Qazaq epostarynyń qunarly qaınary

Folklor jáne tarıhı shyndyq

Basyn ashyp alatyn úsh ma­ńyz­dy dúnıe bar. Birinshiden, folklor – tarıh emes. Ol tarıh­tyń kórkem shejiresi. Iаǵnı onda tarıhı derekterden góri halyq­tyń sýbektıvti kórkem shyndyǵy basym bolady.

Ekinshi, folklordyń bárine ortaqtyǵy. Qoǵamnyń barlyq áleýmettik toptaryna, halyq tir­shiliginiń sala-salasyna, tipti jekelegen adamdarǵa ortaq qatys­­tylyǵy ǵylymı termınde – ın­k­lıý­zıvtilik dep atalady. Iаǵnı fol­klorlyq shyǵarmalar hanǵa da, qaraǵa da, kedeı men baıǵa da ortaq. Onda eshqandaı taptyq ta, top­tyq ta múdde joq.

Úshinshi, atqaratyn qyzmeti. Bul másele folklordyń qoǵam­daǵy, áleýmettegi qyzmeti men ma­ńyzyn, onyń mádenıettiń basqa salalarymen baılanysyn ashyp kórsetedi.

Qurylymy jaǵynan qaraǵan­da, dástúrli qoǵamdaǵy folklor mıfologııalyq, dinı, adam­ger­shilik degen sııaqty halyqtyń tabıǵat pen qoǵamǵa kózqarasyn, adamgershilik ustanymdaryn, dúnıetanymyn bildiretin tarıhı jadtyń ózinshe qoımasy sııaqty. Qoǵamdyq sananyń ózgeshe erek­shelikteriniń arqasynda «fol­klor­lyq sananyń» mundaı uǵym-túsinikteri sıýjetter men beı­nelerge aınalyp «zattanady», bylaısha aıtqanda kórkem shy­ǵarmaǵa aınalady. Tereńirek úńil­seńiz, folklordan jekelegen ómirlik jaǵdaıattarǵa baıla­nysty jaǵymdy, jaǵymsyz. Máselen, qazaq epostarynda Qobylandy beınesi el qorǵaǵan qaharman batyr retinde sýrettelse, endi bir jyrlarda ony Daıyrqojany qapyda óltirip, el arasyna jik salǵan adam retinde kórsetedi. «Er Saıyn» jyrynda Qobylandy Saıyn men onyń balalary Bókembaı men Kıikbaıǵa ónege kórsetip, qamqorlyq jasap júrgen «Uly batyr» retinde kórinedi. Endi bir ańyzda Er Kóksheni óltirgenderdiń ishinde Qara Qypshaq Qobylandy bar eken, keıinnen Er Kóksheniń uly Qobylandyny óltirip, Qara Qypshaq elin ózine ba­ǵyndyrǵan», dep aıtylady. Mun­daı árkelkilik folklor ta­bıǵatynda jıi ushyrasyp otyrady. Mysaly, Alpamys jy­ryndaǵy Keıqýat esimdi ke­ıip­ker Edige týraly ańyzdar­da da kez­desedi. Eki keıipkerge or­taq sıpattar (ekeýinde de Keıqýat qul men kúńnen týǵan qyzmet­shi) bolǵanmen, eki shyǵarmada qa­rama-qarsy eki sıpatqa ıe. Al­pamystaǵy Keıqýat zyndanǵa kún saıyn bir serkesin tastap, ony asyrap otyrady. Sońynda Alpamystyń arqasynda sol eldiń bıleýshisine aınalady. Al ekinshi shyǵarmada jańa bosanyp jatqan sheshesin «bir qula bıe berip» aman alyp qalsa da, keıin eseıgen shaǵynda Keıqýat Edigeniń qusadan ólýine sebepker, qatygez adam.

