Investısııa sý salasyna serpin beredi

7 oblysta 8 sýqoımasy jańarady

Memleket basshysynyń qatysýymen ótken Qazaqstan Úkimeti men Islam damý banki arasyndaǵy qarjylandyrý kelisimi aıasynda 7 oblys­ta 8 sýqoımasy men jalpy uzyndyǵy 3 450 shaqyrym bolatyn 115 kanal, 1 qarsy rettegishti salý jáne jóndeý múmkindigi týdy. Bul oraıda halyqaralyq qarjy ınstıtýty 1,153 mlrd dollar qar­jy salady. Sonymen birge 3,5 mln dollar kóleminde grant beri­ledi. Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov­tyń aıtýynsha, bul – bank­tiń 51 jyldyq tarı­hyndaǵy eń kó­lemdi qarjy­lan­dyrý jobasy.

– Memleket basshysy sý salasyna ınvestısııa tartýdyń mańyzdylyǵyn birneshe ret atap kórsetti. Bizdiń aldymyzda sý ınfraqurylymyn jań­ǵyr­tý jáne bolyp jatqan klı­mattyq ózgeristerge beıimdeý mindeti tur. Islam damý banki sııaqty bedeldi ınstıtýttyń qar­jylandyrýy elimizge degen joǵary senimdi, júrgizilip jat­qan ınvestısııalyq saıasat pen áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy kýálandyrady, – deıdi N. Baıbazarov.

Prezıdent bıylǵy Joldaýda dúnıejúzinde ınvestısııaǵa talas órship turǵan kezde elge qarjy tartý úshin «dál osy jerde jáne dál qazir» qaǵıdasy boıynsha sheshim qabyldaý qajet degen bolatyn.

– Sondyqtan Úkimet janyn­daǵy Investısııa shtabyna aýqymdy quzyret berildi. Bul qa­dam metaldy tereń óńdeý, munaı-gaz-kómir hımııasy, týrızm, energetıka jáne mashına jasaý sııaqty mańyzdy sala­lardaǵy jobalardy júzege asyrý qarqynyn arttyrýǵa jol ashty. Ekonomıkaǵa salynǵan tikeleı ınvestısııa kólemin azaıtyp almas úshin osy ba­ǵyt­taǵy jumysty kúsheıtý ke­rek. Keıbir ákimder men mınıstrler ınvestor tartý isine jóndi atsalyspaı otyrǵanyn atap ótkim keledi. Úkimet bul sharýany retke keltirýge tıis, – degen bolatyn Qasym-Jomart Toqaev.

Meje – 20 qoımany iske qosý

Osy oraıda 4 sýqoımasynyń ataýy, jaǵdaıy qyzyqtyryp, Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine suraý saldyq. Aıtýynsha, IDB ınvestısııa qarajaty esebinen iske asyrylatyn «Klımattyq ornyqty sý resýrstary damytý» jobasynyń I kezeńinde Jambyl men Túrkistan oblystary aýmaǵyndaǵy 4 sýqoı­­masyn rekonstrýksııalaý, qal­pyna keltirý kózdelgen. Atap ótetin bolsaq:

• Jambyl oblysy Jýaly aýdanyndaǵy Teris-Ashybulaq;
• Qordaı aýdanyndaǵy Qaraqońyz sýqoımalary;
• Túrkistan oblysy Arys qalasy aýmaǵyn­daǵy Kóksaraı kon­tr­ret­­tegishi;
• Kentaý qalasyn­daǵy Qosqorǵan sýqoı­masy.

Ekinshi kezeńde 12 sýqoı­masy rekonstrýksııalanýy múmkin. Atalǵan sýqoıma­la­ry ótken ǵasyrdyń 60–80-jyldary aralyǵynda salynyp, búginge deıin kúrdeli jón­deýsiz paıdalanylǵan. Jón­deý jumystarynyń bolmaýy sal­darynan nysandardyń qury­lym­dyq elementteri bu­zylyp, aspaptar men jab­dyq­tary isten shyqqan.

– EADB (Eýrazııalyq Damý banki) sarapshylary sý resýrs­taryna joǵary júkteme men sýar­maly sý tap­shylyq Ortalyq Azııadaǵy sýarmaly eginshilikti damytý áleýetin is júzinde sar­qyp ketkenin aıtqan edi. Maqta ósirýge mamandanǵan О́zbekstan (54,2%), Túrikmenstan (16,1%) sýarý­da kósh bastap tur. Odan keıin – Qazaqstan (15,3%), Tájikstan (7,4%) jáne Qyrǵyzstan (7,1%). Bizde sýarmaly jerlerdiń jalpy aýdany 2 243,4 myń gektardy quraıdy, alaıda olardyń 1 557,6 myń gektary ǵana paıdalanylady. Bul – 30,6%, – deıdi ekolog Aıjan Sqaqova.

Joba sheńberinde bóget, qaqpalardy jóndeý-qalpy­na keltirý, nysandardy ınjenerlik-tehnıkalyq nyǵaıtý, gıdropost ornatý, pezometrler men ınklınometrlerdi ornatý júzege asyrylady. Mı­nıstrliktiń top­shy­laýynsha, osynyń bári nysandardyń senim­di jumys isteýine septesip, bóget­terdiń seısmıkalyq senim­di­ligin arttyryp, paıdalaný sıpattamasyn jaq­sarta túsedi.

