Mal soıýdyń mashaqaty

Qasaphana máselesi, ásirese, soǵym kezinde qıynǵa aınalyp tur. Qara kúz ben jeltoqsan aıynyń basynda aýyl-aımaq­tar­da jurt jappaı kúzdik pen qysqy soǵym­daryn jyǵady. Munyń syrtynda qala­da­ǵy týystaryna jiberý, bala-shaǵanyń nápaqasy úshin maldy etke tapsyrý bar. Mal soıý alańdaryn qurý jobasy júzege asa bastaǵaly teriskeıdiń halqy aq-adal malynyń tirideı esebinen utylyp otyr. Sebebi etke ótkizeıin dese, jaqyn jerde qasaphana joq. Amalsyzdan veterınar izdep, qasaphanaǵa deıin №1 formadaǵy anyqtama (ilespe qujat) alýyń kerek. Odan soń álgi anyqtamamen mal soıý pýnktin izdep sabylasyń. Kúzgi ýaqytta ol jerde kezek qalyptasyp qalýy da ǵajap emes.

«Túligimiz talaı jylǵy eńbegimizdi aqta­mady, paıdasyn kóre almaı otyrmyz. Tipti qa­la­daǵy týysqandarymyzǵa et jiberýden qaldyq. Aparar bolsaq, ańdyp júrgen jol polı­sııasy aıyppul arqalatyp jiberedi», dep qynjylady aýyl jurty.

Túsiniktirek bolýy úshin atap óteıik, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 27 sáýirdegi «Keıinnen ótkizýge ar­nalǵan aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn soıýdy uıymdastyrý qaǵıdalaryn bekitý týraly» № 7-1/370 buıryǵynda bylaı dep kórsetilgen: «Soıý alańdarynda (aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn soıý alań­­darynda) janýarlardy soıǵan kezde veterınarlyq dáriger soıýǵa túsken aýyl sharýashylyǵy janýarlaryna (nemese jeke janýarǵa) ilespe veterınarlyq qu­jattyń (veterınarlyq anyqtama nemese veterınarlyq sertıfıkat) bolýyn jáne aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn (nemese jeke janýardy) ilespe vete­rı­na­rlyq qujatqa sáıkestigin tekse­re­di. Veterınarlyq qaǵıdalarǵa sáıkes aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn soıý aldynda veterınarlyq qarap-tekserýdi, ushalar men ishki aǵzalardy soıýdan keıin qarap-tekserýdi, ushalardy tańbalaýdy júrgizedi».

Osy bir qujat mashaqatynan qashqan teriskeıdiń adamdary kúzde maldaryn tiri­deı satyp jiberýge árekettenedi. Sebebi tú­likti tasyp, qaıta-qaıta anyqtama alyp jú­girmeısiń. Alaıda tirideı tapsyrý – etin ból­shektep ótkizý emes. Baǵasy arzan ári ol kóz shamasymen ólshenetin berekesiz saý­da. Mal ósirýmen ǵana kúneltken momyn fermerler amalsyzdan alypsatarlardyń jemine aınalady.

