El basshylyǵynyń 2003 jyly iri konfessııalar arasynda úılesimdi dıalog pen ózara túsinistikti qalyptastyrý máselelerine kúsh-jigerdi biriktirýge baǵyttalǵan dinaralyq platforma – Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń Sezin qurý bastamasy qısyndy sheshim boldy.
Zaıyrly memleket pen rýhanı kóshbasshylar arasyndaǵy ózara is-qımyldyń osyndaı formatyn tańdaý adamzatty rýhanılyqpen, etıkamen jáne adamgershilik qundylyqtarmen baılanystyratyn joǵary mádenıet, nanym-senimder men dúnıetanymdar, minez-qulyq kodeksi men ishki jan dúnıeniń tazalyǵy júıeleriniń jıyntyǵyna negizdelgen álemdik dinderdiń áleýetin paıdalaný múmkindigimen baılanysty boldy.
7 Sezderdiń jumystaryna qatysqan dinı ıerarhtar, memleket basshylary men halyqaralyq uıymdardyń basshylary adamdar, ulttar, mádenıetter men dinder arasynda ózara túsinistik ornatýdaǵy biregeı jáne baǵa jetpes tájirıbelerimen bólisti.
Osylaısha eki onjyldyq ishinde Astanalyq rýhanı (dinı) sammıt aıasynda ártúrli konfessııalar ókilderi arasyndaǵy baılanystar nyǵaıyp, tereńdeı tústi, bul óz kezeginde dinı birlestikter men memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty ornatýǵa yqpal etti, sebebi olar álemge jalpy beıbitshilik, qaýipsizdik jáne úılesimdilik úshin konfessııaaralyq dıalog pen yntymaqtastyqty ornatýdyń qajettiligin aıqyn jetkizdi.
Qazaqstannyń jeke bastamalary, eń aldymen, halqymyzdyń memlekettiliginiń tereń tarıhyna, ulttyq-mádenı tamyryna, ádet-ǵuryptary men dástúrlerine negizdelgen. Olardyń qatarynda beıbit ómirge, erkindikke, toleranttylyqqa, ıaǵnı dinine, násiline jáne ultyna qaramastan adam quqyqtaryn qurmetteýge umtylý jatady.
Árıne, memleketimizdiń konfessııaaralyq kelisim salasyndaǵy búgingi jetistikteri Qazaqstan halqynyń danalyǵy men elimizde 18 konfessııa jáne 120-dan astam ult (etnos) ókilderiniń úılesimdi ómir súrýine negizdelgen Qazaqstannyń zaıyrly qaǵıdalarynyń arqasynda qol jetkizildi.
Jalpyadamzattyq qundylyqtar negizinde qalyptasqan memlekettiń zamanaýı zaıyrly qurylymy – Qazaqstanda óz qyzmetterin júzege asyratyn barlyq dinderdiń uly rýhanı muralaryna degen qurmetke negizdelgen halqymyzdyń mańyzdy tarıhı jetistigi.
Memleket, qoǵam jáne dinı birlestikter tarapynan jasalyp jatqan sharalardyń arqasynda elimizde kóp jyldardan beri beıbitshilik pen kelisim qamtamasyz etilip keledi. Sondyqtan búgingi kúni árbir azamattyń aldynda Qazaqstan halqy birlesip qol jetkizgen jáne qamtamasyz etip otyrǵan qazirgi zamandaǵy názik turaqtylyqty saqtaý mindeti tur.
Búgingi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda álemde jáne qazaqstandyq qoǵamda bolyp jatqan úderisterge synı turǵydan baǵa berip, túrli destrýktıvti kóńil-kúıdiń yqpalyna túspeı, adamdar arasyndaǵy syndarly qarym-qatynastyń kóptegen jyldar boıy qalyptasqan tájirıbesin saqtaý qajet.
Qazaqstan memlekettiń zaıyrly negizderin ustanatyn álemdegi jalǵyz memleket emes. Damyǵan elderdiń basym kópshiligi irgeli zaıyrly qaǵıdattardy basshylyqqa alady, biraq álemde zaıyrlylyqtyń «ámbebap úlgisi» jasalmaǵan jáne bul, eń aldymen, belgili bir qoǵamda oryn alatyn dinı senim bostandyǵy máselelerine, saıası, quqyqtyq, moraldyq jáne mádenı úderisterge baılanysty. Biraq olar azamattardyń zań aldyndaǵy teńdigi, ar-ojdan jáne dinı senim bostandyǵy, sondaı-aq dindi ustaný nemese ustanbaý quqyǵy sııaqty qundylyqtarǵa negizdelgen.
Memlekettik-konfessııalyq qatynastardyń eleýli tájirıbesine qaramastan, elimizdegi zaıyrlylyq uǵymyna naqty anyqtama berý qazirgi tańda onyń kópqyrlylyǵy sebepti ońaı emes. Qazaqstandyq qoǵamdy dinderge qatysty ártúrli kózqarastar men túsiniktegi azamattar usynady. Dinge senýshiler de, senbeıtinder de keıde óte qarama-qaıshy pikirlerdi ustanatyn adamdardyń birneshe sanatyna bólinedi.
Onyń ústine, qazaqstandyq memlekettiliktiń qalyptasý tarıhy bylaısha órbidi: ártúrli dinı senimderdi ustanatyn kóptegen etnostar men ulttar bir jerden óz atamekenderin taýyp, ómir súre bastady.
