OZYQ BILIM, OZAT ǴYLYM – KELEShEK KEPILI

Álemdik qarjylyq daǵdarys kezindegi Qazaqstannyń saýatty júrgizilgen ekonomıkany damy­týdyń strategııalyq jáne tak­tı­kalyq josparlaý saıasaty, ýaqytynda qabyldanǵan is-sha­ralary daǵdarystyń alǵashqy tolqynynan irkilmeı ótýimizge múmkindik berdi. Osy kezeńde áleýmettik salada eleýli jetis­tikterge qol jetkizildi. Júzde­gen mektepter men densaýlyq saqtaý nysandary iske qosyl­dy, qalalar men aýyldarda ondaǵan myń shaqyrym joldar salyndy, myńdaǵan shaqyrym jylý, sý, energııa jelileri tar­tyldy. Bundaı keleli jumystar áli de jalǵasýda. Halyqaralyq qaýymdas­tyq­tyń baǵalaýy boıynsha, Qazaq­stan óziniń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamasyn tabysty iske asyryp qana qoımaı, el ekono­mıkasynyń daǵdarystan keıingi serpindi damýynyń ǵylymı negizdelgen modelin alǵash qa­lyptastyrǵan elder qataryn­daǵy birden-bir memleket bolyp tabylatyny biz úshin úlken mártebe. Modeldiń negizine údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý ıdeıasy qalan­ǵan. Bul Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń aı­qyndaǵanyndaı: “О́tken ǵasyr­dyń basynda barlyq memle­ketterde bolǵan ındýstrııa­landyrý emes, ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý”, ıaǵnı ınno­vasııalyq kózqaras basymdyqqa ıe, al ǵylym men aldyńǵy qatarly tehnologııa – ınnova­sııalyq damýdyń basty ustyny degen sóz. Osy oraıda elimizdiń qaryshtap damýyn qamtamasyz etetin túbegeıli ındýstrııalyq-tehnologııalyq modernı­zasııa­laý­daǵy qazirgi ǵylymnyń rólin qaıta paıymdaý men zerdeleý ózekti problemaǵa aınalyp otyrǵanyn aıtý paryz. 2010 jyl – Qazaqstan qo­ǵamy úshin erekshe jyl. О́ıtke­ni, osy jyly Qazaqstan Eýro­pa­lyq qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymyna tóraǵalyq qyzmetin bastady. Reseı, Qazaqstan Kedendik odaǵyna enip, Bolon prosesi uıymyna múshe boldy. Sony­men qatar Elbasy 2010 jyly 29 qańtarda elimizdiń 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy baǵdaryn aıqyndaǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindik­teri” atty óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn jarııalady. Kemel keleshekti boljaǵan bul Joldaý tarıhy­myzdaǵy teńdesi joq memle­kettik qujat ekeni daýsyz. О́mirsheńdigin ýaqyt dálel­degen “Qazaqstan-2030” – baǵ­dar­lamasy elimizdiń uzaq mer­zim­di damý strategııasy. Al elimizdiń 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasyna kelsek, ol osy strategııanyń quramdas bóligi – ekinshi kezeńi bolyp tabylady. Qazir aldyńǵy qatarǵa elimizdiń 2014 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy shyǵarylyp otyr. Jalpy “Qazaqstan-2030” baǵdarla­masy túgeldeı júzege assa, eli­mizdiń ekonomıkalyq damýy álem elderiniń aldyńǵy qata­ryna shyǵatyny kúni búginniń ózinde belgili. Qazirgi Qazaq­stannyń damýy “Qazaqstan-2030” baǵ­dar­lamasynyń elimiz­diń bola­shaǵy úshin asqan danalyqpen jasalǵan qujat bolǵanyn