Mirjaqyp Dýlatov – 125
Ornynda tapjylmaıtyn dáneńe joq, bári ózgeredi, túgesiledi, túleıdi, túrlenedi. Tek, Mirjaqyptyń atpen qyzmetine baratyn “Eńbekshi qazaqtyń” aty ózgerip, aldymen Almatyda, keıin Astanada shyǵyp jatqanymen, zaty arystar armanyna saıma-saı eken. Gúldengen ómir jyrshysy “Qaı eldiń baspasózi myqty, sol eldiń bolashaǵy zor” degen Mirjaqyptyń júrek sózine adaldyq tanytyp, alǵy ǵasyrlarǵa amanattanyp barady!..
1925 jyldyń sarjaǵal kúzi. Mirjaqyptyń otbasy Qyzylordaǵa qonys aýdarǵan. Anaý-mynaý emes, jańa astana ǵoı. Dese de shahar susy syrttan kelgenderdi birden serpilte qoıýy ekitalaı edi. Sarǵaıyp, jel julmalap, tútilgen júndeı aıaq astyndaǵy qobyraǵan aǵash japyraqtary onsyz da kóshi-qonnyń alasapyranynan júdeýlengen kóńildi qulazytyp jibergendeı. Qala túsi surqaı. Eńseni qorǵasyndaı basady. Orynbormen jylap kórisetindeı, sirá. Qyryqqa birer aıdan soń tolatyn ózi túgili, on jasar Gúlnári jańa jerdi jatsynyp, tymyraıady, qabaǵyn ashpaı qoıady. Esi-derti eski jurtqa aýyp, sábı sezimmen egilip, kúıgelektenedi. Uıqysy da sergek, mine, Alakóz atyn erttep, ózi isteıtin “Eńbekshi qazaq” gazetiniń redaksııasyna barý qamymen júr edi, qasynan eki eli shyqpaı qoıdy.
– Áke, túste kelemisiń?
– Joq, jumys kóp, shyraǵym.
– Alakóz ashyǵyp qalmaı ma? Meni ala ketshi, jem berýge jaraımyn ǵoı, – dep qıyldy qyzy.
Osy kezde senek jaqtan Ǵaınıjamal shyǵyp, beri taman sóıleı jaqyndady.
– Ákeńniń basyn qatyrma, jazýy kóp búgin, – dedi Gúlnáriniń qaıtpas minezin jumsartpaq nıetpen emirenip. – Kúnde apara bere me, ol jaqta da jemshi jetedi.
Gúlnár ótinishin sap tyıyp, jalt berdi de, júgire jóneldi.
At ertteýdi jany súıedi. Jasynan kóndikken isi. Erterekte qandaı bir saparǵa shyǵarda da úlkender jaǵy: “Attardy Mirjaqyp erttesin” dep senimdilikpen qolqa salatynyn oılap, týǵan Torǵaıy kózine jáne bir saǵymdanyp elestep, saǵynyshqa eltı tússin. Sol bala kúngi mashyǵymen tap qazir de ańsaı tabysqandaı. Iesin kórip tarpynyp, tanaýlap, búkil denesin dúr silikken teke jáýmit tuqymdas jıren qasqa Alakózi lezde jýasyp qaldy. Alty jastan endi asqan, túgi jyltyraǵan bestiniń tula toıy kúshten jarylardaı bop kórinetin. Tyrsıǵan saýyrynan sıpalap, býlanǵan tumsyǵynan birer jeńil qaǵyp qoıdy. Janary qandaı janýardyń! Móp-móldir. Qarasy az, alasy kóp. Sonysyna qaraı ataýy da kelisken syńaıly – Alakóz! Tyǵyrshyq denesi, tógile kúltelengen jaly, qoıý quıryǵy men jumyr aıaqtary biryńǵaı jıren tústi. Jurttyń jappaı “naǵyz jıren qasqa Alakóz” dep tamsanatyndaı jóni bar.