Árıne, munyń bári – bizdiń ortaq muramyz, biraq biz ishki jáne syrtqy saıasatty retteý máselelerinde qoǵamdaǵy azamattardyń osy alýan túrli palıtrasyn eskerýimiz kerek, bir baǵytta birjaqtylyqqa jol bermeı, tepe-teńdikti saqtap, bir-birine qurmetpen qaraýdy qamtamasyz etýimiz kerek.
Osy birshama kúrdeli jaǵdaıda zaıyrlylyq, memlekettiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq sıpattamasy retinde, búkil qoǵam úshin memleketti basqarýdyń eń ózara tıimdi jáne ózara qolaıly formasy bolyp tabylady.
Dindar azamattardyń basym kópshiligi memlekettiń zaıyrlylyq qaǵıdalaryn túsinedi jáne qurmetteıdi, óıtkeni bul kópkonfessııaly qoǵamda beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýdyń birden-bir joly.
Mysaly, memleket tarapynan júrgizilip jatqan zertteýler barysynda túrli dinder men etnostardyń ókilderi qazaqstandyq qoǵamda beıbitshilikti saqtaýdyń basty sharttarynyń biri bolyp tabylatyn ártúrli dinderdi ustanýǵa múmkindik bar ekenin aıtady. Osyǵan keri mysal retinde qarýly qaqtyǵystary bar elderdi keltiredi, olarda kóptegen dinı toptardyń ókilderi bola tura, dinderdiń biriniń paıdasyna tepe-teńdik buzylǵan. Qazaqstanda beıbitshilik pen kelisimdi saqtaý múmkindigi, onyń ishinde zaıyrly negizder esebinen quqyqtyq turǵydan qamtamasyz etiledi. Zaıyrlylyq memlekettiń barlyq dinderden teń qashyqtyqta bolý baǵyty bola otyryp, kóptegen toptarǵa ózderiniń dinı senimderin erkin ustaný quqyǵyna kepildik beredi.
Sonymen qatar memlekettik qurylymnyń zaıyrlylyǵy memlekettiń ákimshilik-aýmaqtyq uıymdastyrylýynyń jeńildetilgen emes, kerisinshe, neǵurlym kúrdeli formasy bolyp tabylady, óıtkeni eldegi turaqtylyqty ilgeriletip damytý jáne saqtaý úshin teń quqyqty qamtamasyz etý jáne barlyq toptardyń múddelerin eskerý qajet.
Zaıyrly qoǵamda, ádette, halyqtyń dindar emes bóliginiń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan dinı birlestikterdiń qyzmeti men dindar azamattar úshin belgili bir shekteýler bar ekenin joqqa shyǵarmaımyz. Sondaı-aq ulttyq qaýipsizdikti, onyń ishinde qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda memleket dinı birlestikterge usynystar berýge jáne zańda qarastyrylǵan shekteýlerdi engizýge quqyly. Alaıda bul sharalar eshqandaı jaǵdaıda dindarlardyń quqyqtary men bostandyqtaryna qol suqpaıdy jáne oǵan baǵyttalmaǵan.
Memleket dinine qaramastan árbir azamattyń qoǵamnyń tolyqqandy múshesi bolýyna kepildik beredi. Dinı qyzmetti júzege asyrǵan jaǵdaıda ǵana jeke nemese zańdy tulǵa din salasyndaǵy zańnamany basshylyqqa alýy tıis.
О́z kezeginde, zańnamalyq deńgeıde dinı birlestikterge ádette qoǵamnyń qalǵan bóligine qoldanylmaıtyn belgili bir jeńildikter (salyqtyq, Qarýly Kúshterdegi qyzmetten bosatý) qarastyrylǵan.
Sondaı-aq memleket dinı birlestikterdi tikeleı qarjylandyrmaı, ǵıbadat úıleri men qurylys nysandaryn, negizinen mádenı jáne tarıhı qundylyǵy barlaryn qaıta qurý, jóndeý túrinde kómek kórsete alady. Dál osyndaı sebeptermen elimizdegi keıbir iri dinı ǵımarattar memleket balansynda.
Bul búgingi tańda dinı birlestikterdiń memlekettiń jaqyn seriktesteri jáne kópultty halqymyzdyń rýhanııaty men mádenıetiniń eń mańyzdy qaınar kózi ekenin taǵy bir kórsetedi. Din salasyndaǵy ózekti máseleler qolaıly konsensýs pen qoǵamnyń barlyq toptarynyń múddeleri negizinde birlese otyryp sheshiledi. Osy maqsattar úshin elimizde kóptegen dıalog alańdary jumys isteıdi, sonyń arqasynda konstrýktıvti dıalog qamtamasyz etiledi.
Sondyqtan búkil qoǵam men memlekettiń múddesi úshin din salasyndaǵy mańyzdy mindet konfessııaaralyq kelisim men el damýynyń zaıyrly qaǵıdattaryn qamtamasyz etý boldy jáne bolyp qalady. Azamattardyń dinı senim bostandyǵynyń myzǵymastyǵy, olardyń dindi tańdaý nemese odan bas tartý quqyǵyn qamtamasyz etý ózgermeıtin negiz bolyp qala beredi.
Memleket din salasyndaǵy júzege asyrylatyn saıasatta ártúrli etnostar men dinı toptardyń tatý-tátti ómir súrýiniń kepili bolýdy, ulttyq muranyń bir bóligi retinde Qazaqstan halqynyń mádenı jáne rýhanı dástúrlerin saqtaýdyń qamyn oılaýdy jalǵastyrady.
Baýyrjan BÁKIROV,
Konfessııaaralyq jáne dinaralyq dıalogty damytýdyń halyqaralyq ortalyǵy Basqarma basshysynyń orynbasary