Kóp jaǵdaıda ásire saıasatqa beıim mamandar folklordan boı ozdyryp kórinip turatyn «ozyq ıdealdy», bıik «parasatty», aqjúrek «adamgershilikti», aqyl-oıǵa toly «danalyqty» izdep áýrelenip jatady. Olar folklor tabıǵatyndaǵy qarama-qarsy kórinisti kórgisi kelmeıdi nemese ony halyq sanasyndaǵy qarama-qaıshylyqqa telip qoıady. Etnostyń tarıhı jadynyń aýqym­dy qorytyndysy retindegi fol­klordyń keń qarymdylyǵy men­ kópsalaly qyzmetke beıim­diligi onyń eshqandaı ıdeo­logııalyq baǵdarǵa táýeldi emes,­ balamaly, birin-biri joq­qa shyǵaratyn túsinikter men tujyrymdarǵa, árqıly qundylyqqa birdeı oryn beretin ómirdiń ózindeı kúrdeli de shynaıy tabıǵatyn tanytady. Osyndaı tabıǵatqa ıe fenomen – folklordan tarıhı shyq­tyq izdeý ábestik bolary sózsiz.

Mysaly, Edigeniń óz ýaqytyn­da Altyn Orda dáýirindegi bar­lyq oqıǵanyń basy-qasynda bol­ǵan tarıhı tulǵa ekeni bel­gili. Ol jóninde tarıhı jazba derek­ter de jetkilikti. Bizdi qy­zyq­ty­ra­tyny – onyń tarıhı tul­ǵa re­tin­degi qaıratkerligi emes, túr­ki ha­lyqtary epostaryndaǵy kórinisi.

Edigeniń jyrda periniń qyzy­nan týatyny – mıftik motıv. Osy qubylystyń ózi ony tarıhtaǵy keıpinen alystatady. Jyr boıynsha aradaǵy kelisim buzylǵannan keıin periniń qyzy ushyp ketip, balany Qumkent shaharynyń mańyna tastaıdy. Baba Túkti Shashty Áziz ony Toqtamystyń eline ákelip, úsh jasynda moldaǵa oqýǵa tastaǵan. Osy kezden bastap Edigeniń jeke ómiri bastalady. Ol jastaıynan-aq óneri asqan, alyp kúsh ıesi bolady. «Kúresken balalarynyń barlyǵyn jyqty. «Báriniń kıimderin alyp, bir jarǵa úıip saldy, kıimderiniń ústine shyǵyp otyryp: «Mine, Toqtamys hannyń taǵy­nyń ústine otyrdym», dedi.

Shyǵarmanyń bul bóligindegi keıipkerdiń sońǵy áreketi ǵana sol za­mandaǵy taq tartysy («Toq­tamys hannyń taǵynyń ústine otyrdym») jónindegi tarıhı shyndyqty meńzep kórsetip otyr.

Endigi oqıǵalar osy tartys tó­ńireginde órbıdi. Edigeni erek­she qabiletimen hanǵa jaqyndatý­da jyrshylar taǵy da kóne epıka­lyq ýájdemeni paıdalanady. Sóıtip, Edige bala kezinen aqyl­dy, zerek, tapqyr, kósemdigimen kóz­ge túsedi. Toqtamys han tóreli­gi­­ne bara jatqan adamdar jol bo­ıynda Edigege tap bolady. Sóı­tip, tórt túrli daýǵa kesik aıtady. Tórteýi de Toqtamys hannyń aldyna baryp, ádildigimen handy tańǵaldyrady. Sóıtip, han Edigeni toıyndyryp, kıindirip, óziniń senimdi adamyna aınaldyrady.