dáleldedi. Joldaýda elimizdiń turaqty jáne teńgermeli damýyn qamta­masyz etetin faktorlar atap kórsetildi. Olar: ekonomıkanyń jedeldetilip ártaraptandy­rylýy jáne onyń básekelestik qabiletiniń arttyrylýy. Bular­ǵa ınnovasııalar arqyly, ıaǵnı tyń ıdeıalardy, ǵylym jetis­tikteri men jańalyqtaryn el ekonomıkasynyń salalarynda paıdalaný nemese qoldanysqa engizý jolymen ǵana qol jetkizilýi múmkin. Elbasy 2009 jylǵy 4 qyr­kúıekte ótken Ǵylym jáne ǵylymı saıasat jónindegi keńes májilisinde bylaı degen bo­latyn: “Basymdyqtary qata­rynda ǵylym men ınnovasııa ekinshi orynda turǵan el qan­daı da bir salada birinshi bol­maıdy”. Bul aqıqat sóz. Eldi ındýstrııalandyrýdyń Bazalyq kartasyna jalpy ın­vestısııa kólemi 43,3 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn 160 jańa kásiporyn engen. Indýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy jobalarynyń basym kópshiligi eldiń ónerká­siptik aımaqtarynda shoǵyr­lanǵan. Qyzylorda oblysynda taý-ken salasy, munaı-gaz sek­tory, hımııa ónerkásibi men agrarlyq ındýstrııany damy­týǵa arnalǵan jobalar júzege asyrylýǵa qabyldanyp otyr. Bıtým, asfalt, qıyrshyq tas jáne de basqa qurylys mate­rıaldaryn óndiretin zaýyttar­dy, munaı óńdeý jáne ilespe gazdy óteldeý keshenimen bir­qatar agrarlyq sektor kásip­­oryndaryn salý jobalary oblystyń barlyq aýmaǵyn qamtyǵanyn atap ótýimiz kerek. Oblys kóleminde 2010 jyl­dyń 1 toqsanynda quny 950,0 mln teńgelik 2 joba júzege asyryldy. Aǵymdaǵy jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 28 jobany oryndaý kózdelgen. Joǵaryda atalǵan baǵdarla­manyń aıasynda ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý paıda ákeletin óndiristerdi jasaýǵa ǵana múmkindik berip qana qoı­maı, ǵylymı-tehnologııalyq qoldaý men joǵary sapaly menedjmenttiń úle­si mol ınnovasııalyq, ekonomıkalyq sabaqtastyqtyń damýyna serpin beretini anyq. О́ndiristi turaqty qurylym­dyq jańartý ári iri ǵylymı ıdeıa­lar men ázirlemelerdi endirý baǵdarlama jetistikterin, onyń sátti oryndalýyn aıqyn­daıtyn basty faktorlar bolyp ta­bylady. Osy oraıda myna faktini aıta ketpesek bolmaıdy. Jo­ǵar­ǵy oqý oryndary óziniń ǵy­lymı zertteýleriniń negizgi kóle­min óz baǵdarlamalary negi­zinde ishki resýrstary ese­binen júrgizip keledi. Joǵary oqý orynda­rynyń ǵylymı baǵ­darlamalary men kásip­oryn­dardyń ınnova­sııalyq jobala­rynyń ózara baılanysy áli oıdaǵydaı emes. Sondyqtan da baǵ­darlama aıasynda myna máse­lelerge nazar aýdarýymyz qajet: 1) usynylǵan jobalarǵa tyń­ǵylyqty ǵylymı-tehnıka­lyq jáne ǵylymı-ınjenerlik saraptamalardyń jasalýy; 2) jobalardy júzege asyrý negizine ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty damytý mehanızminiń salynýy; 3) jobalardy júzege asy­rýda jańa mazmundaǵy ınje­nerlik-tehnıkalyq kadrlar men joǵary tehnologııaly óndiris menedjerlerin daıarlaýdyń mańyzdylyǵy. Joǵary tehnologııaly agro­ónerkásipti jasaýǵa baǵyttalǵan memlekettik