Qurandy erdi qolyna ustaýy muń eken, Alakóz saýyryn ıkemdep, ońtaılanyp turdy. Erdi arqasyna lezde qondyryp, onyń aldyńǵy, artqy qasyn qos qolymen nyǵyrlaı basyp, úzeńgilikti tarta jatqyzdy. Tós, shap aıylyn da julqı bekitip, quıysqany men ómildirigin jóndemge keltirdi. Aýyzdyǵyn sylp etkizip, kútirlete salyp, júgenniń tizginin at kekilinen asyra serpip, erdiń aldyńǵy qasyna ildi. Sol-aq eken ózi lyp etip at ústine qona ketsin. Iile eńkeıip, kóz ashymda sórede turǵan dorbany basa mytty. Túski tamaǵy da...
“Eńbekshi qazaqtyń” redaksııasy áýdem jerde, shamasy 5-6 shaqyrym. Mirjaqyptyń Qyzylordada kóshin túsirgeni Erǵalı Qasymov tóreniń úıi bolatyn. Sadovaıa kóshesindegi 7 úı edi (keıin Selıverstov, 17. Qazirgi ataýy beımálim – Q.Á.). Eki bólik úıdiń bir jaǵynda A.Baıtursynovtyń otbasy turady. Jaqań kórshiles, asyl aǵasy Ahańnyń qańtarýly turatyn faetony kózine shalynbaǵasyn, “Búgin jumysyna óte erte ketken-aý, shamasy”, – dep boljady.
Redaksııaǵa únemi atpen bara bermeıtin. Jańbyrly, laısań kúnderi ǵana Alakózine er salady. Búgingi kún raıyn terezeden baıqap, saltqa bekingen. Keıde jaýyn-shashyn tutasyp, 2-3 kúnge sozylaryn baıqaǵanda, Ahań: “Maǵan ilese salsaıshy”, dep kúımesine otyrǵyza ketetin.
Alakózdiń bir artyqshylyǵy – sý tógilmes jorǵa bolatyn. Onyń “bıi” boıdy balbyratyp, oı terbegende, naǵyz jumaqqa saı bop elester. Qaı-qaıdaǵyny esine elep túsirer. Mirjaqyp zatynda jeńil-jelpi, ushpa oı oılaýdan aýlaq qoı. Jazǵanyn saralaıdy, eksheıdi. Nátıjesi qandaı? Paıdasy qanshalyqty? Jazbaǵyn baıyptaıdy. Halqynyń kózin asha alar ma? Zaman aǵysy syryn dóp basar ma? Sondaı kiltıpandardyń kiltin taýyp kórse she? Qolynda, shúkir, birshama tetik bar. Sonyń qybyn taýyp kádege jaratsa. Gazet minberi halyqpen tildesýdiń taptyrmas quraly. Tek ońtaıly paıdalana bil. Jáne de gazet redaktorynyń stılıstıka jónindegi orynbasary bolýdyń ózi, jazǵanyn izin sýytpaı jarııalatyp jiberýge demesin edi.
Jorǵamen terbetilip kele jatyp Mirjaqyp “Qazaq tilin júrgizetin komıssııanyń qulaǵyna altyn syrǵa” degen ashy kekesinge toly maqalasyn oı eleginen ótkizdi. “Jerine jetkizip jazypsyń”, dep rızashylyq bildirgender hatty qarsha boratsyn keıin. Taqyryby – árkimniń kókeıin tesetin náýbatpen teń edi. Qazaq tili memleket tili bolǵanymen zań-zakon, buıryq-jarlyqtyń, keńse isteriniń bárin qazaqshaǵa aınaldyramyz degen talpynystan dáneńe ónbegenine, bıliktiń naqty bir qujatynyń qazaqsha aýdarmasyn taldap, kózderin jetkize otyryp, kúırete soqqy bergen-tin. Túıini de jandy qarıdy: “Qazaq tilin júrgizetin komıssııa bolsyn, ózge mekemeler bolsyn, mundaı soraqy iske kóziniń qyryn salmasa, ári-beriden soń, “qazaqshań mynaý bolsa, orys bolyp-aq ketelik” deýshiler tabylmaı ma? Sonda ne betimizdi aıtamyz?” Endi osy maqalasynan birdeńe shyǵar ma eken dep, dúdámalanyp kele jatqany.
Údeı túsken jaýyn Mirjaqyptyń brezent jamylǵysyn sýlap tastady. Ile sergip Alakózdi tebinip qaldy. Áne, redaksııa tóbesi de qylt etti. Qazir attan túse salysymen ústeline qonjıyp, buryn bastap qoıǵan “Gazet tili ońdy bolsyn” degen maqalasyn bitirip tastamaq. Túrli basylymdarǵa jasalǵan sholý edi. Núktesin bylaı qoısa qaıter edi: “Osy kezde gazettiń bir nómirindegi bir sózdiń ózi 2-3 túrli jazylady. Muny oqyǵan shala saýattylar adasyp qalady, qaısysy durys ekenin bilmeıdi. Bul jaǵy da eskerilsin. О́te-móte gazettiń tili ońdy bolsyn”,– dese she? Máseleniń mánisine dóp tıer me?.. Oıǵa alǵan sharýasy shashetekten. Úlgerse eken. Qaıran, jaýtańkóz qazaǵynyń qamy úshin basyn qaıda tikpegen. “Mine, moıynym, shap, shap, ultym úshin jan pıda!” dep áldenege anttasa bekinip, sýlanǵan kıiminen denesi titirkene bastaǵanda, Alakóz kilt toqtaǵan...
Keıde bir kóńiliniń hoshy túskende Mirjaqyp, jazýyn ysyryp tastap, osy Qyzylordaǵa kelgeli bergi miniske paıdalanǵan attaryn oısha tizbelep, árqaısysynyń qaıtalanbas qasıetterin qyzyqtap, sharshańqy mıyn jelpintip alatyn... Sútteı appaq, aqalteke tuqymdy boz arǵymaǵy boldy. Oǵan taqymy tıgende, bal dáýren keshetindeı edi-aý! Aýada qalqıtyn. Qanshama jazbaq dúnıesin sonyń ústinde teńselip otyryp oılastyrǵan. Úzeńgige aıaq saldy boldy, sezimge sıqyrlap tastaıdy pátshaǵar. Tizgindi jiberip josytyp alǵanda, kókke tóbesi bir eli jetpeıtindeı. Sol bozyn úıine qonaqtap kelgen qudasy Júsip qajyǵa qazaqy salt boıynsha buıymtaıyn aıtqanda, qaıtip kózi qıyp, er-turmanymen jetektete salǵanyna áli kúnge tań-tamasha qalady ózi. Áı, boz dese, boz edi. Suly men jońyshqaǵa baılap ustaǵanda, túgi jyltyrap, qaraǵan kózdi suqtandyratyn. Adam “tanıtyndaı” edi ózi. Bir joly Mustafa Kóshekovti (“Adasqandar” romanyndaǵy Báteske talasyp, Búrkittiń qolynan qaza tabatyn Mustafa – Q.Á.) aýlada tisteleı qýyp, záre-qutyn qashyrǵan. “Qyzǵa talasqandarǵa narazylyq bildirgeni-aý, janýardyń”, – dep qaǵytqan ony sonda.
Atqa úıirsektik qazaq qanyn qyz-qyz qaınatady. Sol qazaǵyńnyń biregeıi bolar-aý, bálkim, Mirjaqyp... Esine 1928 jyldyń tamyzy tústi. Salt atpen, jıren qasqasymen, Merkeden ádeıilep Almatyǵa baryp, syrqaty asqynyp, ázer tynystap jatqan úzeńgiles, alash qaıratkeri Seıilbek Janaıdarovtyń kóńilin suraýy, qazir oılasa, tóbe shashyn tik turǵyzady. Sýyt júrýi kerek boldy. Júrdi. Janyna serik almaı, jeldeı jelgeni bar. Qus myltyǵyn ǵana asynyp alǵan. Dos kóńildiń qaryzy úshin paryzyn ótetken sol bir jıren qasqasynyń tumsyǵynan dál qazir bir ıisker me edi. Uıyqqa uıalap óldi ǵoı...
Dúnıe jalǵan deseıshi, Alakózine at jeter me? Eshqaısysyn teńestirmeıdi. Oǵan minip ańǵa shyqqanda eski myltyǵyn júdá asynbaıdy. Ádeıilep, qalamaqysynan qıqymdap jınap, “Zaýer” fırmasynan shyqqan asa qymbat qosaýyz myltyq satyp alǵan. Sony kádeleıdi. Atyna bıpazdana qonjıyp, qońyr tústes, tyqyr júndi, quıryǵyn kelte etip short kesken Gıbson ıtin sońynan ertip ań aýlaǵan sáti umytylar ma? Dana esimdi ıtimen qus atýǵa shyqqanda she? Alakózdiń qus tistegen júıriktigine sondaıda tánti bolatyn.