Jalpy, Edigeniń Toqtamys han mańaıynda erjetip, onyń qamqorlyǵynda bolǵany da shyn­dyqqa jaqyn. Endi araǵa Toqtamystyń hanymy (bul – matrıarhat dáýiriniń sarqyn­shaq saryny) aralasady. Sóıtip, Edige qasıetiniń Toqtamys hannan joǵary ekeni anyqtalady. Batyrdy synaý jónindegi bul motıv te – epostyq shyǵarmalarda burynnan bar tásil. Endi Edige Toqtamyspen arazdasyp, Sátemir (Ámir Temir) hannyń eline qashady. Jyrdyń biraz bóligi Edigeni raıynan qaıtarýǵa baılanysty áreketterge arnalǵan. Bul da ejelgi epıkalyq sarynmen jyrlanǵan. Edigege on segiz joldas qosylady, sóıtip kele jatqanda Edige tús kóredi. Ony joldastary jaqsyǵa jorıdy. Aldarynan Sátemir hannyń qyzyn zorlyqpen alyp kele jatqan Qabantıyn alyptyń shatyry ushyrasady. Edige oǵan «sorǵa aýnap, tazdyń keıpine túsip» jalǵyz barady. Aqyry Sátemir hannyń qyzymen sóılese júrip, alypty óltiredi. Osylaı hannyń eline kelip, qurmetke bólenip, qyzyna úılenedi. Odan bir bala týady. Onyń atyn Nuralyn («Nuradyn» dep atalady keı nusqalarda) qoıady. Ul erjetip, sadaq atyp júrgende je­besi bir shaldyń jilinshigin úzip ketip, ashýlanǵan shal: «Júgir­mek, meniń jilinshigime áliń jetkenshe, jurttan qýyp shyǵar­ǵan Toqtamys hannan baryp kegiń­di alsańshy», dep nazalanady (bul da ejelgi ertegilik motıv). Bul áń­gimeni balasy ákesine aıtqanda, burynǵy kegin esine alǵan Edige Sátemir hannan «úsh san qol» alyp, ulymen birge joryqqa attanady.

Toqtamys Telikól degen jerde boı tasalaıdy. Elin Edige ıele­nip, eki qyzynyń birin ózi alyp, birin balasyna bermek bola­dy. Sóıtip, Nuralyn («Nuradyn» ­dep te aıtylady) Toqtamysty qýyp baryp, jekpe-jekte ólti­re­di. Bul oqıǵalardyń barlyǵy epos­tyq dástúrde baıandalady. О́zi­ne kelgen ajaldy Toqtamys túsi arqyly bilip otyrady. Edige men Toqtamystyń arasynda júrgen Keńjanbaı batyrdy qarsylasyp tursa da, erge balap, ákesiniń ósıeti boıynsha aman qaldyrady. Al tarıhı derekterde Toqtamys 1406 jyly Shádibek hanmen shaıqasta qaza tapqan dep jazylady. Bul jerde de epostyń óz jolymen ketkenin kóremiz.

Tutastaı alǵanda, halyq áde­bıetindegi Edige beınesi onyń óz aınalasyndaǵy, qoǵamdyq ortadaǵy abyroı bıiginen alshaq ketpeıdi. Al Altyn Ordanyń ydyraýyna Edigeni sebepker etý – keıinnen paıda bolǵan jańsaq pikir. Altyn Orda ol qaıtys bol­ǵannan keıin de jarty ǵasyrdan artyq ómir súrgen.