– О́zim mal bordaqylaýmen, et bıznesi­men aınalysamyn. Deı turǵanmen, meni eń áýeli aýyl jurtynyń jaǵdaıy oılantady. Týǵan aýylyma jıi at izin salyp, mal etin shahar­ǵa jetkize almaı otyrǵan azamattarǵa kómek­te­semin. Aýyl­dar­dyń kóbinde arnaıy mal soıý ala­ńynyń joq­tyǵy qosymsha shyǵynǵa ushy­ratyp otyr. Bir barǵanda shaǵyn júk kóligimen aýdan ortalyǵyna 4-5 iri qara aparyp soıý qajet bolady. Ony jetkizýge shamamen 50 myń teńge shyǵyndalamyn. Sondyqtan paıdasynan góri, shyǵyny basym bolyp tur. Jergilikti aýdan ákimdigi, jaýapty mekemeler bul máselege bas aýyrtpaıtyndaı kórinedi. Qanshama halyq turatyn Aqqýly aýdanynyń óz basynda, Qort, Maıqaraǵaı aýyldarynda, berisi Sharbaqty aýdanynyń Shaldaı, Galkın, Baımoldın eldi meken­derinde álgindeı alańdar joqtyń qasy. Halyq jalǵyz qoıyn soıý úshin 50-60 shaqyrym jerge tasymaıtyny anyq. Sóıtip elde qujatsyz et tapsyrý bastalady. Munyń sońy «barmaq basty, kóz qysty» áreketke ulasady. Arasynda aýrý mal ketip qalsa, ony tekserip jatqan eshkim joq. Pavlodar oblysy boıynsha eldi mekenderdiń shamamen 60-70 paıyzynda mal soıý alańdary joq ekenin senimdi túrde aıta alamyn. Memleket mal soıý alańdaryn qurýda kásipkerlerdi yntalandyra almaı otyrǵan tárizdi. Sebebi nusqaýlyqqa onyń soıylatyn maldy jetkizetin kóligi, túlikten aldyn ala synama alatyn veterınar (veterınardyń eńbegin memleket tóleıdi) bolýy kerek. Jergilikti veterınar maman alańdy baqylap, anyqtamamen qamtamasyz etýi tıis. Keıbir jerlerde ol mamandardyń ózi jetkiliksiz. Negizi mal soıý kásibi tabyssyz emes, ebin tapsa mol paıda kel­tirýge bolady. Tek júıesi jolǵa qoıyl­ma­ǵan. Esesine aýyldaǵylar zııan shegip otyr, – deıdi kásipker Murat Imanǵazınov.

Qasaphanasy bar aýyldarda mal soıý­dyń baǵasy ártúrli. Mal soıý alańyn jaldaǵany úshin turǵyn túliktiń turqyna baılanysty (qoı, qara mal, jylqy) 1,5 myń teńgeden 8 myń teń­gege deıin tóleıdi. Munyń syrtynda te­risin sypyryp, etin bólshektep beretin qasap­­­shynyń eńbegi bar. Saıyp kelgende iri malǵa ortasha eseppen 15-20 myń teńge shyǵyndanady.

Sharbaqty aýdany Shegiren aýylynda mal soıatyn alań ustap otyrǵan Nurjan Aza­matovtyń aıtýynsha, turǵyndar kóbine óz qasap­shysymen keledi eken. Alań ıesi sıyr soıylsa – 3 myń, jylqyǵa – 4 myń, qoıǵa 1,5 myń teńge alady. Kásipker sanı­tar­lyq, veterınarlyq mekemeler tarapynan tekseristiń kóp bola qoımaıtynyn jetkizdi. Al turǵyndar túligin kóbine tirideı salmaqta satyp jibergendi qup kóre­tinin jasyrmady.

О́ńirdiń ońtústik qıyrynda ornalasqan Baıanaýyl aýdanynyń halqy da osyndaı má­selege kezigip otyr. Jumat Shanın aýy­lynyń turǵyny, mal ósirýmen aınalysatyn Nurdáýlet Aıtbaev jurtta mal bar­shy­lyq, alaıda soıýǵa kelgende qınalyp qalamyz dep aǵynan jaryldy. «Mal soıatyn alańǵa bólingen jer bar, biraq bul bıznesti alǵysy keletin adam joq. Estýi­miz­she ondaı nysandarǵa tekseris kóp bolady eken. Syrtqa et jibergimiz kelse, aýdan ortalyǵynan nemese Toraıǵyr aýylynan anyqtama alǵyzamyz. Jergilikti veterınar soıylatyn maldyń aýrý emes ekenine kóz jetkizip, shtamp qoıyp beredi. Al senbi-jeksenbi kúnderi týysqandarymyz soǵym áketetin bolsa, sharýashylyq atynan túsi­nik­teme jazyp jibere beremiz», deıdi ol.

Jalpy, Pavlodar oblysynyń aýma­ǵyn­da mal soıýdy júzege asyratyn 62 nysan bar. Onyń 8-i et jáne qus etin óńdeıtin kásiporyn­dar­ǵa tıesili bolsa, soıý beketteriniń sany – 5, soıý alańdary sany nebári 49 birlik. О́ńirde 350-den asa aýyl, 120-ǵa jýyq aýyldyq okrýg bar ekenin eskersek, soıý alańdary olardyń jartysyn da qamtı almaı otyrǵanyn túsinýge bolady.

