Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Buǵan túrtki bolǵan – Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń elimizde biryńǵaı ýaqyt beldeýi ózgermeıtini týraly jasaǵan málimdemesi.
«Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev óz baıandamasynda qoldanystaǵy ýaqyt beldeýine qatysty jan-jaqty dálelderdi keltirip, naqty jaýap berdi. Úkimet bul sheshimdi qoldaıdy. Biz biryńǵaı ýaqyt beldeýine bekerden-beker aýysqan joqpyz. El aýmaǵynyń kóp bóligi UTC+5 ýaqyt beldeýinde ornalasqan. Sondyqtan bul – ǵylymı turǵydan durys sheshim. Saýda jáne aqparat mınıstrlikterine jan-jaqty aqparattyq túsindirý jumystaryn júrgizýdi tapsyramyn», dedi ol Úkimet otyrysynda.
«Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty» AQ Geografııalyq aqparattyq júıeler zerthanasynyń meńgerýshisi, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty Roza Qaraǵulovanyń aıtýynsha, geografııalyq ýaqyt beldeýi men ákimshilik ýaqyt beldeýi eki bólek uǵym.
«Geograf mamandar tek qana ýaqyttyq beldeýlerdiń el aýmaǵyndaǵy jaıyn naqty kórsetip beredi. Jalpy, ýaqyttyq beldeý eki maǵynaǵa ıe: geografııalyq ýaqyt beldeýi jáne ákimshilik ýaqyt beldeýi. Geografııalyq ýaqyttyq beldeýi Jerdiń óz osinen bir táýlikte aınalyp shyǵý ýaqytyna baılanysty Jer sharyn 24 saǵattyq beldeýge bólip jatqan shartty jolaqtar, olardyń árqaısysynyń aralyǵy 1 saǵattyq ýaqytty nemese shamamen 15° boılyqty quraıdy. (Ortasha merıdıanǵa qatysty ±7,5°). Ákimshilik ýaqyt beldeýindegi ýaqyt memleket belgilegen zańǵa sáıkes belgilenedi», deıdi ǵalym.
Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýtynyń málimetinshe, el aýmaǵynyń qandaı geografııalyq ýaqyttyq beldeýde ornalasqandyǵyn, ol beldeýlerdiń el aýmaǵynyń qandaı bólikterin alyp jatqandyǵyn álemde qabyldanǵan ýaqyt beldeýlerin bólý jáne ornalastyrý tártibine sáıkes kórsete alady. Osyǵan sáıkes Qazaqstan aýmaǵy 4 saǵattyq beldeýde ornalasqan – UTC +3 (elimizdiń 7% aýmaǵyn qamtıdy), UTC +4 (elimizdiń 40,1% aýmaǵyn qamtıdy), UTC +5 (elimizdiń 48,5% aýmaǵyn qamtıdy), UTC +6 UTC (elimizdiń 3,7% aýmaǵyn qamtıdy).
«Álem elderine kóz júgirtsek, barlyq elde túpkilikti ýaqyt júıesi atalǵan túrli salalyq kózqarastardy negizge ala otyryp, ákimshilik turǵydan qabyldanady. Iаǵnı memleket aýmaǵyndaǵy ákimshilik ýaqyt beldeýin anyqtaý el úkimetiniń quzyretinde, bul jaǵdaıda óte kóp faktorlar (mysaly medısınalyq, ekonomıkalyq, t.b.) eskerilýge tıis», deıdi Roza Qurmanáliqyzy.
Bir ýaqyt beldeýine kóshýdiń adam densaýlyǵyna, el ekonomıkasyna, logıstıkaǵa, el saıasatyna áseri týraly Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Saltanat Nazarova jan-jaqty áńgimeledi.
«Adamnyń ómir súrý qaǵıdattary ýaqytqa (saǵat, kún, apta, aı, maýsym nemese jyl) baılanysty ózgerip otyrady. Bul ózgerister bıoyrǵaq dep atalady. Sırkadty yrǵaqtar – bizdiń densaýlyǵymyzdyń, jumysqa degen qulshynystyń jáne uzaq ómir súrýdiń negizi. Kóptegen sheteldik zertteý kórsetkendeı, bıoyrǵaqtar organızmdegi gormondardyń, fermentterdiń jáne basqa da belsendi zattardyń deńgeıin basqarady, sonymen qatar qan quramy men jalpy tepe-teńdikti (gomeostaz) saqtaıdy. Uıqy men sergektikti, demalys pen belsendilikti, tamaqtaný men zat almasýdy retteıtin bıoyrǵaqtardyń kelisilgen jumysy adam densaýlyǵy úshin mańyzdy ról atqarady. Elimizdiń biryńǵaı ýaqyt beldeýine kóshýi bıologııalyq saǵatty sınhrondaý, resmı ýaqyt pen kúndi barynsha jaqyndatý arqyly ómirdiń tabıǵı yrǵaǵyna oralýǵa múmkindik berdi», deıdi S.Nazarova.
Jalpy, elimizde ýaqytty esepteý júıesiniń qalyptasý tarıhy eldiń kóp bóligi 5-ýaqyt beldeýinde ornalasqanyna qaramastan, aldyńǵy UTC+6 ýaqyt beldeýi alǵash ret 1930-1931 jyldary dekrettik, ıaǵnı «buıryqtyq» ýaqytty («ýaqyt beldeýi +bir saǵat») paıdalaný arqyly engizilgenin kórsetedi.
Mamannyń aıtýynsha, keńestik kezeńde elimizde komandalyq-josparly ekonomıka múddesi úshin tabıǵı ýaqyt beldeýi buıryq tártibimen segiz ret ózgerdi.
«Nátıjesinde, elimizde tabıǵı sıklge sáıkes kelmeıtin ýaqyt beldeýlerinde turdyq. Sol turǵyda UTC+5 – bizdiń elimiz úshin jańa beldeý emes, tarıhı negizdelgen ýaqytqa oralý. Qazir álemniń 195 eliniń 117-si geografııalyq ýaqytty standartty ýaqyt beldeýine barynsha jaqyn etip tańdady, óıtkeni sırkadty yrǵaqtar tabıǵı kúndizgi sıklmen sınhrondalady», deıdi maman.
Akademık Qanysh Sátbaevtyń qyzy Qanısa Sátbaevanyń 1995 jyly jazǵan «Adam fızıologııasy» degen kitabynda qazirgi medısınanyń bolashaǵy saý adamnyń gıgıenasy men profılaktıkalyq jaǵdaıyn jasaýdan turatyny aıtylady. Oǵan eń birinshi bıologııalyq yrǵaq mańyzdy eken. О́ıtkeni medısınadaǵy barlyq sheshim tek bıologııalyq rıtmderdi eskere otyryp qabyldanýǵa tıis dep jazylǵan. Qazir el ishinde biryńǵaı ýaqyt máselesine qatysty ártúrli áńgime aıtylǵanymen, buǵan jaýapty mekemeler men mamandardyń pikiri de ony ózgertý esh negizsiz ekenin alǵa tartady.
