Arqadaǵy aıtýly kúı dodasy

Pavlodarda Qazaq KSR halyq ártisi, dáý­les­ker kúıshi Rústembek Oma­rovtyń 105 jyldyǵyna oraı «Jastyq shaq» atty I res­pýb­lı­kalyq jas dombyrashylar baı­qaýy ótti. Kúıshiler básekesine elimizdiń on eki óńirinen 32 dombyrashy qatysyp, óner jarys­tyrdy.

О́ner tarlanynyń mereıli datasyna baılanysty Isa Baızaqov atyndaǵy Pavlodar oblystyq fılarmonııasynyń qyzmetkerleri muraǵattardy qoparyp, tyń derekter tapqan. Nátı­jesinde, áıgili jerlesimiz týraly kitapsha basylyp shyqty. Kitapshada jarııa­lanǵan málimetter men este­lik­terge súıene otyryp, kúıshiniń ómirine qatysty biraz derekterdi baıan etsek.

Rústembek Omarov Pavlodar oblysy – Aqqýly aýdanynda­ dúnıege kelgen. Jastaıynan jetim qalyp, Semeıdegi balalar úıinde júrgeninde zamanynyń dúldúl ánshisi, sýyryp salma aqyn Temirbolat Arǵynbaev ony arnaıy izdep kelip, Almatyǵa alyp ketedi. Arǵynbaev Rústem­bektiń týysqan aǵasy eken. Sóıtip, bolashaq kásibı dombyrashyny óner jolyna túsirgen. Bozbala Rústembek nebári 15 jasynda Ahmet Jubanovtyń nazaryn aýdaryp, jańadan quryl­ǵan Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ult aspaptar orkestrine domby­rashy retinde qabyldanǵan. Domby­rashynyń oryndaý mánerin Ahmet Jubanov óte joǵary baǵalap, óziniń «Ǵasyrlar pernesi» atty eńbeginde: «Rústembek kúıdi «shegelep», shapshań, jaı keletin ­býyndaryn bárin de tastaı túıip, ekpinin aýystyrmaıdy. Ortasha uzyndyqtaǵy saýsaqtarymen bir notany jaza baspaı, bárin de óz ornynda etip oryndaıdy», dep jazyp qaldyrǵan.

«Rústembek Omarov dombyra­nyń únin aspanǵa áýeletti. Dom­by­rany óz dáýirinde aty ańyz­ǵa aınalǵan Qurmanǵazy, Dına Nurpeıisova, Qalıjan Ti­le­ýov dáriptese, Rúsekeń she­tel­­­­dik tyńdarmandy qazaq dom­by­ra­synyń sıqyrly dybysymen alǵash ret tanystyrǵan uly mý­zy­kant»,  dep maqtana eske alady Qur­man­ǵazy orkestriniń aqsaqaly, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri Amantaı Nurpeıisov.

Al Qurmanǵazy atyndaǵy ­Qa­zaq ult­tyq konservatorııasy­nyń qurmetti professory, orkestr dırıjeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janas Beken­turov: «Kóptegen dombyrashy orkestrge óz óńirleriniń kúı­lerin oryndap keletin. Al Rús­tembek qazaqtyń kúı óneriniń bar­lyq mektebin jan-jaqty meń­gergen, onyń mýzykalyq geografııasy óte keń boldy. Tipti Dına Nurpeıisovanyń «Baıjuma» kúıin túpnusqasynda bizge jet­kizdi, bul kúı basqa jerde notalyq nusqada saqtalmaǵan», deıdi.

Jas Rústembek Lenıngrad konserva­to­rııasynyń P.I.Chaı­kov­skıı atyndaǵy mýzy­kalyq ýchılıshesiniń orys halyq aspaptary bólimine túsip, bilim ala bastaǵan ýaqytta keńes-fın soǵysyna shaqyrtylady. «Otan soǵysy bastalǵan shaqta, 1941 jyly bizdiń bólimimiz qorshaýda qaldy, nátıjesinde men nemis­terdiń tutqynynda boldym. Osy kúnnen bastap soǵys aıaqtalǵanǵa deıin men nemisterde boldym, aldymen Germanııada, sodan keıin Norvegııada. 1945 jyly soǵys aıaqtalǵannan keıin basqa áskerı tutqyndarmen birge Otanyma oraldym», dep jazady kúıshi óz ómirbaıanynda. Konslagerde jumyr aǵash pen taqtaıshadan, qarmaq jibinen dombyra ispettes aspap jasap alady. Birde álgi aspabymen Mosarttyń «Rondosyn» oınap otyrǵanynda artynan kelip baıqatpaı tyń­dap turǵan nemis ofıseri: «Mýzy­kantsyń ba?», dep suraıdy. «Men «Iá», dedim. Osy sátten bastap nemis ofıseri bizge basqasha qaraı bas­tady, kómektesip, tipti qorǵap júrdi. Ol: «Seniń qasyńda úsh qazaq jer­lesiń baryn bilemin», dedi. Baı­qatpaı bizge azyq-túlik, nan, kon­servilerdi berip turatyn. Mine, osylaı men jáne meniń joldas­tarym tutqynda aman qaldyq», deıdi óz esteliginde R.Omarov.