– Aýyldyq okrýgterdiń sanyna shaqsaq, soıý alańdary Ertis, Maı aýdandarynda, Pavlodar qalasynda, sondaı-aq Tereńkól jáne Aqqýly aýdandarynda az. Jalpy mal etin daıyndaý (soıý) nysandary boıynsha normalar joq. Ári bul nysandardy bıýdjetten qarjylandyrý kózdelmegen. О́ıtkeni qyzmettiń bul túri veterınar salasyndaǵy kásipkerlik qyzmetke jatady ári ony osy saladaǵy zańnamaǵa sáıkes jeke jáne zańdy tulǵalar júze­ge asyrýyna quqyly. Byltyr mal soıý nysandarynda 25 908 iri qara, 8 132 usaq mal, 6 141 jylqy, 172 538 qus, 154 007 shosh­qa soıylǵan. Úı janýarlaryn soıý týraly derekter aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn birdeılendirý qorynyń aqparatyq júıesinde tirkeledi, sonymen qatar aı saıyn Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetine jiberiledi, – deıdi oblystyq Veterınar basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Asyltas Tileýbaev.

О́ńirde mal qorymdarynyń jetispeý­shi­ligi de búginde úlken máselege aınal­ǵan. Turǵyndar munyń zardaby saý adamǵa, tórt túlikke tıedi deıdi. Kóp jerde mertik­ken nemese aýrýdan kóterem bolyp ólgen maldy oı jerlerge laqtyra salady. Kún jylyda ol buzylyp, túrli aýrýdyń taraýy­na sebep bolady. Bul problema ásirese, Baıanaýyl aýdanynda ózekti. Aýyldardyń basym bóliginde mal qorymy joq.

– Keıingi jyldary Baıanaýyl jerin brýsellez aýrýy meńdep tur. Talaı jyl baq­qan aq-adal malymyz bir-aq kúnde brýsellez bolyp shyǵa keledi. Ádette etke tapsyrǵanda 400-500 myń teńge shyǵaratyn qara mal brýsellezge urynsa, shujyq óndiretin kásiporynǵa nebári 60-70 myń teńgege ótkizesiń. Sumdyq emes pe? Byltyr bir ǵana meniń qojalyǵymnan 8 bas qara mal brýsellez bolyp shyqty. Jeke aýlalardan besten, onnan shyǵyp jatady. Osynyń bárin eseptep kórsek, qyrýar shyǵyn. Brý­sellezge qarsy salatyn vaksınaǵa da senim joq, kóbine maldyń boıyndaǵy indetti jasyryp kórsetedi. Mynaý bizben shekaralas Qaraǵandy oblysyndaǵy bir iri mal sharýashylyǵy úsh jyl vaksınany salyp kelip, tórtinshi jyly salmaı qoıǵanda sıyrlardyń 80 paıyzynan brýsellez anyqtalǵan. Iаǵnı osy ýaqyt ishinde janýarlar bir-birine juqtyra bergen ǵoı. Aýylymyzda arnaıy mal qorymy joq. Mal shyǵynsyz bolmaıdy, mertigip jatatyny kóp. Bizdiń aýyldyń ózinen jylyna kemi 60-70 mal ysyrap bolady. Irgemizde, nebári 500 metr jerde Taqyrkól dep atalatyn kól bar. Sonyń jaǵasyna aparyp laqtyra beremiz. Ol jer jazda ybyrsyp, baqa-shaıannyń ordasyna aınalady. Aınalasyna mal ja­ıylady. Al súıek-saıaǵyn qańǵybas ıtter aýylǵa súırep alyp keledi. Sıyr kúısegende súıek jalaıtyny bar. Aınalyp kelgende túligimizdi aýrý qylatyn aýrýdan, kóterem bolyp ólgen maldan bólinetin túrli bakterııalar, juqpaly indetter. Bul máseleni aıtyp barmaǵan jerimiz joq. Insıneratorlar (ólekselerdi jaǵatyn peshter) ákelip, jaǵyp jiberemiz degen. О́kinishke qaraı, ondaı múmkindikti kórmedik. Aýdan ákimdigi de, oblystyq veterınar, aýyl sharýashylyǵy basqarmalary da sheshe almaı otyr, – dep muńyn shaqty Nurdáýlet Aıtbaev.