Ulyq ulys folklory qyzyl ıdeologııa qyspaǵynda

1944 jyly 9 tamyzda «Tatar­stan partııa uıymynyń bu­qaralyq-partııalyq jáne ıdeo­logııalyq jumystarynyń jaǵ­daıy jáne olardy jaqsartýǵa baılanysty sharalar jóninde» dep atalatyn Kommýnıstik par­tııa Ortalyq komıtetiniń áıgi­li qaýlysy jarııalandy. Osy qaý­ly negizinde ǵylym men ádebıet­ti keńes odaǵy óziniń ıdeolo­gııa­lyq maqsatyna paıdalanýdy kóz­degen bolatyn. Endi tek jańa shyǵarmalar emes, folklor­lyq zertteýler de lenındik-markstik ıdeıa turǵysynda jazylýǵa tıis edi. Ǵalymdar absýrdty jaǵdaıǵa uryndy. О́ıtkeni folklor ózi týǵan kezeńniń, sol shaqtaǵy ulystyń ıdeologııalyq ustyny desek, ony keńestik ıdeologııa arqyly qalaı túsindirýge bolady? Árıne, jaýap daıyn. Onyń bári – eskilik qaldyǵy sanalýǵa tıis. Qazaq-keńes ǵylymy osy­laı folklordyń negizgi qaǵı­da­sy barshaǵa qatystylyǵy men ortaqtyǵy teorııasyn joqqa shyǵardy. Endi folklor baı men kedeıdiki dep bólinip, ondaǵy baı men jarly obrazdary­nyń qarama-qarsy ıdeologııalyq beı­nesi jasala bastady.

Qyzyl ókimet óziniń qura­myn­daǵy túrki halyqtary­nyń tamyry bir ekenin, olardy saf (folklor tabıǵatyna saı taza­lyqty aıtyp otyrmyz) qal­pynda saqtalǵan Altyn Orda ke­­zeńiniń biriktiretinin anyq bil­di. Sondyqtan ortaq mu­rasy bar halyqtardyń bir-biri­men ıdeologııalyq turǵyda ja­qyn­dasyp ketýinen qaýiptenip, Ulyq ulys folkloryn aıamaı jan­shydy. Ol kezeńdegi shyǵar­malardy bir ulys negizinde qaraý­ǵa múmkindik bermedi.

Altyn Orda dáýiri úshin asa zııandy qaýly 1947 jyly 21 qańtarda qabyldandy. Ol «Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń jumysyndaǵy óreskel saıası qa­telikter jóninde» dep atalatyn. Iаǵnı partııa ǵylymdaǵy shyn­ ǵylymı qatelikterge emes, ózderi qate dep tapqan «saıa­sı qatelerge» urynyp otyr. 1953 jyldyń sáýir aıynda «Qazaq eposynyń halyqtyǵy» ta­qy­ry­bynda ótkizilgen jıynnyń stenogrammasy ǵaıyptan taıyp saqtalyp qalǵan. Ony S.Qasqa­basov kitap etip shyǵardy.

Qazaqtyń ótkenine de, bola­shaǵyna da úkim shyǵarǵan qasi­ret­ti jınalysty basqarǵandar: sol kezdegi Qazaqstan Ǵylym aka­de­mııasynyń prezıdenti D.A.Qonaev pen Qazaqstan Keńes jazýshyla­­ry odaǵy prezı­dıýmynyń tóraǵa­sy A.Jaımurzın. Jıynnyń bas baıandamasyn jasaǵan – Keńes odaǵynyń batyry, belgili folklortanýshy ǵalym M. Ǵabdýllın. Qosymsha baıandamany jasa­ǵan – tarıhshy ǵalym M.Aqynja­­­nov. Jınalysty Kommýnıstik par­tııanyń Ortalyq komıteti joǵ­a­ry­­daǵy atalǵan qaýly qa­byl­­dan­ǵan­nan bergi bes-alty jyl ishin­de muqııat daıyndyqpen ja­saǵa­ny aıqyn kórinip tur. Oǵan baıan­damashylardy ábden syndy­ryp, májbúrlep kóndirgen syńaıly.