Sol janyna jaqyn Alakózi ózi 1928 jyldyń jeltoqsanynda “Eńbekshi qazaqtyń” bosaǵasynda júrip tutqyndalǵanda, at qorada jáýdirep, qos janary botalap qalǵan-tyn... Borandy tún edi. Yzǵyryq jel óńmendi sýyryp turǵan. Qara kıimdi susty úsheý úıdi tintkilep, Mirjaqypty áketýge yńǵaılandy. “Ǵaınıjamal, qosh, qosh endi, Gúlnárime qara!” dep, onyń bilinip qalǵan ishine eriksiz nazar sala, ishteı aımalap, ózine qaraı ytqyryna, mysyqsha atylǵan qyzyn kóterip alyp baýyryna qysyp, betinen qushyrlana ysqylaı súıgen. Meıiri qanbaı shópildetken. “Alash amanatyn senderge júktedim” degendeı, sońǵy bir lebizin aıtpaqqa bekinip edi, keneshe qadalǵan qanypezerler tuqyrta tartyp, qolyn burap jelkeleı shyǵardy esikten. Tas bop bekingen Mirjaqyptyń endigi bir dámesi Alakózin kórip qalý edi. Oǵan da mursha bermedi. Moınyn at qoraǵa burǵan. Iesi kózine shalynbasa da, ıisin sezdi me, Alakózi oqys osqyrynyp, oqyranǵan. Mirjaqyptyń kózinen jas ytqyp ketken... Áıeli men balasynan tirideı aıyrylyp bara jatqanda, dinine qatyp, melshıip, myna óli jáýtikterge osaldyq tanytpaýǵa tyrysqanymen, qos tiregi men Alakózine degen qımastyǵy kókiregin endi tilgilep, óńeshin sýyrǵandaı surapyl kúı keshti...
Mirjaqyp túrmeden jazǵan bir hatynda Ǵaınıjamalǵa: “Qaýsap, qınalyp qalǵandaryńdy sezemin. Kıiz úıdi, myltyǵymdy satyńdar”,– depti. Alakózine aýzy batpaǵan. Kónterli Ǵaınıjamal qansha tıtyqtap, taryqsa da Alakózdiń jalynan beısaýat eshkimge ustatpaǵan. Bir túni qolyndaǵy qaınysy Shaılanǵa mingizip, Torǵaı asyryp jibergen... Shaılan Alakózdi Mirjaqyptyń kózi etip, úsh jyl baǵady. Asharshylyq qysqan soń amalsyz soıysqa túsirgen. Biraq bir japyraq etin aýzyna salyp, talǵamaǵan. Bir ǵajaby, ómirden ótkeninshe Alakóz tústes jıren qasqa jylqy soıyla qalsa, kimniń de bolsyn dastarqanyn attap júre bergen eken, jaryqtyq.
... 1991 jyly Ahań, Jaqań aqtalýyna arnalyp Torǵaıda ótken toıda shabysy eren jıren qasqa bas báıgeni alypty... Bórikterin aspanǵa atqan toıshyl dúrmek: “Beý, mynaý Mirjaqyptyń Alakózine uqsap týǵan júırik eken”, dep tańdaı qaǵysypty.
Ornynda tapjylmaıtyn dáneńe joq, bári ózgeredi, túgesiledi, túleıdi, túrlenedi. Tek, Mirjaqyptyń atpen qyzmetine baratyn “Eńbekshi qazaqtyń” aty ózgerip, aldymen Almatyda, keıin Astanada shyǵyp jatqanymen, zaty arystar armanyna saıma-saı eken. Gúldengen ómir jyrshysy “Qaı eldiń baspasózi myqty, sol eldiń bolashaǵy zor” degen Mirjaqyptyń júrek sózine adaldyq tanytyp, alǵy ǵasyrlarǵa amanattanyp barady!.. El gazeti “Egemen Qazaqstannyń” toqsan jyldyǵynda Elbasy da razylyq tanytyp, táýelsiz memleketimizge jasap jatqan qyzmetin táýir baǵalady.