– Qazir vedomstvo ırrı­gasııa­lyq júıelerdi qaıta qu­rý­da aýqymdy jobany iske qosýdy jos­parlap otyr. Joba­ny 3 kezeńde júzege asyr­ǵysy keledi. 2024–2025 jyldary 3,5 myń shaqyrym kanal jańartylady. Bul jyl saıynǵy sý shyǵynyn 0,5 tekshe shaqyrymǵa qysqartady. Sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirý, 2050 jylǵa deıin jańa sýarmaly jerlerdi engizý, tamshylatyp sýarý tehnıkasyn qoldana otyryp, jemshóp pen kókónis daqyldaryn ósirý – bas­ty maqsat, – deıdi A.Sqaqova.

Jyl basynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov 2030 jylǵa deıin Aqmola, Qaraǵandy, Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda, Aqtóbe, Shyǵys Qa­zaqstan, Batys Qazaqstan ob­lys­tarynda 20 jańa sýqoı­masynyń qurylysyn aıaqtaý josparlanǵanyn aıtqan edi.

– 20 sýqoımasynyń iske qosylýy 137 myń turǵyny bar 70 aýyldyq eldi mekende sý basý qaýpin azaıtady. 9 oblysta qoldanystaǵy 15 sýqoımasyn qalpyna keltirý jumysy bas­talady. Búginde mınıstrlik 9 nysannyń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirledi. Onyń ishinde 5 nysanda jumys aıaqtal­dy, – degen edi.

Sýǵa degen suranys qanaǵattandyrylady

– Islam damý banki elimizge  bir mlrd dollardan astam ınvestısııa salýdy kózdep otyr. Endigi suraq – «nege bizge?». Buǵan ekonomıkalyq emes, geosaıası jaǵdaı áser etken bolýy múm­kin. Dese de, IDB ózi yntymaqtastyq ornatqan ıslam elderinde osyn­daı ınfraqurylymdyq, áleý­mettik jobalarǵa ınvestısııa salyp, granttar berip otyrady, – deıdi ekonomıst Orazbek Myrzaqul.

Ortalyq Azııa qazirdiń ózinde sý daǵdarysyn bastan keship jatyr. Klımattyń ózgerýi, sýdy tıimsiz basqarý aıtarlyqtaı máselege aınaldy. Elimizdiń 2,8%-y ǵana sýly jer sanatyna kiredi, qalǵany qurǵaq aımaqtar. Sý resýrstarynyń birshamasy kórshi elderden kelgendikten, táýeldilik te joǵary. Sarapshy Arman Beısembaev osylaı dep dabyl qaǵady.

– Ortalyq Azııada sý tapshy­lyǵy máselesi jyl sanap ýshyǵyp kele jatyr. Muny moıyndaý kerek. Sý bárimizge jetpeıdi. Al halyq kóbeıip jatyr. Jaqyn bolashaqta, shamamen 10–15 jyl ishinde sýǵa degen suranys artady, al qajettilikti óteý qıynǵa soǵa bastaıdy, – deıdi sarapshy.

Dúnıejúzilik banktiń máli­metinshe, 2050 jyly aımaq­taǵy halyq sany 90–100 mln-ǵa jetpek. Sonda sý tapshylyǵy 25–30%-ǵa artpaq. Munyń bári memleketaralyq saıasatqa da áser etpeı qoımaıdy. Ortalyq Azııa elderi sý máselesin retteý maqsatynda ortaq komıssııa da qurdy. Byltyrǵy ystyq jaz Qazaqstan, О́zbekstan jáne Túrikmenstandaǵy birqatar egis alqaby men baý-baqshany kúıdirip jiberse, elimizdiń ońtústigindegi dı­qandar Qyr­ǵyz­stannan keletin sýdyń azdyǵynan zardap shekti. Sarapshynyń aıtýynsha, óńir elderi ózara qajettilikterin óteý esebinen bul túıtkildi de tarqata alady.

– Mysaly, bizde Qyrǵyz­stan­men únemi «Toqtaǵul GES»-ine baılanysty túsinbestik bolady. Sebebi onda bóget bar. Eger ótken jyl­dardaǵydaı klı­­mattyq keder­giler bolsa, sý elektr stansasy tolmaıdy. Ondaı kezde Qyrǵyzstan sýdy odan ári jibermeı qoıady. Sebebi olar sýqoımasyn elektr energııasyn óndirý úshin toltyrdy, olarda elektr energııasynyń tapshylyǵy bar. Al Qazaqstanǵa únemi sý jetpeıdi. Eger Qyrǵyzstan «Men sizge kóbirek sý bere almaımyn. Sebebi sýdy únemdeýim kerek. Meniń sýqoımamda sý taýsylyp qalsa, biz jaryqsyz qalamyz» dese, Qazaqstan tarapy «Biz elektr energııasyn bereıik, sizder sý berińizder» dep kelisim jolyn izdeýge tıis. О́zbekstanmen de arada sondaı múmkindikterdi júzege asyrý mańyzdy. Sol úshin tıimdi ınfraqurylymdyq, ekonomıkalyq jobalardy qazir­den bastap qolǵa alǵan abzal, – deıdi A. Beısembaev.