Shákirtteriniń aıtýynsha, qazaq­tyń kıeli aspaby dombyra­nyń saǵasynda júırikteı jeletin sa­la­ly saýsaqtaryna kúıshi kózin de sal­maı, tipti kórermenge de moıyn burmaı, qudiretti kúı­di júrekke jetkizedi eken. Qurman­ǵazy orkestriniń bas dombyrashysy atanýy da talaı jylǵy tókken teriniń óteýi edi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Qazaq ulttyq óner ýnı­ver­­sı­tetiniń professory Turar Álipbaevtyń aıtýynsha, Ahmet Jubanov óz shákirtin qýǵyn­dalý­dan aman alyp qalǵany týra­ly derekter de bar. «Uly kúı­shi­lerimizdiń mol murasyn qaz-qal­pynda jetkizetin Rústem­bekteı kásibı sheber dombyrashy bir ǵasyrda bir týady. Ol qamalsa, qazaqtyń kúı óneriniń de tas buǵaýǵa túskeni», dep arasha túsken.

«Dáýlesker kúıshi Seıtenniń kúıin Seıtenshe, Qurmanǵazynyń kúıin Qurmanǵazysha, Táttim­bettikin Táttim­bet­she babyna kel­tirip tartqan. Ereksheligi, kúı­di qandaı ekpinmen bastasa, sońyn dál sondaı ekpinde aıaqtap otyrǵan. Mun­daı ekpinge búginde keıbir kásibı kúıshi­ler­diń ózi shydas bermeıdi. Kóptegen kúı­diń túpnusqasy bizdiń zamanymyzǵa Rústem­bek sııaqty naǵyz maıtalman dom­by­­ra­shy­lar­dyń oryndaýynda jetip otyr» dep atap ótti Turar Álipbaev.

Astana, Almaty, О́skemen, Qyzylorda, Qostanaı, Atyraý, Pavlodar, Kókshetaý, Shymkent, Taraz, Qaraǵandy qalalary men birge Abaı oblysynan qatys­qan jas ónerpazdar áýeli jeke oryndaýshylyq qyrlaryn kór­setti. Al sońǵy kúni Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dáý­ren Ǵylymovtyń dırıjerlyq jasaýymen, R.Omarov atyndaǵy Pavlodar oblys­tyq ult aspaptar orkestriniń súıemeldeýimen óner kórsetti. Munda ár oryndaýshy aldyn ala ja­rııa etilgen 20 kúıden bılet bo­ıynsha óz enshisine tıgenin oryn­da­dy. Onyń ishinde R.Omarovtyń «Jastyq shaq», S.Shabelskıı men L.Shaı­go­rod­­skııdiń R.Omarovqa laıyq­tap shy­ǵar­ǵan «Toıbastar» kúı­le­ri­niń oryndalýy mindetti boldy.

«Baıqaý joǵary deńgeıde ótti deýge bolady. Oryndaýshylar jasty­ǵyna qaramastan, jaqsy da­ıyndalyp kelgen. Uıym­das­ty­rýshylar usynǵan talaptar da kó­ńilden shyqty, baǵdarlamada qazaqtyń kópten oınalmaı júr­gen kúıleri jarq etti. Pav­lo­­darlyqtar Rústembekteı kúı óne­riniń bekzadasyn ulyq­tap, mura­syn joǵaltpaı otyr­ǵandaryna rızamyn» deıdi baıqaýda qazy­lyq etken Janas Beken­turov.

Qazylar alqasynyń tóraǵasy Turar Álipbaev mundaı kúı tartys Ertis-Baıan óńiriniń halqy úshin aıtýly mereke boldy dep esepteıtinin jetkizdi.