...Elbasynyń tikeleı qoldaýymen salynǵan “Egemen Qazaqstannyń” segiz qabat ǵımaratynyń aldynda qańtarylǵan kóp kóliktiń ishinen Alakóz kórinip qalatyndaı eleń ete túsetini nesi eken, kóńil-dónenniń!
... Alakózdeı at qaıda!
Qaısar ÁLIM.
1925 jyldyń sarjaǵal kúzi. Mirjaqyptyń otbasy Qyzylordaǵa qonys aýdarǵan. Anaý-mynaý emes, jańa astana ǵoı. Dese de shahar susy syrttan kelgenderdi birden serpilte qoıýy ekitalaı edi. Sarǵaıyp, jel julmalap, tútilgen júndeı aıaq astyndaǵy qobyraǵan aǵash japyraqtary onsyz da kóshi-qonnyń alasapyranynan júdeýlengen kóńildi qulazytyp jibergendeı. Qala túsi surqaı. Eńseni qorǵasyndaı basady. Orynbormen jylap kórisetindeı, sirá. Qyryqqa birer aıdan soń tolatyn ózi túgili, on jasar Gúlnári jańa jerdi jatsynyp, tymyraıady, qabaǵyn ashpaı qoıady. Esi-derti eski jurtqa aýyp, sábı sezimmen egilip, kúıgelektenedi. Uıqysy da sergek, mine, Alakóz atyn erttep, ózi isteıtin “Eńbekshi qazaq” gazetiniń redaksııasyna barý qamymen júr edi, qasynan eki eli shyqpaı qoıdy.
– Áke, túste kelemisiń?
– Joq, jumys kóp, shyraǵym.
– Alakóz ashyǵyp qalmaı ma? Meni ala ketshi, jem berýge jaraımyn ǵoı, – dep qıyldy qyzy.
Osy kezde senek jaqtan Ǵaınıjamal shyǵyp, beri taman sóıleı jaqyndady.
– Ákeńniń basyn qatyrma, jazýy kóp búgin, – dedi Gúlnáriniń qaıtpas minezin jumsartpaq nıetpen emirenip. – Kúnde apara bere me, ol jaqta da jemshi jetedi.
Gúlnár ótinishin sap tyıyp, jalt berdi de, júgire jóneldi.
At ertteýdi jany súıedi. Jasynan kóndikken isi. Erterekte qandaı bir saparǵa shyǵarda da úlkender jaǵy: “Attardy Mirjaqyp erttesin” dep senimdilikpen qolqa salatynyn oılap, týǵan Torǵaıy kózine jáne bir saǵymdanyp elestep, saǵynyshqa eltı tússin. Sol bala kúngi mashyǵymen tap qazir de ańsaı tabysqandaı. Iesin kórip tarpynyp, tanaýlap, búkil denesin dúr silikken teke jáýmit tuqymdas jıren qasqa Alakózi lezde jýasyp qaldy. Alty jastan endi asqan, túgi jyltyraǵan bestiniń tula toıy kúshten jarylardaı bop kórinetin. Tyrsıǵan saýyrynan sıpalap, býlanǵan tumsyǵynan birer jeńil qaǵyp qoıdy. Janary qandaı janýardyń! Móp-móldir. Qarasy az, alasy kóp. Sonysyna qaraı ataýy da kelisken syńaıly – Alakóz! Tyǵyrshyq denesi, tógile kúltelengen jaly, qoıý quıryǵy men jumyr aıaqtary biryńǵaı jıren tústi. Jurttyń jappaı “naǵyz jıren qasqa Alakóz” dep tamsanatyndaı jóni bar.
Qurandy erdi qolyna ustaýy muń eken, Alakóz saýyryn ıkemdep, ońtaılanyp turdy. Erdi arqasyna lezde qondyryp, onyń aldyńǵy, artqy qasyn qos qolymen nyǵyrlaı basyp, úzeńgilikti tarta jatqyzdy. Tós, shap aıylyn da julqı bekitip, quıysqany men ómildirigin jóndemge keltirdi. Aýyzdyǵyn sylp etkizip, kútirlete salyp, júgenniń tizginin at kekilinen asyra serpip, erdiń aldyńǵy qasyna ildi. Sol-aq eken ózi lyp etip at ústine qona ketsin. Iile eńkeıip, kóz ashymda sórede turǵan dorbany basa mytty. Túski tamaǵy da...
“Eńbekshi qazaqtyń” redaksııasy áýdem jerde, shamasy 5-6 shaqyrym. Mirjaqyptyń Qyzylordada kóshin túsirgeni Erǵalı Qasymov tóreniń úıi bolatyn. Sadovaıa kóshesindegi 7 úı edi (keıin Selıverstov, 17. Qazirgi ataýy beımálim – Q.Á.). Eki bólik úıdiń bir jaǵynda A.Baıtursynovtyń otbasy turady. Jaqań kórshiles, asyl aǵasy Ahańnyń qańtarýly turatyn faetony kózine shalynbaǵasyn, “Búgin jumysyna óte erte ketken-aý, shamasy”, – dep boljady.
Redaksııaǵa únemi atpen bara bermeıtin. Jańbyrly, laısań kúnderi ǵana Alakózine er salady. Búgingi kún raıyn terezeden baıqap, saltqa bekingen. Keıde jaýyn-shashyn tutasyp, 2-3 kúnge sozylaryn baıqaǵanda, Ahań: “Maǵan ilese salsaıshy”, dep kúımesine otyrǵyza ketetin.
Alakózdiń bir artyqshylyǵy – sý tógilmes jorǵa bolatyn. Onyń “bıi” boıdy balbyratyp, oı terbegende, naǵyz jumaqqa saı bop elester. Qaı-qaıdaǵyny esine elep túsirer. Mirjaqyp zatynda jeńil-jelpi, ushpa oı oılaýdan aýlaq qoı. Jazǵanyn saralaıdy, eksheıdi. Nátıjesi qandaı? Paıdasy qanshalyqty? Jazbaǵyn baıyptaıdy. Halqynyń kózin asha alar ma? Zaman aǵysy syryn dóp basar ma? Sondaı kiltıpandardyń kiltin taýyp kórse she? Qolynda, shúkir, birshama tetik bar. Sonyń qybyn taýyp kádege jaratsa. Gazet minberi halyqpen tildesýdiń taptyrmas quraly. Tek ońtaıly paıdalana bil. Jáne de gazet redaktorynyń stılıstıka jónindegi orynbasary bolýdyń ózi, jazǵanyn izin sýytpaı jarııalatyp jiberýge demesin edi.
Jorǵamen terbetilip kele jatyp Mirjaqyp “Qazaq tilin júrgizetin komıssııanyń qulaǵyna altyn syrǵa” degen ashy kekesinge toly maqalasyn oı eleginen ótkizdi. “Jerine jetkizip jazypsyń”, dep rızashylyq bildirgender hatty qarsha boratsyn keıin. Taqyryby – árkimniń kókeıin tesetin náýbatpen teń edi. Qazaq tili memleket tili bolǵanymen zań-zakon, buıryq-jarlyqtyń, keńse isteriniń bárin qazaqshaǵa aınaldyramyz degen talpynystan dáneńe ónbegenine, bıliktiń naqty bir qujatynyń qazaqsha aýdarmasyn taldap, kózderin jetkize otyryp, kúırete soqqy bergen-tin. Túıini de jandy qarıdy: “Qazaq tilin júrgizetin komıssııa bolsyn, ózge mekemeler bolsyn, mundaı soraqy iske kóziniń qyryn salmasa, ári-beriden soń, “qazaqshań mynaý bolsa, orys bolyp-aq ketelik” deýshiler tabylmaı ma? Sonda ne betimizdi aıtamyz?” Endi osy maqalasynan birdeńe shyǵar ma eken dep, dúdámalanyp kele jatqany.
Údeı túsken jaýyn Mirjaqyptyń brezent jamylǵysyn sýlap tastady. Ile sergip Alakózdi tebinip qaldy. Áne, redaksııa tóbesi de qylt etti. Qazir attan túse salysymen ústeline qonjıyp, buryn bastap qoıǵan “Gazet tili ońdy bolsyn” degen maqalasyn bitirip tastamaq. Túrli basylymdarǵa jasalǵan sholý edi. Núktesin bylaı qoısa qaıter edi: “Osy kezde gazettiń bir nómirindegi bir sózdiń ózi 2-3 túrli jazylady. Muny oqyǵan shala saýattylar adasyp qalady, qaısysy durys ekenin bilmeıdi. Bul jaǵy da eskerilsin. О́te-móte gazettiń tili ońdy bolsyn”,– dese she? Máseleniń mánisine dóp tıer me?.. Oıǵa alǵan sharýasy shashetekten. Úlgerse eken. Qaıran, jaýtańkóz qazaǵynyń qamy úshin basyn qaıda tikpegen. “Mine, moıynym, shap, shap, ultym úshin jan pıda!” dep áldenege anttasa bekinip, sýlanǵan kıiminen denesi titirkene bastaǵanda, Alakóz kilt toqtaǵan...
Keıde bir kóńiliniń hoshy túskende Mirjaqyp, jazýyn ysyryp tastap, osy Qyzylordaǵa kelgeli bergi miniske paıdalanǵan attaryn oısha tizbelep, árqaısysynyń qaıtalanbas qasıetterin qyzyqtap, sharshańqy mıyn jelpintip alatyn... Sútteı appaq, aqalteke tuqymdy boz arǵymaǵy boldy. Oǵan taqymy tıgende, bal dáýren keshetindeı edi-aý! Aýada qalqıtyn. Qanshama jazbaq dúnıesin sonyń ústinde teńselip otyryp oılastyrǵan. Úzeńgige aıaq saldy boldy, sezimge sıqyrlap tastaıdy pátshaǵar. Tizgindi jiberip josytyp alǵanda, kókke tóbesi bir eli jetpeıtindeı. Sol bozyn úıine qonaqtap kelgen qudasy Júsip qajyǵa qazaqy salt boıynsha buıymtaıyn aıtqanda, qaıtip kózi qıyp, er-turmanymen jetektete salǵanyna áli kúnge tań-tamasha qalady ózi. Áı, boz dese, boz edi. Suly men jońyshqaǵa baılap ustaǵanda, túgi jyltyrap, qaraǵan kózdi suqtandyratyn. Adam “tanıtyndaı” edi ózi. Bir joly Mustafa Kóshekovti (“Adasqandar” romanyndaǵy Báteske talasyp, Búrkittiń qolynan qaza tabatyn Mustafa – Q.Á.) aýlada tisteleı qýyp, záre-qutyn qashyrǵan. “Qyzǵa talasqandarǵa narazylyq bildirgeni-aý, janýardyń”, – dep qaǵytqan ony sonda.
Atqa úıirsektik qazaq qanyn qyz-qyz qaınatady. Sol qazaǵyńnyń biregeıi bolar-aý, bálkim, Mirjaqyp... Esine 1928 jyldyń tamyzy tústi. Salt atpen, jıren qasqasymen, Merkeden ádeıilep Almatyǵa baryp, syrqaty asqynyp, ázer tynystap jatqan úzeńgiles, alash qaıratkeri Seıilbek Janaıdarovtyń kóńilin suraýy, qazir oılasa, tóbe shashyn tik turǵyzady. Sýyt júrýi kerek boldy. Júrdi. Janyna serik almaı, jeldeı jelgeni bar. Qus myltyǵyn ǵana asynyp alǵan. Dos kóńildiń qaryzy úshin paryzyn ótetken sol bir jıren qasqasynyń tumsyǵynan dál qazir bir ıisker me edi. Uıyqqa uıalap óldi ǵoı...
Dúnıe jalǵan deseıshi, Alakózine at jeter me? Eshqaısysyn teńestirmeıdi. Oǵan minip ańǵa shyqqanda eski myltyǵyn júdá asynbaıdy. Ádeıilep, qalamaqysynan qıqymdap jınap, “Zaýer” fırmasynan shyqqan asa qymbat qosaýyz myltyq satyp alǵan. Sony kádeleıdi. Atyna bıpazdana qonjıyp, qońyr tústes, tyqyr júndi, quıryǵyn kelte etip short kesken Gıbson ıtin sońynan ertip ań aýlaǵan sáti umytylar ma? Dana esimdi ıtimen qus atýǵa shyqqanda she? Alakózdiń qus tistegen júıriktigine sondaıda tánti bolatyn.