strategııany júr­gizý Joldaýda basa aıtylǵan eńbek ónimdiligin keshendi túrde ósirý problemasyn ǵylymı turǵydan qamtamasyz etý úshin de asa qajet. Osy oraıda jas mamandardy aýylǵa tartý, jastardyń nazaryn tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alýǵa aýda­rý, olardy otansúıgishtikke tárbıeleý, memlekettik tildiń qo­ǵamdyq róli men mańyzyn art­­tyrý jáne memleket tarapy­nan jastarǵa qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan “Dıplommen–  aýyl­ǵa”, “Selonyń órkendeýi – Qa­zaqstannyń órkendeýi”, “Jas­tar – kadrlar rezervi”, “Jastar – Otanǵa”, “Qazaqsha sóı­leıik!” atty is-sharalardy júzege asyrýdaǵy respýblıka kólemin­degi oń tájirıbelerdi zerdelep, keńinen nasıhattaý – bárimizdiń azamattyq paryzymyz. Aýyl – ultymyzdyń máıe­gi. Bar baılyqtyń basy rýhanı baılyq desek, aýyldy serpiltý men damytý arqyly HHI ǵasyr­daǵy qazaq rýhanııatynyń qa­byrǵasyn qataıtyp, memle­ketimizge berik qorǵan jasaǵan bolar edik. Kóptegen elder ózderiniń damý strategııasyn aıqyndaý kezinde bilim sapasyn birinshi orynǵa qoıady. Úzdiksiz kásibı bilim berý júıesinde joǵary bilimniń orny aıryqsha. О́ıt­keni, ol jalpy bilim, ǵylym, mádenıettiń toǵysqan jeri ári kásibı mashyqtaný alańy. Búginde dúnıe júzi memleketteri jahandaný úderisine ún qosyp otyr. Budan bilim júıeleri de tys qalǵan joq. Joldaýda otandyq ýnıver­sı­tetter reıtıngine qatal talap qoıý, joǵary oqý oryndary­nyń halyqaralyq deńgeıdegi qyzmetin jetildirý týraly tap­syrmalar berildi. Oqý orynda­ry men mamandyqtardy halyq­aralyq akkredıtteýden ótkizý máselesin de qadap aıtty. Osy oraıda Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıver­sıtetiniń “Qazaqstandaǵy bilim berý salasyn qamsyzdandyrý” táýelsiz agenttigimen ınstıtý­sıonaldyq akkredıtteýdiń alǵashqy kezeńin ótkizý úshin kelisim-shartqa otyrǵanyn aıtý abzal. Akkredıtteý standart­tary negizinde bastalǵan daıyndyq jumystary óziniń qısyndy jalǵasyn tabýda. Qyzylorda ýnıversıtetiniń Eýropalyq bilim berý keńisti­gine kirý úshin (2005 jyly) ýnı­versıtetterdiń Uly Hartııasyna qol qoıýy Bolon prosesine qosy­lýǵa baǵyttalǵan keleli qadamdardyń biri boldy. 2010 jylǵy 12 naýryzda Býdapeshtte Qazaqstannyń osy proseske múshe elder qataryna qosylýy otandyq bilim berý júıesine úlken jaýapkershilik júkteıdi. Ýnıversıtet ujymy da osy ba­ǵyttaǵy jańa belesterdi baǵyn­dyrýǵa tas-túıin jumylyp otyr. Eldiń ıntellektýaldyq ka­pıtaly men qoǵamnyń ınnova­sııalyq áleýeti tek qana bilim arqyly keletini belgili. Osy turǵyda ýnıversıtetimiz aımaq­tyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń mańyzdy nysanda­rynyń biri deýge tolyq negiz bar. Ýnıversıtettiń aımaqty je­del ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damytý mindetterin jú­zege asyrý úshin ǵylymı jáne kadrlyq áleýeti jetedi. Búginde ýnıversıtette 300-den astam ǵylym doktory men kandı­dattary qyzmet atqarýda. Bulardyń kópshiligi aımaqtyń bilim jáne ǵylym salasyndaǵy is-sharalary men ekonomıkany ındýstrııalyq-ınnovasııalyq turǵydan damytý jobalaryn oryndaýǵa úles qosyp keledi. Ǵylymı-pedagogıkalyq kadr­lar daıarlaý isi ýnıversıtet basshylyǵy­nyń basty nazaryn­daǵy jumystardyń biri. Naqty aıtar bolsaq, sońǵy eki jylda 6 doktorlyq, 59 kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Ýnı­versıtet basshylyǵy bıylǵy jy­ly da izdenýshilerge jan-jaq­ty qoldaý kórsetýdi óz qyz­me­tiniń basym baǵytyna aınal­dyryp otyr. Aǵymdaǵy jyl­dyń aıaǵyna deıin 10-ǵa jýyq doktor­lyq, 50-den astam kan­dıdattyq jumys qorǵalady degen oıdamyz. 2010 jyly magıstratýradan 100-ge jýyq tú­lek shyǵarý jospar­lan­ǵan. Bul kórsetkishter aımaq ekono­mıkasynda týyndap otyr­ǵan ózekti máselelerdi ǵylymı turǵydan sheshýge kóp septigin tıgizetin faktor desek, artyq aıtqandyq emes. 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha 8 ǵalym “Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy” memlekettik grantynyń ıegeri atandy. Bul respýblıka boıyn­sha úzdikter qataryndaǵy kór­set­kish, ýnıversıtet ujymy úshin shyn mánindegi úlken maqtanysh. Ýnıversıtetterdi elimizdiń ınnovasııalyq damýynyń qoz­ǵaýshy kúshine aınaldyrý kún tártibinde turǵan másele. Mem­leket basshysy ýnıversıtet­terdi el ekonomıkasynyń qar­qyndy damýyna ári ıntellek­týaldy ulttyń qalyptasýyna úles qosatyn, olardyń qoǵam­dyq abyroı-bedeliniń bir ólshemi retinde baıyptaǵany osyny kórsetedi. Elbasynyń Astana, Almaty qalalary men oblys ortalyqta­rynda ıntel­lektýaldy mektep­ter ashý jóninde bergen tapsyr­masy aıasynda 2012 jyly Qy­zylorda qalasynda ashylatyn ıntellek­týaldy mektepke óz pán­de­rinen aǵylshyn tilinde dáris bere alatyn mamandar daıar­laý úshin Qorqyt Ata atyn­daǵy Qyzyl­orda memlekettik ýnıversıteti jaratylystaný baǵy­tyn­daǵy mamandyqtardyń 3-kýrsynan 30 stýdentti tańdap alyp, qazirgi tańda olarǵa qo­symsha aǵylshyn tilin tereńde­tip oqytý kýrsyn júrgizip jatyr. Elbasy Joldaýynda 2015 jylǵa qaraı Ulttyq ınnova­sııa­lyq júıeniń tolyqqandy jumys isteýi men olardyń elde engizil­gen taldaýlar, patentter men daıyn tehnologııalar túrin­de óz nátıjelerin berýi tıisti­ligi atap kórsetilgen. Bul ba­ǵytta ýnı­ver­sı­tettiń kóptegen jyldar boıy jınaqtaǵan ǵy­lymı-ınnovasııalyq tájirıbesi mol. Oqý ornynda ǵylymı ju­mystar irgeli jáne qoldanbaly baǵytta aımaqtyń ekonomıka­lyq, máde­nı-áleýmettik erek­she­likterin barynsha eskerip júrgizilýde. Sońǵy eki jylda ýnıversıtet ǵalymdarynyń 100-den astam jańalyqtary oqý prosesine jáne praktıkalyq aınalymǵa engizilgeni osy aıtqandarymyz­dyń dáleli. Osy kezeńde zertteý­lerdiń nátıjesi boıynsha ǵalym­darymyz 30-dan astam monogra­fııalar men oqýlyqtar jarııa­lap, 12 patent ıegeri atandy. Serpindi jańalyqtar men ınnovasııalar jasaýda óz ǵy­lymı bazamyzdy qalyptas­tyrýǵa erekshe kóńil bólinýde. Qazaq­standa búginge deıin 5 ult­tyq, 15 ýnıversıtettik ınje­nerlik baǵyttaǵy zerthana ashylýy osynyń aıǵaǵy. Osy baǵytta bizdiń ýnıversıtetke ınjenerlik zerthana ashý úshin memleket tarapynan 200 mln teńge bólindi. Zerthana zama­naýı 10 qondyr­ǵymen jabdyq­taldy. Búginde barlyq qondyr­ǵy tıisti ókiletti organdardan attestattaý­dan ótti jáne zert­hana birqatar qyzmet túrlerine lısenzııa aldy. Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń arnaıy komıssııasy 2009 jyly ýnıver­sıtette bolyp, zerthana­nyń jumysyna óziniń oń baǵasyn berip ketti. Zerthanalyq keshen stýdent­ter men oqytýshylardyń ǵy­lym­men shuǵyldanýyna, oblys kóleminde túrli sharýashylyq jáne ónerkásip salalarynyń básekege qabiletti zertteýler júrgizýine qazirdiń ózinde keń múmkindik týdyrýda. Osy oraıda serpindi jańa­lyq­tar men ınnovasııalardyń ǵylymı bazasy retinde ashy­lyp, jabdyqtalǵan ınjenerlik beıindegi ulttyq jáne ýnıver­sıtettik zerthanalardyń aǵym­daǵy qyzmetin halyqaralyq standarttar deńgeıinde qamta­ma­syz etý úshin olardy memle­kettik bıýdjetten bazalyq qar­jylandyrý máselesi sheshilse oryndy bolar edi. Ǵylymı-zertteý jumysta­ryn júrgizý, jańa tehnolo­gııalardy endirýdi jedeldetý ári ınnovasııany qoldaý maqsatyn­da joǵary oqý oryndary, ǵy­lymı uıymdar, óndiris pen bız­nes qurylymdarynyń qaty­sýymen qurylatyn tehno­parkter órisin keńeıtý de biz úshin ózekti másele. Ýnıversıtette ǵylymı zert­teýlerdiń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan qurylymdyq ózge­rister júıeli júrgizilýde. Ja­qynda ǵana “Qoldan­baly zertteýler” ǵylymı orta­lyǵynyń ashylýy – osynyń naqty kórinisi. Ústimizdegi jyly bir top ǵalymdarymyz Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrligi men Búkil­álemdik banktiń “Qyzylorda oblysy jaǵdaıynda topyraq­syz sýbstratarda baqsha daqyl­daryn ósirý tehnologııasyn endirý jónindegi bilimdi taratý men berý” taqyrybyndaǵy quny 4,5 mln teńge turatyn grantyn jeńip aldy. Sonymen qatar ǵalymdarymyz naýryz aıynda Ǵylym komıteti jarııa­laǵan yntaly jáne táýekelshil ǵylymı zertteýlerdi oryndaýǵa arnalǵan granttar konkýrsyna kómirsýtek jáne taý-ken sek­toryna arnalǵan tehnologııalar; ıadrolyq tehnologııalar jáne jańaratyn energetıka tehnolo­gııalary; aqparattyq jáne ǵa­ryshtyq tehnologııalar; Qazaq­stannyń turaqty damýynyń negizi retindegi ulttyq ıdeıanyń basym baǵyttary boıynsha 7 joba usynǵanyn qanaǵattandyq sezimmen aıta alamyn. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasy – bilim berý júıesindegi eleýli býyn. 2002 jyly ashylǵan ýnıversıtet kolledjinde búgingi kúni 22 mamandyq boıynsha barlyǵy 2466 oqýshy bilim alýda. Bıyl­ǵy oqý jylynda memlekettik “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha kúndizgi oqytý nysa­nyna 730 oqýshynyń qabyl­danýy – jastarǵa jasalǵan úlken qamqorlyq. Sonymen qatar, ýnıversı­tet janynan qurylǵan jumys­shy mamandyǵyna baǵyttalǵan bastaýysh kásibı bilim berý or­ta­lyǵy aımaqtyń strategııalyq máni bar kókeıkesti problema­laryn sheshýge óz úlesin qosyp keledi. О́tken oqý jylynyń ózinde 700-ge jýyq adam oqyty­lyp, 30 mln. teńgeden astam qarjyǵa qyzmet kórsetildi. Sonyń ishinde, memlekettik “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha 8 mamandyqty qam­tyǵan 220 jumyssyz jastar qaıta mamandanýdan ótti. “Batys Eýropa – Batys Qytaı” dálizi qurylysy aıa­synda oblys kóle­min­de bıylǵy jyly 11 joba júzege asyry­latyny belgili. Osy jobalardy oryn­daýǵa ýnıversıtet ǵalym­dary men stýdentterin keńinen qatys­tyrý máselesi qaralýda jáne atalǵan dáliz jumystaryn júrgizý úshin qajet maman­dardy daıarlaý nemese qaıta daıarlaý prosesine de atsalysatyn bolamyz. Ǵalymdardyń ǵylym sala­lary boıynsha kóp jylǵy zertteýlerin qorytyndylaý, ǵylymdy damytyp, jetildirý baǵytyndaǵy ózekti máseleler boıynsha usynymdaryn quzy­retti organdarǵa jetkizý maqsa­tynda ýnıversıtet bazasynda ǵylymı is-sharalar uıymdas­tyryp otyrý – úzilmeıtin úrdisimiz. Sońǵy eki jyldyń ózinde 10-nan astam ǵylymı konferensııalar men forýmdar: onyń 4-ýi halyqaralyq, 5-ýi respýblıkalyq deńgeıde ótki­zilgenin aıtsaq ta jetkilikti. Ǵalymdardyń áleýmettik mártebesin kóterý baǵytynda atqarylar sharýalar áli de kóp. Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan ǵylymı jobalar men zertteýlerdi qarjylandyrýdy ońtaılandyrý jumysy – otan­dyq ǵylymdy damytýdaǵy úlken betburys. Keleli ǵylymı zert­teý­lerdi qarjylandyrýdan óndiristik kompanııalar tys qal­masa ıgi. Sonda ǵana Qazaq­stan ekonomı­kasy damyǵan elder qatarynan berik oryn alatyn bolady. Qazaqstan ǵylymyn damy­týdyń jańa modelin qalyptas­tyrý baǵytyndaǵy ǵylymı qaýymdastyq, zııaly qaýym tarapynan aıtylǵan usynystar jańadan qabyldanatyn “Ǵylym týraly” zańda kórinis tabaty­nyna senim mol. Ozyq tehnologııaly ındýs­trııa negizderin jasaý, adamı resýrstar men ınfraqury­lymdy damytý, ekonomıkany ártaraptandyrý, eńbek ónimdi­ligin arttyrý arqyly Qazaqstan ekonomıkasynyń daǵdarystan keıingi ornyqtylyǵy men ósýin basqarýǵa baǵyttalǵan memleket saıasatyna barynsha qoldaý kórsetýimiz qajet. Qazaqstannyń Búkilálemdik saýda uıymyna enýge betburys jasaýyna jáne Qazaqstan, Reseı, Belarýs memleketteri arasyndaǵy Biryńǵaı ekonomı­kalyq keńistiktiń alǵashqy qadamy bolyp tabylatyn Ke­den­dik odaqtyń qurylýyna baılanysty elimizde óndiriletin taýarlardyń qazaqstandyq mazmunyn arttyrýdyń jańa múmkindikteri men olardy paıdalaný joldaryn zerdeleýge baǵyttalǵan arnaıy ǵylymı zertteýler uıymdastyrý – kún tártibindegi máselemiz. Joldaýda aıtylǵandaı, mem­leketimizdiń básekege qabi­letti damýynyń kepili – otan­dyq bilim men ǵylymnyń jańa jaǵdaıǵa saı órkendeýi. Son­dyq­tan, shynaıy jarys, adal báseke údesinen shyǵýdy óziniń ómirsheń strategııasyna balaǵan táýelsiz elimizdiń aldyna qoıǵan mejesi bıik, maqsaty naqty, baǵyty aıqyn. Baızaq MOMYNBAEV,  Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ rektory,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.