Damyǵan bıznes – turaqtylyq tuǵyry

Qarjy mınıstri Baqyt SULTANOVPEN áńgime – Baqyt Turlyhanuly, «Nurly Jol – bolashaq­qa bastar jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty sheńberinde Qazaqstan Úkimeti elde shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyn qoldaýǵa erekshe kóńil bólýdi josparlap otyr. Shaǵyn jáne orta bıznes­ke nelikten sonshalyqty kóńil bólinip otyr? – Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtyl­ǵan «Nurly Jol» Jańa Eko­­­nomıkalyq Saıasaty el eko­nomıkasynyń ósýin yntalandyrýdy ǵana emes, qurylymdyq reformalardy jalǵastyrýdy da maqsat etedi. О́zderińiz bilesizder, El­basy Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznestiń damý mańyz­dylyǵyna turaqty kóńil bólip otyrady. Sońǵy jyldary biz­diń elimizde osy salanyń damýyna járdemdesý tur­ǵysynda úlken jumystar jasaldy. Bıznesti ashý jáne júrgizý úshin ákimshilik kedergiler joıylýda, startaptarǵa  jáne tutastaı alǵanda, shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berýdiń jeńildikti jaǵdaılary ja­sal­dy. Atal­ǵan saıasat «Nurly Jol» sheńberinde jal­ǵasyn taba­dy. Osy oraıda ol Ult­tyq qordan aı­tar­lyqtaı qar­jy resýrstarynyń bólinýi, sondaı-aq «Damý» kásip­ker­lik­ti damytý qorynyń jeke qara­jaty arqyly da kúsheı­tiletin bolady. Sonymen qatar, 2015-2019 jyldary halyqaralyq qar­jy uıymdarymen bir­lesip shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy jobalardy iske asyrý bastalady. «Nurly Jol» basym dep anyqtaǵan jeti saladaǵy jobalardy iske asyrýdy qolǵa alǵan otandyq kásipkerler 13 mıllıard dollardan asatyn mólsherde qarjylandyrýdan úmitker bola alady. Áńgime turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, joldardyń qurylysy, elektr energetıkasyn, jańartylatyn energııa kózderin damytý sııaqty salalar jóninde bolyp otyr. Dál osy joǵaryda atap kórsetilgen eki faktordy basshylyqqa ala otyryp,  «Nurly Jol» shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdy barynsha yntalandyratyn bolady. Bul Qazaqstan úshin óte mańyzdy. Kez kelgen eldiń ekonomıkasynda shaǵyn jáne orta bıznes eleýli ról atqarady. Kásipkerlik belsen­dilik joǵarylaǵan saıyn, jalpy ónim deńgeıi de joǵary. Kásiporyn qura otyryp jekemenshik bıznes belgili bir ıdeıamen naryqqa shyǵady, ony iske asyrý óńirdiń, demek, eldiń de jalpy óniminiń ósi­min qamtamasyz etedi. Bıznes ıdeıasy tabysty bol­ǵan saıyn, onyń ónimdiligi men tabystylyǵy da joǵary. Tıisinshe, óńirlik ekonomıkanyń ósýine kásiporynnyń qosar úlesi de kóp. Ekinshi mańyzdy jaǵdaı – bıýdjetke túsetin salyq túsimderiniń ósýi. Ádette iri kompanııalarǵa qaraǵanda shaǵyn uıymdar óz esep shottary boıynsha ýaqtyly tólem jasap otyrady. Qazaqstanda qazir bıýdjettiń kiris bóliginde shaǵyn jáne orta bıznes úlesi 18-20 paıyzdan aspaıdy. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 60-70 paıyzǵa jetedi. – Demek, daǵdarys kezinde iri bızneske qaraǵanda shaǵyn jáne orta bızneske ekpin túsirý tıimdirek bolǵany ǵoı? – Shaǵyn jáne orta bızneske basymdyq berý qaı kezde bolsa da paıdaly. О́ıtkeni, bul sala – berik orta taptyń irgetasy bolyp tabylady. «Orta tap» degenimizdiń ózi jekemenshik arqyly ózin is júzinde kórsetý múm­kin­digin alǵan adamdar sanynyń ósý shamasyna qaraı qalyptasady. Bul uǵymnyń ózi usaq jáne ortasha menshik ıeleri men kásipkerlerdi belgileý úshin XVII ǵasyrda paıda bolǵan. Búginde orta tapqa tabys deńgeıine qarap qana jatqyzý dástúr­ge aınalǵan. Biraq ózderińiz