsetedi. Mysaly, AQSh ǵalymdary balalarmen únemi volonterlikpen aınalysatyn egde jastaǵy adamdar taıaqsyz ózderi júrip, qurdastaryna qara­ǵanda este saqtaý testilerinde jaqsy jaýap bergenin anyqtady. Budan da keń aýqymdy áleýmettik artyqshylyqtar bar: urpaqtar arasyn­daǵy yntymaqtastyq qa­lyp­tasyp, saqtalady, sondaı-aq ómirlik daǵdylar, mádenıet, tarıhtyń translıasııasy jal­ǵa­sady. Alaıda jaǵymdy qa­rym-qatynasqa keri úrdistiń bar ekenin aıta ketý kerek. Máselen, aǵa býyn ókilderiniń kóbine dástúrli normalar men negizderdi ustanyp, jastardyń lıberaldy kózqarastaryna qaı­shy kelýi urpaqtar arasyn­daǵy kózqarastardaǵy túsinis­­peý­shi­likterge alyp kelýi múmkin.

«Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstı­týty» KeAQ bıyl «Qazaq­stan otbasylarynyń urpaqtar ara­syndaǵy ózara qarym-qatynas erekshelikteri» taqyrybynda júrgizgen zertteýi aıasynda 30 keńeıtilgen otbasy múshelerimen tereń suhbat júrgizdi. Zertteý nátıjelerine sáıkes, elimizde birge turýdyń sebepterin úshke bólip qarastyrýǵa bolady. Birin­shisi – salt-dástúr, ıaǵnı ata-babadan translıasııalanyp kele jatqan qaǵıda boıynsha ul úıdiń kenjesi. Bir ózi ǵana bolǵan jaǵdaıda ata-anasymen birge turý­dy olardyń aldyndaǵy borysh sanap, kútim jasaýdy jón kóredi.

Ekinshi faktor – jeke úı alýdyń múmkin bolmaýy, munda suhbat berýshiler eńsere almaı júrgen qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty ata-analarymen birge turatynyn kórsetti. De­genmen zertteý barysynda ke­ńeı­tilgen otbasy músheleri turǵyn-úı jaǵdaıyna qatysty, atap aıtqanda, jeke fızıkalyq keńistiktiń jetispeýshiligine shaǵym bildirmedi.

Úshinshi sebep – balalardy, nemerelerdi tárbıeleýge kómektesý. Suhbatqa qatysýshy aǵa býyn ókilderi balalarymen birge turyp, nemerelerine kútim jasap, tárbıeleý arqyly urpaqaralyq ózara baılanys­ty saqtaý úshin ózin jaýapty sezingennen birge turýdy borysh sanasa, kishi býyn jumysbastylyq sebebinen balalarynyń tárbıesin ata-analaryna júktegen jáne ol sheshimderin eń ońtaıly dep esepteıdi. Zertteý nátıjeleri kórsetkendeı, úshinshi sebep bo­ıynsha birge turatyn keńeıtilgen otbasylarda tatýlyqtyń joǵary deńgeıi men ózara túsinistik ornaǵan.

Osy tusta aıta keterlik jaıt, QQDI 1 200 respondenttiń qaty­sýy­men 2022 jyly júrgizgen áleý­mettanýlyq zertteý nátıje­lerine sáıkes azamattardyń basym bóligi ata-ájeler bala tárbıesine jaǵymdy yqpal etedi degen pikirde. Sondaı-aq suhbatqa qatysýshylardyń barlyǵy derlik otbasyndaǵy aǵa býyn balalar men olardyń otbasylaryna mo­raldyq jáne psıhologııalyq qoldaý kórsetýi kerek degen pi­kirde. Tereń suhbat barysynda eli­mizdegi keńeıtilgen otbasynda aǵa býyn kóbine jas otbasyn qoldaýshy, balalarǵa ortaq tárbıe berýde kómekshi jáne otbasyndaǵy urys-keris jaǵdaıynda medıa­tor rólinde ekeni anyqtaldy. Bul – otbasyndaǵy urpaqtar arasyndaǵy ózara qarym-qaty­nastyń aıtar­lyq­taı jaǵymdy sıpatta ekeniniń dáleli.

Jalpy, Qazaqstan otbasy­la­rynyń urpaqtar arasyn­daǵy ózara qarym-qatynasy kópqyrly bolyp keledi. Munyń negizinde kishilerdiń úlkenderge degen qurmeti jatyr. Onyń bas­ty maqsaty – urpaqtar sabaq­tastyǵy. Urpaqtar bir shańyraq astynda ómir súre otyryp, bir-birine kúndelikti ómirde, bala tárbıesinde, materıaldyq ja­ǵy­nan kómektesedi. Sonymen qatar zertteý nátıjeleri kór­setkendeı, ádet-ǵuryptar men salt-dástúrlerdiń, qundy­lyq­tardyń berilýi men jańǵyrýy júredi. Birge tamaqtaný jáne merekelerdi birge ótkizý sııaqty otbasylyq dástúrler olardyń birkelki taralýyna qaramastan, otbasylyq baılanystardy nyǵaı­týda mańyzdy ról atqarady.

Sheteldik zertteýler otbasyn­daǵy adamdardyń, týysqandardyń kezdesýine sebep kúndelikti bolatyn jıyndar otbasyndaǵy qarym-qatynasty jyldar boıy nyǵaıtyp, jaqsartýǵa septigin tıgizetinin kórsetti. Máselen, Amerıka psıhologııalyq assosıa­sııasynyń «Otbasy psı­ho­logııasy» jýrnalynda otbasyndaǵy kúnde qaı­ta­lanatyn ister jáne dástúr­ler men dinı rásimder nekege qana­ǵattanýshylyqtyń joǵary deńgeıine, jasóspirimderdiń ózin jeke tulǵa retinde sezinýine, balalardyń densaýlyǵyna, oqý úlgeriminiń jaqsy bolýyna jáne otbasy qarym-qatynasynyń beriktigine jaǵymdy yqpal etedi dep túıin jasaǵan. Sondaı-aq zertteýde zamanaýı otbasylar qarbalas ómir súrgenimen, birge tamaqtanýǵa 20 mınýt jum­saı­tynyn kórsetti. Eger otbasy aptasyna úsh-tórt ret birge bir saǵat tamaqtanýǵa jınalyp, otba­symen birge jıi áńgimelesip oty­ratyn bolsa, barlyq otbasy múshesi úshin paıdaly bolar edi degen tujy­rymdama jasaldy.

Degenmen zertteýde birge turý barysynda urpaqtar arasyndaǵy birqatar túsinispeýshilik oryn alatyny anyqtaldy. Munyń sebebi – konservatıvti jáne lıberaldy kózqarastardy ustaný dárejesiniń ártúrli bolýy. Jyldan-jylǵa jetilip kele jatqan tehnologııa­lar da óz yqpalyn tıgizedi. Tereń suhbatqa qatysýshylardyń jar­tysynan kóbi kózqarastaǵy aıyr­mashylyqtar urpaqtar ara­syn­daǵy ózara qarym-qaty­nastaǵy máselelerdiń negizgi sebebi ekenin atap ótti. Mańyzdysy, eki býyn da áńgimelesý máseleni sheshýdiń negizgi ádisi ekenin túsinýi qajet jáne otbasy músheleri týyndaǵan qıyndyqtardy talqylaýy kerek dep sanaıdy.

Aqnur IMANQUL,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy