Sýretti túsirgen – Esenjol Isabek
«Djýdıt jasaǵan qıyn tańdaý», bul – otbasynyń barlyq múshesine erekshe kóńil kúı syılaıtyn, kórermendi umytylmastaı áserge bóleıtin, ǵajaıyptar men ertegi álemine aparatyn spektakl-shoý. Aımaýytov teatry úshin qoıylymnyń bir ýaqytta eresekter men kishkentaı baldyrǵandarǵa arnalǵany alǵashqy tájirıbe boldy.
Djýdıt – mektepte oqıtyn jasóspirim. Eski úıde ákesi ekeýi ǵana turmys keship jatyr. Anasy taǵdyr taýqymetine shydamaı, kishkentaı kezinde olardy tastap ketken. Boıjetken birde mekteptegi qurby-qurdastarynyń kelemejine, ásirese tentek Nıl Lıýstiń mazaǵyna tózgisi kelmeı, Jaratqannan mektepti qar basyp qalýyn tileıdi. Osy sátten onyń jeke álemindegi tańǵajaıyptar bastalyp ketedi. Qarǵa beınesindegi sıqyrshy onyń tilekterin oryndap, tipti jasóspirimniń qııalyndaǵy jasandy ákesin jasap beredi. Djýdıt ár tún saıyn sıqyrly shkaftan shyǵatyn saıqymazaqtardyń oıyn-saýyǵyn tamashalap, qyzyqqa batady. Ol úshin shynaıy ómirdegi ákesiniń beınesi alystap bara jatqandaı edi. Alaıda áldebir sátte bala munyń barlyǵy jasandy, qııaly qalap alǵan dúnıeler ekenin túsinedi. Sebebi jasandy ákesi de, sıqyrshy qarǵa da qyzdyń shynaıy ómirdegi suranystaryn óteýge qaýqarsyz bolyp shyqty. Oqıǵa barysynda ákesiniń qyzymen ara-qatynasy baıandalyp, eresekter balanyń jan-dúnıesine úńilmeıtini shynaıy sýrettelgen. Djýdıt ákesine: «Áketaı, men sıqyrshymyn, mynaý shkafta ǵajaıyptardy jasaı alamyn», dep sendirmek bolǵan sátte ol qatty ashýlanyp: «Sende eshqandaı qasıet joq!...», dep zekip tastaıtyny oılandyrady. Qoıylym sońynan túıgenimiz, bala anda-sanda aınalasyna eresek adamnyń kózimen, al ata-ana balanyń kózimen qarap qoıýy kerek eken.
Djýdıtti somdaǵan jas akter Dılnaz Qııatova qyz balanyń minez-qulqyn jetkizýde kóp izdengeni baıqalady. Bala qııalyndaǵy ishki jantalas, tuıyqtyq pen syrtqy álemge qarsylyq, jaqyndaryna degen súıispenshilik, jek kórý – osynyń barlyǵyn boıjetken keıpinde alyp shyǵý biraz eńbekti qajet etkeni anyq. Al áke rólindegi Rýslan Nyǵmannyń sheberligine tántimiz. Qarǵany oınap shyqqan Baýyrjan Manatbekulynyń júzin kórermen spektakl barysynda kóre almasa da, jalpy ózin sıqyrshy beınesinde ustaı aldy. Sondaı-aq tentek Nıldi somdaǵan Aqjol Dúısenuly, saıqymazaqtar Arman Serikqazy, Jasulan Ámirhan, Jaqsylyq Ábdirashym, Temirlan Muqataı, Raıhan Jumaqanovalardyń plastıkalyq úılesimderi jaman bolǵan joq. Rejısserdiń sheshimderin akterler tolyq oryndap shyqqandaı kórindi.
Teatrdyń kórkemdik jetekshisi Ádilet Aqanovtyń aıtýynsha, ujym bul spektaklge alty aıdaı daıyndalǵan.
– Munda plastıkalyq jaǵynan áreket, trıýk kóp jasaldy. Daıyndyq kezinde bir akterimiz aıaǵyn aýyrtyp alyp, qoıylym barysynda qıyndaý tıdi. Shoý-spektakl bolǵandyqtan, jarqyn ári boıaýly sátter kóp bolýy kerek. Onyń ústine kórip otyrǵan adam dramany da, komedııany da bir sátte qabyldaı alatyndaı dárejege jetkizdik. Shyǵarma Ulybrıtanııa jerinde jazylǵanymen, jer betindegi barlyq otbasylarǵa ortaq qundylyqty kóteredi. Bizdiń halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryna, uǵymyna eshqandaı qarama-qaıshylyq joq, kerisinshe búgingi jas ata-analar, balalar bul spektaklden kóp dúnıe túıip qaıtqany anyq, – deıdi ol.
Premerany teatrtanýshy, ónertaný kandıdaty, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, Teatr óneriniń tarıhy men teorııasy kafedrasynyń meńgerýshisi Anar Erkebaı arnaıy kelip tamashalady. Synshy eń aldymen spektakldiń kórkemdik deńgeıine nazar aýdardy. Qoıylymnyń qundylyǵy onyń mazmundyq ózektiligi, rejısserlik ınterpretasııasy jáne kórermenmen energetıkalyq baılanys ornatý qabileti arqyly ólshenetini de shyn.
«Bul turǵydan alǵanda, «Djýdıt tańdaǵan qıyn tańdaý» spektakli joǵary talaptarǵa jaýap beredi. Rejısserdiń oı-tujyrymynyń tereńdigi men onyń sahna tili arqyly kórkemdik beıne jasaýdaǵy sheberligi erekshe atap ótýge laıyq. Kúrdeli fılosofııalyq jáne emosıonaldyq astaryn ashýda rejısser plastıkalyq sheshimderdi sheber qoldanǵan. Sahnalyq qozǵalys, jaryq pen kóleńkeniń úılesimi, áreketti ssenografııa qoıylymnyń negizgi ıdeıalaryn aıqyndap, kórermenge jańa estetıkalyq áser syılady. Bala tárbıesi – qoǵam nazaryndaǵy eń ózekti máselelerdiń biri. Áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynas ár dáýirde túrli qyrynan kórinis tapsa, sıfrlyq zamanda bul qarym-qatynasqa jańa syn-tegeýrinder qosyldy. Internettiń sheksiz múmkindikteri men aqparattyq keńistiktiń balalar ómirine tereń enýi ata-ana men balanyń túsinispeýshiligin odan ári kúrdelendirdi. Baqylaýǵa kelmeıtin bul úderis psıhologııalyq kúızelis, jalǵyzdyq jáne kommýnıkasııalyq daǵdarys sekildi teris áserlerdiń kóbeıýine ákelip, vırtýaldy álemniń tartymdylyǵy shynaıy ómirmen baılanysqa qaraǵanda basymdyq ala bastaǵanyn kórsetip otyr. Spektakldiń basty keıipkeri Djýdıttiń jalǵyzdyǵy men shynaıy ómirden qashyp, ózi oılap tapqan sıqyrshymen áńgimelesýi – búgingi zaman balalarynyń vırtýaldy álemge degen táýeldiliginiń kórkem kórinisi. Bul beıneni rejısser balalardyń psıhologııalyq kúızelisin ǵana emes, eresek kórermenderge ata-ana men bala arasyndaǵy shynaıy qarym-qatynastyń mańyzdylyǵyn túsindirý, al kishkentaı kórermendi mundaı qorqynyshty qadamdardan saqtaý maqsatynda jasaǵanyn ańǵartady» dep qoıylymnyń maqsatyna úńildi synshy.
Onyń pikirinshe, akterler rejısserdiń qoıǵan mızanssenalaryn dál oryndap, sahnalyq áreketterdi plastıkalyq jáne horeografııalyq elementtermen ushtastyra bilgen. Ásirese akterlik ansambldiń sahnadaǵy qımyl-qozǵalysy men dene plastıkasy spektakldiń kórkemdik tutastyǵyn aıqyndap, rejısserlik sheshimder men horeografııalyq kompozısııalardyń úılesimdiligin kórsetti. Degenmen, alǵashqy kórsetilim bolǵandyqtan, akterler shyǵarmanyń mátindik qurylymyn tolyq ıgerip úlgermegeni baıqalǵan. Keı tustarda mátindik ıntonasııa men dramatýrgııalyq maǵynany jetkizýde kidirister men shynaıylyqtyń jetispeýi bolǵanymen, bul ýaqyt óte kele joıylatyn aqaý retinde baǵalanyp otyr.