biletindeı, menedjer­ler, basqarýshylar, onyń ishinde jeke bızne­sin basqaratyndar jaldamaly qyzmetkerlerge qaraǵan­da anaǵurlym tıimdi qarjylyq jaǵdaıda bolady. Bizdiń óz bıznesin ashatyn adamdar neǵurlym kóp bolsa jáne ol neǵurlym tabysty jumys isteıtin bolsa, orta taptyń áleýmettik toby da solǵurlym keńeıe túsedi deýimiz de sondyqtan. Biraq sonymen qatar, shaǵyn jáne orta bıznes salasy iri bızneske qaraǵanda ónim birligine shaqqanda jumys oryndaryn kóp quratyndyqtan halyqtyń da jalpy ál-aýqaty jaqsara túsetin bolady. Áńgime bilikti kadrlar úshin ǵana emes, sonymen birge stýdentter, zeınetkerler, orta bilimi jáne biliktiligi bar adamdar úshin de jumys oryndaryn qurý jóninde bolyp otyr. Iаǵnı, tabys tabýdyń qosymsha kózderi paıda bolady. Onyń syrtynda, shaǵyn jáne orta bıznes álemde ınnovasııalyq tehnologııalardyń negizgi generatory bolyp esepteledi. AQSh-ta mysalǵa, shaǵyn jáne orta bıznes salasynda ashylǵan árbir segizinshi kompanııa jańa ónim men tehnologııalardy ázirleýge, óndirýge jáne kommersııalandyrýǵa mamandandyrylǵan. – Onda memleket olardyń qyzmetin qandaı da bir jolmen qosa qarjylandyryp otyrady ǵoı? – Qazaqstandaǵy sııaqty olarda da memleket ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) qoldaý kórsetip otyrady. Másele bıznestiń jeke múddeliliginde: bir jaǵynan ózine qajetti taldaýlardy satyp alý nemese ShOB-qa tapsyrys berý úshin iri bıznestiń, ekinshi jaǵynan ınnovasııalyq ıdeıalardy is júzinde júzege asyrýǵa deıin jetkizý úshin shaǵyn jáne orta bıznestiń múddeliliginde. Memleket basshysy ǵylymnyń naqty is ıgiligine jumys isteýiniń mańyzdylyǵyn jaıdan-jaı aıtqan joq. Innovasııalar óndiristiń paıdaly ásker koeffısıentin (PÁK) arttyrýǵa, túptep kelgende, tabys tabýǵa baǵyttalýy tıis. Bul barsha úshin de tıimdi. Sóz retinde aıta ketsek, ShOB ınnovasııa­lar­dy qurýǵa ǵana atsalyspaıdy, sonymen birge, iri bızneske qaraǵanda ınno­va­sııalyq ónimdi óz qyz­metine de belsendirek en­gize­di. Iri fırmalar, úlken táýe­kel men joǵary shyǵyn­dar­dy eskere otyryp, jańa ónim­der daıyndaýǵa asqan saqtyqpen kóshedi. Iri fırmalar ónimderiniń jańarýlaryna jasalǵan taldaý onyń túr­leriniń 70 paıyzynyń modıfıkasııalar, 20 paıyzynyń shaǵyn ınnovasııalar jáne tek 10 paıyzynyń ǵana buǵan deıin eshkim shyǵarmaǵan jańa ónimder ekenin kórsetip otyr. ShOB bul turǵyda shap­shań­daý qımyldaıdy. Ol tuty­ný­­shylar múddelerine jaqy­nyraq jáne óz qyzmetin óz tu­ty­nýshylarynyń muq­taj­dary­na qaraı shapshań beıim­deı alad­y. Shaǵyn bıznes úshin ol ry­nokta básekelestikke tótep berip, tutynýshy úshin kú­res­te jeńip shyǵý úshin qajet. – Sonda ShOB ekonomıkany jańǵyrtýdaǵy mańyzdy býynǵa aınalatyn bolyp otyr ǵoı? – Sonymen birge, ekono­mıka­nyń damýy men qoǵamdyq progresti qamtamasyz etetin báseke­les­tiktiń kúsheıýi úshin de yntalandyrýshy bolyp tabylady. – Elde jekeshelendirý úderisi iske qosylǵannan beri mundaı jańashyldyqtyń róli týraly jıi aıtylýda. Siz ShOB búginde memleket satýǵa shyǵarǵan kásiporyndar úshin ósý katalızatory bola alady dep oılaısyz ba? – О́tken jyly bizdiń je­ke­­shelendirýdiń ekinshi buqaralyq tolqynyn iske qos­qan­ymyzdy bilesizder. Alǵashqysy 90-shy jyldar­dyń úlesine tıesili. Osy naýqan sheńberinde biz memlekettik aktıvterdi satyp qana qoımaımyz, sonymen birge, bıznestiń kúshin qoldaný úshin rynoktaǵy taýashalardy da bosatamyz. – Sizderdiń bıznes úshin qajetti taýashalardy bosatyp jatqandaryńyzdy qalaı túsinýge bolady? – Biz jeke sektor jumys isteı alatyn jerde memle­kettik kásiporyndar sektorynyń qyzmeti shek­teýli bolatyn Yellow Pages Rule qaǵıdatyn qolda­namyz. Memlekettik kásiporyndar tek ulttyq qaýip­sizdikti, memlekettiń qorǵanys qabiletin, qoǵam múddesin qorǵaýdy, memleket menshigindegi strategııalyq nysandardy ustaýdy qamtamasyz etýdiń ózge múmkindikteri joq jerlerde ǵana jumys isteı alady. Eger qarapaıym tilmen aıtar bolsaq, jeke bıznes bar jerde is júzinde memlekettik kásiporyndar bolmaýy tıis. О́ıtkeni, memleket óziniń qatysýymen rynokta básekelestikti tunshyqtyratyn bolady. Iаǵnı, naryqtyq qatynastardyń negizin joq­qa shyǵarady. Al básekelestik joq jerde uıyq­taý­ǵa jaqsy bolǵanymen, ómir súrýdiń nashar bolatyn­dyǵy belgili. Eger siz jekeshelendiriletin kompanııalar tizimine qa­rar bolsańyz, kóptegen bilim berý ortalyqtaryn, mem­­lekettik tildi oqytý ortalyqtaryn kóresiz. Bul sa­la­­da búginde memlekettik ortalyqtar da bar, sonymen bir­ge, jeke sektor qyzmeti de belsendi damýda. Eger jekemenshik bar bolsa, memlekettiń ne qajeti bar? Jańa kásiporyndar men kvazımemlekettik sek­tor­dyń enshiles kompanııalaryn qurý barysynda da osy qaǵıdattar qoldanylatyn bolady. Memleket, tipti kvazı-túrde bolsa da, jeke bıznestiń nesibesin alyp qoımaýy tıis. О́zimiz aıtyp ótkendeı, jeke bıznes tabys tabýda anaǵurlym ónikti jumys isteıdi. О́ıtkeni, kez kelgen ınvestordyń basty mindeti – bankrot bolmaý. – Kúzde qazaqstandyq jekeshelendirý aýk­sıon­dary úshin tańǵalarlyq Shyǵys Qazaqstan­da­ǵy bir JShS-niń satylý baǵasy týraly aıtyl­dy – ol bastapqy baǵadan 25 ese artyq boldy. – Áńgime «Rıtýal-Servıs» JShS-niń 51 paıyz­dyq aksııalar paketin satý jóninde boldy. Onda satý baǵasy shynymen de bastapqy baǵadan 25,5 ese­d­en asyp tústi. Ázirge bul JShS oǵan bıznestiń qyzy­ǵý­shylyǵy jaǵynan kóshbasshy bolyp tur. Eń qyzyǵy, satyp alýshylar aýsıonnyń basynan-aq joǵary stavkalar jasaı bastaǵan. «MAK-Ekibastuz» JShS-ni («Qazaqstan temir joly» UK aktıvine qarasty) satý kezinde de biz bız­nestiń joǵary qyzyǵýshylyǵyna kýá boldyq. Onda satyp alýshylar birqalypty, biraq tabandy saýdalas­ty, barlyǵy 55 «saýda qadamy» jasaldy. Aıtqandaı, bul saýdaǵa 5 satyp alýshy qatysty. Demek, saq júrgenine qaramastan, tartys jeńil bola qoıǵan joq. – Satylǵandardyń ishinde eń qymbaty qandaı nysan boldy? – Eger túpkilikti baǵa boıynsha aıtar bolsaq, onda «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasy arqyly 13,1 mlrd. teńgege jekeshelendirilgen KEGOC kompanııasy. Aýksıon arqyly eń qymbatqa satylǵan nysandardyń biri «MAK Ekibastuz» boldy, ol mıllıard teńgeden astamǵa satyldy. Al «Almaty vagon jóndeý zaýyty» AQ-tyń 100 paıyz aksııasynyń quny eń joǵary baǵaǵa ıe bolyp, 6,6 mıllıard teńgeni qurady. Men bútindeı alǵanda, jekeshelendirý úderisi jaqsy alǵa basýda, eń bastysy, ol bızneske qajet bolyp otyr dep esepteımin. Memleket bıznestiń kúshin qoldaný úshin básekelestik taýashalardy barynsha kóbirek bosatý maqsatyn qoıyp otyr. Bul túptep kelgende, eldegi kásipkerliktiń ósýine jaǵdaı jasaıdy, al ol bizdiń memleketimizdiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyna oń áserin tıgizbek. О́ıtkeni, egemen memleket degenimiz – ol ózin qamtamasyz etýge qabiletti memleket. Munyń ózi salyqtar túrinde bıznestiń shyrynyn syǵyp almaı, sonymen birge, kásipkerlikti, aqyrynda, bútindeı alǵanda, salyq salý bazasyn keńeıtý úshin jaǵdaılar jasaı otyryp, júzege asýy tıis. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan».