Sýret: 7-su.kz
Máseleniń mánin statıstıkalyq sandarmen sóıletip kórelik. Qamqor.gov.kz deregine kóz salsaq, bıyl 9 aıda kámeletke tolmaǵandar kúnine orta eseppen 3-4 qylmys jasap otyrǵan. Onyń 47-si densaýlyqqa aýyr zııan keltirýmen aıaqtalǵan kórinedi. Al Bas prokýratýranyń málimetine súıensek, alǵashqy toǵyz aıda jasóspirimder arasyndaǵy qylmys Ulytaýda – 77,8%, Astanada – 54,3%, Pavlodarda – 50%, Atyraýda – 38,9%, Soltústik Qazaqstanda – 16,7%, Almatyda – 14,6%, Mańǵystaýda – 14,3%, Shymkentte 13,6%-ǵa arta túsken.
Kámeletke tolmaǵandar arasynda, ásirese urlyq, tonaý, buzaqylyq, alaıaqtyq, densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý kóbeıgen. Mundaı teris áreketter ulttyq tálim-tárbıege, keleshegimizge jaǵymsyz áserin tıgizip otyr. Al jastar bolsa, kóbine óz isiniń qaıda aparyp soǵarynan habarsyz bolady. Bul quqyq jaǵynan saýaty joq degendi bildiredi.
Taıaýda ǵana elordada «Esirtkisiz bolashaq» atty dóńgelek ústel ótti. Otyrysta esirtki qylmysy úshin negizsiz sottalǵan jastardyń máseleleri talqylandy. Jıynda ata-analar jastardyń bilmestikpen nemese qysym kórip, esirtki bıznesine aralasyp, uzaq merzimge sottalyp jatqanyn aıtyp, memleket pen qoǵamnan ádiletti talap etti. Olardyń aıtýynsha, esirtki qylmysynyń naǵyz uıymdastyrýshylary zańnan tys qalyp, qylmystyq júıeniń aýyrtpalyǵyn jasóspirimder men jastar kóterip otyr. Sol is-sharada boı kórsetken zańgerler de qazirgi zańnamada jastarǵa qatysty ádildikke jetý úshin birqatar ózgeris engizý qajet deıdi. Iаǵnı birinshi ret qylmys jasaǵandarǵa qatysty gýmanıstik kózqaras pen keshirim mańyzdy ról atqarýǵa tıis. Osylaısha, jastardyń bolashaǵyn saqtap, olarǵa ekinshi múmkindik berý kerek degen usynysty ortaǵa tastady. Bul óz kezeginde jasóspirimder men jastardyń zańdy durys túsinýine, olardy qylmystyq áreketterden qorǵaýǵa baǵyttalǵan dep túsindirdi.
Izinshe 22 qarashada Májilistegi «Amanat» fraksııasynyń jıynynda partııa tóraǵasy Erlan Qoshanov alǵash ret qylmys jasaǵan esirtki kýrerleriniń jazasyn jeńildetý múmkindigin qarastyrýdy usyndy.
«Búginde esirtki qylmysy úshin sottalǵan 4 myńnan asa adamnyń 1 300-ge jýyǵy – esirtki jasyrýshylar. Olardyń arasynda jasóspirim balalar, qarjy qyspaǵyna ilikken jastar kóp. Atalǵandardyń aldy 10 jyldan kóp bas bostandyǵynan aıyrylyp otyr. Shynynda, olardy osy zańsyz iske tartqan esirtki óndirýshiler men «zakladchık» jetkizýshilerdiń jazasy para-par emes. Sondyqtan Memleket basshysy aıtqandaı, olardyń árqaısysyn bólek qarap, jazalarynyń deńgeıin zań jobasynyń ekinshi oqylymyna deıin qarastyrý qajet», dedi partııa tóraǵasy.
Bul rette ol halyq arasynda, ásirese jastar arasynda túsindirý jumysy aıtarlyqtaı «aqsap» turǵanyn alǵa tartty.
«Jas azamattar jeńil jolmen aqsha tabýdy oılap, taǵdyryna balta shabady. Olar esirtki taratqany, «zakladka» jasyrǵany úshin 10 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyrylý qaýpi bar ekenin bilmeı, bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryna túsedi. О́tken apta basynda «Zakladka» derekti fılmi jaryqqa shyqty. Ony osy ýaqyt aralyǵynda mıllıondaǵan adam tamashalady. Mundaı fılmder mektepterde, kolledjderde, ýnıversıtetterde kórsetilip, esirtkiniń qaýpin eskertý kerek. «Mektepten únemdegender túrme turǵyzady» dep beker aıtylmaǵan. Bútindeı bir urpaqtyń shyńyraýǵa qulaýyna jol berýge bolmaıdy», dedi E.Qoshanov.
Endigi kókeıdi tesken myna bir saýaldar: Jastar qylmysqa nelikten barady, bulaı zańbuzýshylyqqa erte aralasýǵa qandaı faktorlar sebep? Suraqqa jaýap ta san qıly. Bılik minberindegiler otbasyndaǵy tárbıeni, ósken ortasyn sóz etse, bilim oshaǵyndaǵylar januıadaǵy áleýmettik ahýaldy alǵa tartady. Al ata-analar bolsa, quqyqtyq mádenıet qoǵamda qajet deńgeıde nasıhattalyp otyrǵan joq degenge saıady. Negizi bul máselede naqty sebebin tap basyp aıtý múmkin emes. Biraq myna faktorlardy esepke alý kerek syńaıly. Birinshiden, eldegi ekonomıkalyq jaǵdaı. Iаǵnı jumyssyzdyq pen kedeılik turmystan qajyp júrgen azamattardy qylmysqa ıtermeleýi múmkin. Ekinshiden, bilim sapasynyń tómendeýi. Májilistiń jalpy otyrysynda depýtat Nartaı Sársenǵalıev bilim uıymdarynda «Quqyq negizderi» atty pánniń sapasyna qatysty syn kóp ekenin jetkizgen edi. Onyń baǵdarlamasyn qaıta jasap, balalar ómirde betpe-bet keletin jaıttar men ómirden alynǵan naqty keısterge súıenip oqytýdy usynyp, saýal joldaǵan-dy. Úshinshiden, áleýmettik orta. Otbasyda zorlyq-zombylyq kórgen, qandaı da bir psıhologııalyq qysymǵa ushyraǵan jasóspirimder qoǵamǵa beıimdele almaı jatady. Tipti keıbiri agressııaǵa jıi boı aldyrady. Emosııasyn syrtqa shyǵara almaıtyndar ózin kereksiz sezinip, qajyp, aqyr aıaǵy sýısıdke barady.
Qoǵam qaıratkeri Sherhan Murtazanyń «Zań – memlekettiń toǵyz qabat tor kózdi saýyty» degenindeı, táýelsiz eldiń ár azamaty quqyqtyq turǵyda saýatty bolýǵa umtylýy qajet. Alaıda joǵaryda atalǵan sebepterdi baıqap qarasaq, bári bir-birimen tyǵyz baılanysty. Kóptegen el máseleniń sheshimin tabýda áleýmettik zertteýlerge ıek artady. Bizge de osyndaı saraptamalyq qujattar kerek-aq.