Statıstıkalyq derekterge súıensek, oblysta janýarlar ólekselerin joıatyn 239 mal qorymy bar, onyń 33-i tıptik, 206-sy qarapaıym shuńqyr. Sonymen qatar barlyq aýdanda ınsıneratorlar bar. 22 ınsıneratordyń ekeýi ǵana jyljymaly.

Asyltas Tileýbaev Ertis-Baıan óńirinde mal qorymdaryn salý máselesi ózekti ekenin moıyndaıdy. Jalpy óńir boıynsha jańadan 100-ge jýyq mal qorymy qajet.

– Negizi mal qorymdary ári ketse 50 jylǵa jaramdy. Al ólekselerdi jaǵyp jiberetin ınsıneratorlardyń shyǵyny shashetekten, gaz, janar-jaǵarmaıdy kóp tutynady. Qarapaıym esepke júginsek, bir ınsıneratordyń quny 20 mln teńge turady. Oǵan qosa, qurylǵyny únemi baptap turý kerek. Bir ólekseni jaǵyp jiberýge kemi 100 lıtr janar-jaǵarmaı jumsalady. Al ádettegi mal qorymyn salýǵa shamamen 30 mln teńge qajet bolady. Únemdilik turǵysynan mal qorymy tıimdi bolsa, ekologııalyq ja­ǵy­nan jaǵý apparattary ońtaıly. Mal qorymdarynyń eki túri bar. Birinshisi, tıptik jáne ekinshi túri – qarapaıym. Alǵashqy túri veterınarlyq-sanıtarlyq erejelerge saı salynsa, ekinshi túrin qarapaıym betondy shuńqyr dep ataýǵa bolady. Tıptik qorymǵa jeras­ty sýlary kirmeıdi. Oblys aýmaǵyndaǵy osy tektes nysandardyń kóbi 2015 jyly salynǵan, – deıdi ol.

Mal qorymynyń jetispeýshiliginen óńirdegi epızootııalyq ahýaldyń ońyp turmaǵanyn baıqaýǵa bolar. Resmı derekterde 2023 jyldyń basynan osy ýaqytqa deıin 5 902 bas iri jáne usaq maldan brýsellez aýrýy anyqtalǵany aıtylady. Máselen, byltyr 604 376 bas iri qara jáne 683 588 bas múıizdi usaq mal brýsellez aýrýyna tekserilip, jalpy sany 2 863 iri qaradan jáne 245 usaq maldan indet tabylǵan. Al bıyl jyl basynan 2007 iri qara men 126 usaq mal brýsellezdi juqtyrǵan. О́ńirdegi barlyq iri qaranyń 0,4 paıyzynan brýsellez anyqtalyp otyr. Brýsellez boıynsha óńirdegi ahýaldy ári qaraı zerdeleı tússek, aýrýdyń anyqtalý jaǵdaıy Baıanaýyl aýda­nynda jıi tirkelgenin kórýge bolady. Munda byltyr – 1535, bıyl jyl basynan 1108 iri qara brýsellezge shaldyqqan. Odan keıin Jelezın, Ertis, Tereńkól, Aqqýly aýdandary tur. О́kinishke qaraı, ózge aýdandardaǵy barlyq aýrý maldyń sanynan Baıanaýylda tirkelgen derekter sany asyp túsedi.

О́kinishke qaraı, Baıanaýyl aýdanynan mundaı kúrdeli ahýaldyń ne sebepti qalyptasyp otyrǵanyn túsindirip bere alatyn basshy taba almadyq. Jergilikti veterınar bóliminiń basshysy Naýryzbaı Dáýletov jýrnalıster dese, at-tonyn ala qashatyn janǵa uqsaıdy.

Aımaqtaǵy mal soıý alańdary men mal qorymdarynyń kúıi ońbaı turǵany veterınar mamandardyń jetispeýshiligine de qatysty bolýy múmkin dep oılaımyz. Oblystyq veterınarlyq stansasynyń shtattyq kestesine sáıkes, aýyldyq okrýg­ter­diń veterınarlyq beketterinde 530 maman qyzmet atqaryp júrgen bolsa, taǵy 536 veterınar maman qajettiligi týyndap otyr.

Pavlodar oblysy