Bas baıandamashy alǵashqy aıyptaýyn qazaq epostarynyń jıyrmasynshy jyldardaǵy Alash qaıratkerleri bastap salyp ketken, keıinnen M.Áýe­zov jalǵastyrǵan «baıshyl-ult­­shyl» kózqarasty synaýdan bas­­taıdy. Alash zııalylarynyń aty atal­maǵanmen, negizgi nysana M.Áýezovtiń eńbekteri boldy. Muhańdy taptyq kúresti mo­ıyn­damaı, kontrrevolıýsııa­lyq ıdeıa­ny astyrtyn taratýshy re­tin­de tanytýǵa tyrysady. Osy­laı­sha, baıandamashy M.Áýezov­tiń 1927 jyly shyqqan «Ádebıet tarıhynan» 1948 jyly shyq­­qan «Qazaq ádebıetiniń tarıhyna» deıingi barlyq eńbegin jipke tize otyryp, taptyq ıdeologııa turǵysynan «tas-talqan» etedi. Baıandamashy ol jazǵan eńbekterdiń árqaısysynan saıa­sı, ıdeologııalyq qate taýyp, «býrjýazııalyq ultshyldyqtyń qıturqy, búrkemelengen» pı­ǵyldaryn «áshkereleıdi». Ony qazaq epostaryndaǵy býrjýa­zııalyq ultshyldyqtyń orysqa qarsy, kertartpa-reaksııashyl, pantıýrkıstik ıdeıalaryn nasıhattaýshy, qazaq halqynyń patrıarhaldy ótkenin ıdeıalızasııalaýshy» dep kústanalaıdy.

Solaqaı synnyń ońdy-soldy siltegen semserine S.Muqanov, Á.Marǵulan, B.Kenjebaev, Á.Qo­ńyrat­baev, t.b. epostanýshylar da ilikti. Olardyń barlyǵy epos­tyq shyǵarmalarǵa taptyq turǵydan baǵa bere almaıtyn, markstik-lenındik ilimdi basshy­lyqqa ala almaıtyn, býrjýazııa­lyq ultshyldyqtyń jalań nasıhatshylary retinde tanyldy. Baıandamashy óz oıynyń dáleli retinde olardyń Edige, Oraq – Mamaı, Er Shora, Qorqyt, Asan qaıǵy, Qobylandy, Alpamys, t.b. zertteýlerin alǵa tartady. Jyldarǵa sozylǵan osyndaı­ ıdeologııalyq toqpaqtan keıin Altyn Orda dáýiri múlde aıtyl­maıtyn boldy. Ol jóninde shy­ǵarylǵan kitaptar men jınal­ǵan materıaldardyń barlyǵy arnaýly qorlarǵa «qamaldy».

Alpysynshy jyldardyń «jy­lymyq» kezeńinde ǵana eski mu­ranyń «shideri sheshilgendeı» boldy. Alpamys, Qobylandy, Er Tarǵyn, Qambar batyr sııaqty jyrlar halyqpen qaıta tabysyp, jekelegen zertteýler dúnıege kele bastady. Al taza Altyn Orda dáýirine tikeleı qatysty muranyń qaqpasyn aıqara ashýǵa erkindik berilgen joq, ony qazbalaı zertteýge júrekteri shaılyǵyp qal­ǵan qatardaǵy ǵalymdardyń da táýekeli jetpedi.

Keshendi zertteýdiń keleshegi

Folklordan mádenı fenomen retinde ıdeologııalyq as­tar izdeýdiń ózi onyń tabıǵatyn tú­sinbeýden nemese qasaqana bur­malaýdan týatynyn sheteldik ǵalymdar jaqsy bilip, ertede-aq jolǵa qoıǵan. Iаǵnı «folklor – ezilgen qara halyqtyń arman-muńynyń kórinisi», «eńbekshi buqaranyń dúnıetanymynyń aınasy», «eńbekshi halyqtyń kórkemdik talǵamynyń tikeleı nátıjesi», «taptyq kúrestiń quraly» emes. Folklor tipti es­ki ańyzdar jınaǵy nemese mátin ǵana emes, qoǵamnyń áleýmettik qurylymyn negizdep, qalypty ómir súrýin qamtamasyz etetin qural. Iаǵnı Altyn Orda dáýirinde týǵan, qaıta óńdelgen árbir týyndynyń ózine tán qyzmeti boldy jáne osy qyzmetteri arqyly memlekettik ıdeologııanyń usty­­nyna aınaldy. Bylaısha aıt­qanda, folklor – halyq tarıhy­nyń belgili bir kezeńindegi tirshilik qamy men qoǵamdyq oqı­ǵalarmen sabaqtasa damyǵan rý­hanı ómiriniń kórkem shejiresi.

