Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazaqy salt-dástúr men ádet-ǵuryptar halqymyzdyń turmys-tirshiliginen, salt-sanasynan qalyptasqan sanǵasyrlyq tarıhy bar qundylyqtardyń jemisi. Árıne, halqymyzdyń basynan nebir almaǵaıyp zamandar, qıly kezeńder ótti. Sondaı qıyn-qystaý sátterde ult zııalylary jas urpaqtyń tárbıesine nazar aýdaryp, olardyń is-áreketin, minez-qulqyn qoǵamnyń aınasy dep bilgen. Ejelden jalǵasyp kele jatqan josyn boıynsha biz jas urpaqqa durys tárbıe berý arqyly ulttyq qundylyqty saqtap, ony bolashaqqa jetkize alamyz. Ulttyq qundylyqtar tárbıeniń negizgi baǵyttaryn anyqtap, onyń mazmunyn baıytady. Buǵan negiz retinde otbasylyq tárbıe – ulttyq qundylyqtardy saqtaýdyń alǵashqy qadamy bolmaq. Qazaq otbasynda úlkenge qurmet kórsetý, kishige izet bildirý, ata-anaǵa qurmet degen sekildi izetti uǵymdar bala tárbıesiniń negizgi qaǵıdalary.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda sóılegen sózinde: «Men usynǵan «Adal azamat» uǵymy munyń bárin túgel qamtıdy. Sonymen birge bul Ádiletti Qazaqstan ıdeıasymen úndesip jatyr. Biz osy irgeli qundylyqty urpaq sanasyna sińire berýimiz kerek. Adal azamat degenimiz – jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne tabysqa adal jolmen jetetin adam. Iаǵnı adaldyq pen ádildikti bárinen bıik qoıady. Ozyq oıly ult bolý úshin búkil qoǵam sana-sezimin ózgertip, jańa qundylyqtardy ornyqtyrýy kerek. Árbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolsa, elimizde ádil qoǵam ornaıdy. «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Osy úsh taǵandy ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti deýge bolady. Balalar men jastardy tárbıelep, olardyń boıyna osy ozyq qundylyqtardy sińirýge aıryqsha kóńil bólinýi kerek», degen oı tastaǵan edi. Búginde ulttyq qundylyqtar men urpaq tárbıesi qalaı ushtasyp jatyr degen suraq jıi mazalaıdy. Qazirgi kezeńde mektep pen joǵary oqý oryndary ulttyq qundylyqtardy nasıhattaıtyn negizgi aýdıtorııa bolmaq. Oqý oryndarynda qazaq ádebıeti, tarıhy pánderi arqyly ulttyq qundylyqtardy meńgerýge múmkindik beriledi. Ulttyq merekeler, dástúrlerdi tanystyrý, folklorlyq sharalar ótkizý – tárbıeniń mańyzdy aspektileri.
Bilim oshaqtarynda dombyranyń úni, qobyzdyń qońyr sazy, aqyndardyń aıtysy arqyly biz óz tarıhymyz ben mádenıetimizdi urpaqqa jetkizsek, bul ulttyq tárbıeni jas urpaqtyń boıyna mádenıet jáne óner arqyly sińirýge múmkindik berer edi. Qazirgi jaǵdaıda mektep tárbıesi ulttyq tárbıemen qalaı ushtasyp jatyr degen saýal týyndaıtyny ras. Biz buǵan jaýap tabý úshin Astana qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy №87 mektep-gımnazııasy dırektorynyń tárbıe isi jónindegi orynbasary Maqsat Ergeshulyn sózge tarttyq.
«О́skeleń jas urpaqty rýhanı-adamgershilik qasıetke baýlý, tárbıeleý – bul barlyq kezeńde óte ózekti taqyryp. Bizdiń bolashaǵymyz – jas urpaq, al urpaq tárbıesi adamzattyń máńgilik taqyryby. El erteńi bolar búgingi balalardy ulttyq qundylyqtar aıasynda tárbıeleýde, mektep – álemdik ozyq bilimdi ıgergen sanaly, tolyq adam qalyptastyrýdy kózdeıdi. Qazirgi tańda jalpy mektepterde «Birtutas tárbıe» baǵdarlama negizinde jumys istelip jatyr. Bul baǵdarlamanyń maqsaty – ulttyq, adamı qundylyqtarǵa negizdelgen. Osy baǵdarlama aıasynda mektepterde balalarǵa ulttyq qundylyqtardy boıǵa sińirýde Abaıdyń bes asyl is qaǵıdasyn negizge alyp, «tolyq adam» ıdeıasyn júzege asyrýǵa birshama jumys atqarylyp jatyr. Sonymen qatar Abaı mektebi hakim eńbekterin negizge ala otyryp, «Bala Abaı», «Dana Abaı» jáne «Hakim Abaı» dep úsh bólikke bólip, mektep baǵdarlamasynda «Abaıtaný» tańdaý kýrsy retinde oqytylady. Mektepte jalpy ulttyq tárbıe berýde ákeler, ájeler, analar mektebi jumys isteıdi. Bul mektepterdiń maqsaty – qazaq otbasy tárbıesindegi ata-babamyzdan kele jatqan salt-dástúr men tárbıelik qundylyqtardy saqtaı otyryp, oqýshylardyń boıyna sińirý. Osy baǵytta birqatar tárbıelik is-shara men synyp saǵaty ótti.