«Baıqaýǵa qoldaý jasap, uıym­das­tyrǵan Pavlodar qa­la­synyń ákimdigi, R.Oma­rov atyndaǵy Pavlodar oblystyq fılar­monııasy, Isa Baızaqov atyndaǵy máde­nıet saraıy, jergilikti mýzykalyq mek­tep-kol­ledj meke­mesine óner ókilde­ri­niń atynan alǵysymdy bildiremin. Dom­by­ra­shylardyń daıyndyq deńgeıi men baby kelisip turǵany alǵashqy kúnnen-aq ańǵaryldy. Tipti mundaı básekelerge jıi qatysa bermeıtin soltústik óńirlerdiń, ásire­se Qostanaı aımaǵynyń órenderi tóbe kór­setýi quptarlyq. Dombyrashylardyń ansamblmen úılesimi, orkestr múshelerin tyń­daı bilýi, yrǵaqty meńgerýi jan-jaqty tal­dandy. Jalpy, jeke oryndaýdyń jáne orkestr­men oryndaýdyń ózin­dik erek­she­likteri bar. Jeke oınaǵanda kúıdiń tarı­hyna,  álemine úńilgen abzal. Týyn­­dy­nyń lırıkalyq álde fılo­sofııalyq sa­­r­­ynyn ajyrata bilý, ekpin-yrǵaǵynyń tórt aıaǵyn teń bas­ty­rý sheberlikti qajet ete­­di. Al orkestr súıemeldegen ýaqytta óz­ge mý­zykanttardy estı bilse, sol ǵanı­bet. Kúı óneri sonysymen mańyzdy» dep tar­­qat­­ty sózin qazylar alqasynyń tóraǵasy.

Mundaı respýblıkalyq aýqym­daǵy kúıshiler syny Ertis-Baıan jerinde alǵashqy ret ótip otyr deýge bolady. Biraz jyl buryn oblys ortalyǵynda aımaqtyq deńgeı­de dombyrashylar baıqaýy uıym­dastyrylǵan. R.Omarov atyn­daǵy Pavlodar oblystyq fılar­­­monııasynyń basshysy Amangeldi Qojanov bıylǵy baıqaý jergi­lik­ti ónersúıer qaýym úshin aıtý­ly doda bolǵanyn aıtady. «Ertis-Baıan óńirinde kúı óneri kenjelep qal­ǵany málim. Bul stereotıpti bu­zatyn talantty jas­tar ósip keledi. Osyn­­daı aý­qymdy básekeler arqyly kúı­­shi­­lerimizdiń sheberlikteri shyń­da­lyp, úlken ónerge jol ashýdaǵy paı­dasy mol bolmaq. Jergilikti bı­lik qoldasa, aldaǵy ýaqytta dás­túrli etý oıda bar», dep atap ótti ol.

Baıqaýdyń bas júldesin Aty­raý qala­synan kelgen Jánibek Já­mıev jeńip aldy. Jáni­bek bú­ginde Dına Nurpeıisova atyn­daǵy aka­de­mııalyq qazaq halyq aspaptar or­kes­trinde eńbek etip júr.

Júldeli birinshi oryndy Qur­man­ǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq kon­ser­vatorııasynyń stýdenti Jantilek Ju­magel­dıev (Almaty) ıelense, Rústembek Omarov atyndaǵy qazaq ult aspaptar orkestriniń oryndaýshysy Mádı Týlev (Pavlodar) pen «Astana sazy» qazaq memlekettik folklor­lyq ansambliniń oryndaýshysy Daryn Qudaıbergenov ekinshi oryndy bólisti. Al Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılı­shesiniń oqytýshysy Erbolat Talaphan (Abaı oblysy) men Qazaq ulttyq óner ýnı­ver­sıtetiniń stýdenti Dáýlet Ońǵar (Astana) úshinshi orynnan kórindi. Budan bólek Halyq ártisteri aǵaıyndy Abdýl­­lınder atyndaǵy Shyǵys Qazaq­stan óner ýchılıshesiniń oqy­tý­shysy Erasyl Rına­tov (О́skemen) Rústembek Omarov atyn­daǵy arnaıy júldemen marapattaldy.

El arasynda: «Arqaǵa baryp «ánshimin» deme, Syrǵa baryp «jyrshymyn» deme, Batysqa baryp «kúıshimin» deme», deıtin támsil bar. Árıne, bul óńirlerdiń óner baǵyttaryna basymdyq bergenin sıpattap, oraıy kelgende aıtylǵan sóz ǵoı. Áıtpese, qazaqtyń kez kelgen aımaǵynda myqty aqyndar men barmaǵynan bal tamǵan kúıshiler, aýzynan jaqut tógilgen jyrshylar jeterlik. Arqa jerinde kúıdi sazdy etip, terip tartsa, Batysta tókpelep tartady. Onyń óziniń de erekshelikteri bar. Mysal úshin Qurmanǵazynyń kúıleri erlikti dáriptese, Dáýletkereı lırıkaǵa, Qazanǵap fılosofııa men jyr mektebine ja­qyn. Mýzykatanýshylardyń zert­teý­lerine súıensek, qazaqtyń bú­ginge jetip otyrǵan 5 myńnan astam kúıi bar. Kúıshi Qarshyǵa Ahmedııarov zamanynda óz repertýarynan 500 kúıdi oryndaǵan eken. Búgingi ósip kele jatqan jas tolqyn bul údeden de asyp túsip, kúıshilik ónerdi laıyqty jalǵastyrady d­egen senimdemiz.

PAVLODAR