Sol janyna jaqyn Alakózi ózi 1928 jyldyń jeltoqsanynda “Eńbekshi qazaqtyń” bosaǵasynda júrip tutqyndalǵanda, at qorada jáýdirep, qos janary botalap qalǵan-tyn... Borandy tún edi. Yzǵyryq jel óńmendi sýyryp turǵan. Qara kıimdi susty úsheý úıdi tintkilep, Mirjaqypty áketýge yńǵaılandy. “Ǵaınıjamal, qosh, qosh endi, Gúlnárime qara!” dep, onyń bilinip qalǵan ishine eriksiz nazar sala, ishteı aımalap, ózine qaraı ytqyryna, mysyqsha atylǵan qyzyn kóterip alyp baýyryna qysyp, betinen qushyrlana ysqylaı súıgen. Meıiri qanbaı shópildetken. “Alash amanatyn senderge júktedim” degendeı, sońǵy bir lebizin aıtpaqqa bekinip edi, keneshe qadalǵan qanypezerler tuqyrta tartyp, qolyn burap jelkeleı shyǵardy esikten. Tas bop bekingen Mirjaqyptyń endigi bir dámesi Alakózin kórip qalý edi. Oǵan da mursha bermedi. Moınyn at qoraǵa burǵan. Iesi kózine shalynbasa da, ıisin sezdi me, Alakózi oqys osqyrynyp, oqyranǵan. Mirjaqyptyń kózinen jas ytqyp ketken... Áıeli men balasynan tirideı aıyrylyp bara jatqanda, dinine qatyp, melshıip, myna óli jáýtikterge osaldyq tanytpaýǵa tyrysqanymen, qos tiregi men Alakózine degen qımastyǵy kókiregin endi tilgilep, óńeshin sýyrǵandaı surapyl kúı keshti...
Mirjaqyp túrmeden jazǵan bir hatynda Ǵaınıjamalǵa: “Qaýsap, qınalyp qalǵandaryńdy sezemin. Kıiz úıdi, myltyǵymdy satyńdar”,– depti. Alakózine aýzy batpaǵan. Kónterli Ǵaınıjamal qansha tıtyqtap, taryqsa da Alakózdiń jalynan beısaýat eshkimge ustatpaǵan. Bir túni qolyndaǵy qaınysy Shaılanǵa mingizip, Torǵaı asyryp jibergen... Shaılan Alakózdi Mirjaqyptyń kózi etip, úsh jyl baǵady. Asharshylyq qysqan soń amalsyz soıysqa túsirgen. Biraq bir japyraq etin aýzyna salyp, talǵamaǵan. Bir ǵajaby, ómirden ótkeninshe Alakóz tústes jıren qasqa jylqy soıyla qalsa, kimniń de bolsyn dastarqanyn attap júre bergen eken, jaryqtyq.
... 1991 jyly Ahań, Jaqań aqtalýyna arnalyp Torǵaıda ótken toıda shabysy eren jıren qasqa bas báıgeni alypty... Bórikterin aspanǵa atqan toıshyl dúrmek: “Beý, mynaý Mirjaqyptyń Alakózine uqsap týǵan júırik eken”, dep tańdaı qaǵysypty.
Ornynda tapjylmaıtyn dáneńe joq, bári ózgeredi, túgesiledi, túleıdi, túrlenedi. Tek, Mirjaqyptyń atpen qyzmetine baratyn “Eńbekshi qazaqtyń” aty ózgerip, aldymen Almatyda, keıin Astanada shyǵyp jatqanymen, zaty arystar armanyna saıma-saı eken. Gúldengen ómir jyrshysy “Qaı eldiń baspasózi myqty, sol eldiń bolashaǵy zor” degen Mirjaqyptyń júrek sózine adaldyq tanytyp, alǵy ǵasyrlarǵa amanattanyp barady!.. El gazeti “Egemen Qazaqstannyń” toqsan jyldyǵynda Elbasy da razylyq tanytyp, táýelsiz memleketimizge jasap jatqan qyzmetin táýir baǵalady.
...Elbasynyń tikeleı qoldaýymen salynǵan “Egemen Qazaqstannyń” segiz qabat ǵımaratynyń aldynda qańtarylǵan kóp kóliktiń ishinen Alakóz kórinip qalatyndaı eleń ete túsetini nesi eken, kóńil-dónenniń!
... Alakózdeı at qaıda!
Qaısar ÁLIM.