«Jalpy, rejısser Sergeı Levıskııdiń ınssenırovkasy men sahnalyq ınterpretasııasy kórkemdik turǵydan sátti shyqqan. Kishkentaı qyzdyń qarapaıym bólmesiniń sıqyrly álemge aınalýy – Levıskııdiń shyǵarmashylyq tapqyrlyǵy men ssenograf retindegi kásibı sheberliginiń jarqyn kórinisi. Bul ózgeris sahnada tek fızıkalyq keńistiktiń túrlenýi emes, keıipker Djýdıttiń ishki álemin, onyń shynaıy ómiri men qııalyndaǵy fantazııalyq álem arasyndaǵy kontrastty ashýǵa baǵyttalǵan kórkemdik ádis retinde tanyldy. Rejısserdiń pantomıma men kloýnada elementterin engizýi – Djýdıttiń qııal álemin beıneleýdegi utymdy sheshim. Mundaı janrlyq ártaraptandyrý qoıylymnyń kórermendi ustap turý múmkindigin arttyrǵan. Sıqyr men shynaıylyqty úılestire otyryp, ol qazirgi sahna óneriniń múmkindikterin jańa qyrynan tanytty. Qazirgi ınternetten bárin kórip-bilip otyrǵan balalar úshin esh kompıýterlik tehnologııalarsyz da sıqyrly álemdi, túrli vızýaldy effektilerdi kórsetý múmkindigi bar ekenine sendirdi dep oılaımyn. Levıskıı bul spektakl arqyly tek balalarǵa ǵana emes, eresekterge de oı salyp, sahnalyq ónerdiń sheksiz áleýetin dáleldeı aldy», dep oı qorytty Anar Saıymjanqyzy.
Atap óterligi, bul – rejısser Sergeı Levıskııdiń Aımaýytov teatryndaǵy ekinshi qoıylymy. Buǵan deıin ol Shekspırdiń «III Rıchard» tragıfarsyn sahnalap, ekpin-dınamıkasy adamdy sońyna deıin jibermeıtin erekshe qoıylym jasaǵan. «III Rıchard» «Ertis-Baıan» I respýblıkalyq teatr festıvalinde Pavlodar oblysy ákiminiń arnaıy júldesin ıelengen.
«Muny otbasylyq spektakl deýge bolady. Balalarymyzda jalǵyzdyqty basynan keshiretin, úlkenderdi túsinbeıtin sátter jıi bolady. Balany oılantyp júrgen máselege mańyz bere sóılesý, ol úshin ózekti dúnıelerge jaýapkershilik alý, eń sońy tárbıe máselesinde óz-ózine esep berý. Bul – ár ata-ana úshin asa aýqymdy taqyryp. Qoıylymdaǵy komandamyz táýir bolǵan sekildi. Akterlerdiń barlyǵy eńbekqor, daıyndyq barysynda bar sheberlikterin jumsady. Spektakl-shoý Ertis-Baıan óńiri turmaq, Qazaqstan boıynsha tuńǵysh ret usynylǵandyqtan, túsken salmaq ta az emes. Dekorasııa turǵysynan biraz másele bolǵan, bólingen qarjyǵa qanaǵat jasap, jetkizýge tyrystyq», deıdi ol.
Pavlodarlyq teatrdyń bas rejısseri Sergeı Levıskıı – Reseıdiń biraz qalalarynda jumys istep kelgen tájirıbeli maman. Atap aıtqanda, Ýlan-Ýde qalasynyń Bestýjev atyndaǵy orys teatryn basqaryp, RF Shyǵys-Sibir memlekettik mádenıet ınstıtýtynda eńbek etti. Keıin Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, byltyr Ǵabıt Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda «Optımıstik tradegııa» qoıylymyn sahnalap, erekshe qyrymen kórindi.
Pavlodar oblysy