Folklor – birinshi kezekte halyq qajettiligi. Muny biz Altyn Orda dáýirinde qalyptasqan jańa janrlardan baıqaımyz. Mysa­ly, tanymal tulǵany jyrǵa qo­syp, eposqa aınaldyrǵan tarıhı jyrlardyń, súıispenshi­lik­ti jyrlaǵan lıro-epostyq jyr­lar men dinı dastandardyń bastaýy Ulyq ulys kezeńi.

Osy janrdyń bári qajettilik­ten. Mysaly, tarıhı jyrlar halyqty bir tulǵanyń mańaıyna uıysyp, bir ortalyqqa baǵyndy­ra bastady. О́z kezeginde mun­daı týyndylar urpaq sanasyn­­da­ǵy otansúıgishtikti qalyptasty­ra­tyn edi. Dinı dastandar da mem­leket­tiń negizgi dinı nanymyn kóshpelilerge jaqyn formatta túsindirý úshin qajet bolǵan. Eń qyzyǵy, lıro-epos janrynyń qalyptasýy. О́ıtkeni bul jyrlarda ulttyq, halyqtyq másele emes, jeke adamnyń sezimi jyrlanady. Al mundaı jaǵdaı qoǵamnyń ábden tynyshtalǵan shaǵynda ǵana bolýy yqtımal. Iаǵnı Altyn Orda halqyna soǵyssyz, tynysh kezeńderdi qalyptastyra aldy. So­nymen el qorǵaýdan bólek jeke adamnyń baqyty alǵa shyǵyp, ǵa­shyq­tyq jyrlar dúnıege kelgen.

Altyn Orda dáýirinen jetken folklorlyq murany keshen­di túrde zertteý baǵytynda da qor­dalan­ǵan másele óte kóp. Aldymen bul kezeńdi zertteýdiń tarıhı kezeńderin qaıta saralap, ony keńestik zaman ıdeologııasynan tazartqan jón. «Shyńǵys han shap­qynshylyǵy», «Ámir Temirdiń qanquıly joryqtary», «Altyn Orda handarynyń qatygezdigi» degen sııaqty tirkesterdi búgingi zertteýlerde ońdy-soldy qoldaný ábestik bolady. Demek bul dáýirdi zertteýdiń ádistemelik (metodologııalyq) ustynyn múlde jańa jolǵa qoıý kerek. Búgingi fol­klortaný ǵylymy jalań saıa­sı aıyptaýdan, shyǵarma keıip­kerlerin «ústem tap, ezilýshi tap» ókilderine bólip, onyń mazmu­ny­na ıdeologııalyq turǵydan baǵa berýden arylýǵa tıis. Eń bastysy, babadan qalǵan follorlyq murany bir qyrynan ǵana emes, jan-jaqty sıpatymen, keshendi túrde qarastyrý. Osy keshendi saralaýdyń ishine Altyn Orda murasyn onyń etnos tarıhymen, etnografııasymen, mýzykasymen tutas kúıinde, birtutas sınkret­ti qubylys retinde paıymdaýdan bastap, túrkitektes halyqtar mu­ra­symen tarıhı-tıpologııalyq turǵydan salystyra saralaýǵa deıingi kúrdeli izdenister kiredi.

Tyń taqyrypqa túren salǵan alǵashqy talpynysymyz keleshek irgeli zertteýlerge ulasyp jatsa, úmitimizdiń aqtalǵany dep bilemiz.

Kenjehan MATYJANOV,

M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, akademık