Bıylǵy oqý jylynan bastap, mektepte Astana qalasynyń aqsaqaldar keńesiniń usynysymen bastaýysh synyptarda «Tóldiń basy – tuńǵyshym» jobasy aıasynda otbasynda tuńǵysh balalar oqıtyn tórt 1-synyp ashyldy. Bul synypta tek qana tuńǵysh balalar oqıdy. «Tóldiń basy – tuńǵyshym» baǵdarlamasynyń maqsaty: bir úıdiń tuńǵyshtaryna ózinen keıingi baýyrlaryna qamqor bolýǵa, baýyrmaldyqqa, ulttyq qundylyqtardy boıyna jınaǵan sanaly urpaq, eńbekqor, adal, sanaly, jasampaz azamatty tárbıeleý», deıdi Maqsat Ergeshuly.
Táýelsizdik alǵannan keıin elimizdegi mektepterde qazaqy tárbıe men ustanymǵa basa nazar aýdarylyp keledi. Árıne, bir ulttyń damý jolyna túsýi, ózgelermen teń turǵyda turý úshin onyń bilim salasyndaǵy sapasy men tárbıesi mańyzdy ról oınaıdy. Osyǵan bas qatyrǵan elimizdiń bilim salasyndaǵy mamandary múmkindiktiń barynsha ulttyq tárbıeniń kókjıegin keńeıtýge qulshynyp jatqanyna kózimiz jetti. Joǵaryda aıtqan mádenıet, óner salasy arqyly mektepterde ulttyq tárbıeni dáripteý týraly da M.Ergeshuly óz oıyn ortaǵa saldy.
«Tóldiń basy – tuńǵyshym» jobasy aıasynda «Halyq taǵylymy», «Ulttyq oıyndar – ult qazynasy», «Ulttyq óner», «Bataly sóz – balaǵa azyq», «Atamnyń ónegesi», «Ájemniń ertegisi» sekildi ulttyq qundylyqtar iske asady. Mysaly, «Toǵyzqumalaq» oıynyn úıretý arqyly – zııatkerlik, ushqyrlyq qabiletin arttyrý bolsa, ulttyq qolónerdi dáripteý úshin qyz balalarǵa keste tigýdi úıretedi. «Halyq taǵylymy» – bilim alýshylardyń shyǵarmashylyq áleýetin ashý arqyly qundylyqtardy dáriptese, «Atamnyń ónegesi» jobasynda oqýshylardyń tildik daǵdylardy damytýmen qatar taqyryptyq talqylaý júrgiziledi. Al «Ájemniń syr-sandyǵy» jobasynda ertegi, sheshendik taǵylymdy áńgimeler aıtý arqyly oqýshylardy ıbalylyq pen ınabattylyqqa tárbıeleıdi. «8 mınýttyq kitap oqý» jobasy – bul balalardy kitap oqýǵa degen yntasyn oıatyp, kitap oqý mádenıetine tárbıeleıdi. Ár synyp bir kitap tańdap, ár aıdyń sońynda oqyǵan kitaptaryn túrli formatta talqylaıdy. Mysaly, «TEDx»-alańynyń qazaqsha balamasy retinde mektepte «AQ talks alańy» jumys isteıdi. Bul alańda oqýshylar nemese muǵalimder, ata-analar túrli taqyryp aıasynda óz oılaryn ortaǵa salsa, «10 mınýttyq án aıtý» jobasynda qazaq ánderi nasıhattalady. Sondaı-aq «Kúı kúmbiri» jobasynda oqýshylar úzilis ýaqytynda kúı tartyp, qazaq kúıshileriniń shyǵarmasymen tanysady. Bul jobalar apta kúnderi barlyq synypta uıymdastyrylady. Bıylǵy oqý jylyndaǵy erekshelik «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy aıasynda apta kúnderine belgili ataýlar berilgen. Máselen,
Dúısenbi – «Ádep kúni»,
Seısenbi – «Densaýlyq kúni»,
Sársenbi – «Kásibı baǵdar kúni»,
Beısenbi – «Tazalyq-densaýlyq kepili»,
Juma – «Ulttyq qundylyqtar kúni».
Ár apta kúnderi synyptar osy kúnderge baılanysty tárbıelik máni bar is-sharalar júrgizedi. Bul atqarylyp jatqan jumystardyń barlyǵy ulttyq qundylyqqa negizdelgen», deıdi ol.
Ulttyq qundylyqtar men tárbıe – bir-birimen tyǵyz baılanysty uǵymdar. Bir eldiń bolashaǵy urpaq tárbıesine baılanysty ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep berdi. Al tárbıe ulttyq qundylyqtarǵa súıengende ǵana jemisti bolmaq. Sondyqtan qazaq qoǵamy úshin ulttyq qundylyqtardy saqtap, olardy jas urpaqqa jetkizý mańdaıaldy mindettiń biri ekenin túsinetin sát týdy. Ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen tárbıe arqyly biz urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyryp, naǵyz ultyn súıer urpaq tárbıeleı alamyz.
