Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Tarıhı ataý
Orta ǵasyrda túrkilerdiń kúmis monetalary «denge» nemese «tanga» dep atalǵan. Osyny negizge alyp akademık Saýyq Tákejanov «teńge» sózin usynǵan bolatyn. Osylaısha, tól tuǵyryna qonǵan alǵashqy banknottar Anglııada basylyp shyqty. Tek 1995 jylǵy 19 mamyrda elimizde Banknot fabrıkasy resmı túrde ashyldy. Qarajat únemdeý maqsatynda «Gıdromash» zaýytynyń bir korpýsyn jóndeýden ótkizý týraly sheshim qabyldandy. 1995 jyly fabrıkadan 83 mln-nan astam banknot shyǵaryldy, kelesi jyly 104 mln-nan astam banknot basyldy. 1997 jyly fabrıka el azamattarynyń tólqujaty men jeke kýálikterin de shyǵara bastady.
Teńge saraıy 1992 jyly О́skemendegi Úlbi metallýrgııa zaýytynyń bazasynda quryldy. Eń alǵashqy moneta partııasy 1993 jyly osy saraıdan shyqty. Kásiporyn Ulttyq banktiń tapsyrysy boıynsha túrli tústi metall, altyn men kúmisten ulttyq valıýta monetalaryn shyǵardy. Iаǵnı aınalymǵa arnalǵan monetalar, estelik jáne kolleksııalyq monetalar ázirlenedi. Onyń ishinde dıametri 100 mm, salmaǵy 2 kıloǵa deıin jetetin qymbat metaldan soǵylǵan «proof» sapaly erekshe ónimderi de bar.
Kásiporyn memleket nagradalary men medaldaryn, alys-jaqyn shet memleketterdiń tapsyrysy boıynsha da monetalar shyǵarady. Qazaqstan teńge saraıy – Moneta saraılary qaýymdastyǵynyń múshesi. Bul qaýymdastyqqa myńjyldyq tarıhy bar Anglııanyń Koroldik moneta saraıy sııaqty naryqtyń iri ókilderi kiredi.
Teńge dızaıny qalaı jasalady?
Tujyrymdamany ázirleý. Bul banknottardyń taqyrybyn tańdaýdan bastalady. Taqyryp retinde el tarıhy men damýyna úles qosqan kórnekti tulǵalardyń portreti, eldiń biregeı tarıhı, geografııalyq oryndary men sáýlet eskertkishteri, memlekettik jáne halyqaralyq oqıǵalarǵa qatysty sýretter, elimizdiń florasy men faýnasy, sondaı-aq tarıh, memlekettilik, saıasat, quqyq, ekonomıka, ǵylym, bilim, mádenıet, óner, sportqa qatysty sýretter, jahandyq qundylyqtar, muralar, tarıh, mádenıetke qatysty beıneler alynýy múmkin. Mindetti túrde ulttyq oıý-órnekter nemese olardyń fragmenti qoldanylady.
Dızaın. Dızaınerler banknottyń eskızin jasaıdy. Banknottar estetıkalyq jaǵynan tartymdy ári ońaı tanylatyn bolýy úshin tús palıtrasy men kompozısııaǵa basa mán beriledi.
Qorǵanys elementterin engizý. Jobalaý kezeńinde banknottardy qoldan jasaýdan qorǵaýǵa zamanaýı qorǵanys elementteri engiziledi. Ulttyq bank qaýipsizdik boıynsha úzdik tájirıbelerdi qoldaný maqsatynda halyqaralyq sarapshylarmen jumys isteıdi.
Banknottardy basyp shyǵarý. Dızaın bekitilgennen keıin banknot dızaıny Banknot fabrıkasyna basyp shyǵarýǵa jiberiledi. Barlyq qorǵanysh elementterin dálme-dál qaıtalap jasaýǵa mamandandyrylǵan baspa mashınalary qoldanylady.
Synaqtan ótkizý ári sapasyn baqylaý. Ár jańa banknottyń tózimdiligi, qorǵanysh elementteri men sapa standarttaryna sáıkestigi tekseriledi.
Aınalymǵa engizý. Barlyq kezeń sátti aıaqtalǵan soń banknottar aınalymǵa engiziledi.
Senimdi qorǵalǵan valıýta
Kópshilik: «Teńge dızaıny nege jıi ózgeredi?» dep oılaýy múmkin. Bul suraqty biz de bas bank mamandaryna qoıdyq.
«Álemdik praktıkada qoldan aqsha jasaýǵa jol bermes úshin 7-8 jyl saıyn banknottardyń dızaıny ózgerip, jańa túri shyǵyp turady. Jańadan qorǵanysh elementteri engizilip, banknot daıyndaýda jańa tehnologııa qoldanylady. Mysaly, jańa «Saq stıli» serııasyn aınalymǵa shyǵarýdaǵy negizgi maqsat – valıýtamyzdyń qorǵanys deńgeıin arttyrý, ony paıdalanýǵa yńǵaılyraq etý. Ári eldiń mádenı qundylyqtary men tarıhyn dáripteýdi de kózdeıdi», deıdi Ulttyq bank ókili.
Mamandardyń aıtýynsha, teńge – álemdegi eń jaqsy qorǵalǵan valıýtanyń biri. Bul – banknot óndirisi salasynda halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndaǵan fakt.
«Sebebi Ulttyq bank álemdik tájirıbede alǵash ret banknotqa eki tústi mıkrooptıkalyq qorǵanys jipterin engizdi. Bul qorǵanys elementi banknotty ári-beri aýdaryp qaraǵanda, eki tús ózara árekettesip, dınamıka áserin týdyrady. Mundaı elementti tek qaǵaz nemese gıbrıdtik sýbstrat negizinde jasaýǵa bolady, ıaǵnı materıal polımerlik bolmaýy kerek. Sonymen qatar banknot dızaınynda jarqyn ári este qalatyn 3D áserin, sondaı-aq úsh ólshemdi qorǵanys elementterin qalyptastyratyn optıkalyq ózgermeli golografııalyq elementter bar», delingen Ulttyq bank jaýabynda.
Bizdiń banknottarda halyq ońaı tanıtyn qorǵaý dárejeleri bolǵanymen, olardy óndirý óte kúrdeli. Bul – túsin ózgertetin boıaý, túsin qubyltatyn áseri bar jipter, gologrammalar, joǵary bederli beıneler men basqa da elementter. Ulttyq banktiń álemdik tájirıbede bar jańa qorǵanysh elementterine únemi taldaý júrgizýi ulttyq valıýtany joǵary deńgeıde qorǵaýǵa jáne qoldan jasaýǵa jol bermeıdi. Teńgeni qorǵaý dárejesin arttyrý maqsatynda josparly jumys júrgizedi: aldymen jappaı basyp shyǵarý kezinde óndirý múmkindigin baǵalaý úshin «úı banknottary» shyǵarylady, sosyn jańa qorǵanysh elementteri merekelik jáne estelik banknottarda synalady. Sodan keıin qorǵaý elementteriniń ishindegi úzdikteri serııalyq banknottarda paıdalanylady.
