Shyn máninde, tabıǵatpen astasa ómir súrgen ata-babalarymyz kúndelikti turmysta sózdiń qoǵamdyq-áleýmettik, tárbıelik, eltutastyrýshylyq mánin erte túsindi. Soǵan baılanysty qazirgi til biliminde adam – qoǵam – mádenıet sabaqtastyq negizi qalyptasty. Sondaı-aq «ǵalamnyń tildik beınesinde» kodtalǵan mádenı-tildik derekterdiń jasampazdyq úderisi, til ıesiniń ómir súrý jáne dúnıeni taný tásilderiniń ózegine aınaldy. Tildiń tereń qurylymynda ishteı uıymdasyp, rettelý júıesin zertteıtin antropoózektik úrdis, lıngvosınergetıkalyq baǵyt óris aldy.
Tól etnomádenıetimizdiń qyzmetine sáıkes qalyptasqan bul tujyrymdama negizinde tildik sanadaǵy rýhanı-áleýmettik stereotıpter men kognıtıvtik júıeler arqyly urpaqtan-urpaqqa beriletin sınergetıkalyq qýat sóz mánine endi. Sonyń negizinde etnomádenıetti ıgerý úderisi til ıesiniń rýhyn qalyptastyratyn rýhanı jańa qýatpen tolyqtyryldy. Osymen baılanysty til ıesi sanasynyń damý úderisindegi til qyzmetin jasampazdyq qýat kózi retinde anyqtady. Ásirese «til – adam rýhyn beıneleýdiń tásili» dep tujyrymdaǵan V fon Gýmboldtiń, «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degen A.Baıtursynulynyń lıngvofılosofııalyq qaǵıdalaryna saı, qazaq sóziniń rýhanı-tanymdyq, jasampazdyǵyndaǵy til men rýh sabaqtastyǵyn birtutastyqta qarap, ult rýhyn tilden izdegen akademık Ábdýálı Qaıdardyń ǵylymı murasyn osy úlgide zerdeleý – zańdylyq. Olaı bolsa, til tek qarym-qatynas quraly ǵana emes, dúnıetanym men sanany qalyptastyratyn ulttyq mádenıetti qurap, júıelep, jetildiretin negizin «Til – Mádenıet (órkenıet) Qoǵam – Jahanııat» sabaqtastyǵynda tanýǵa akademıktiń ǵylymı murasy tolyq dálel.
Sebebi akademık Á.Qaıdar qazaq sóziniń túbirine tereń boılady. Til ıesiniń bolmysy men ómiriniń aıǵaǵy bolǵan sóz qudiretin tanýda aldyńǵy tolqyn aǵalardyń (A.Baıtursynuly, Q.Jubanov, H.Dosmuhamedov, t.b.) amanatyn, keıingi tolqyn ustazdarynyń (I.Keńesbaev, M.Balaqaev, t.b.) qazaq til biliminiń negizin qalyptastyrǵan ǵylymı eńbekterin odan ári jalǵady. Sondaı-aq ana tilin zertteýdi asyl muraty dep ustanǵan áriptesterimen qanattasa júrip (R.Syzdyq, Sh.Sarybaev, T.Januzaqov, E.Janpeıisov, Q.О́mirálıev, t.b.) eren eńbek etti. Qazaq til bilimin kásibı deńgeıge kóterdi. О́risiniń keńeıýine ólsheýsiz úles qosty. Ǵulama ǵalym retinde ǵana emes, ǵylymdy uıymdastyrýshy retinde álemdegi qazaq tilin zertteıtin jalǵyz mekeme – Til bilimi ınstıtýtyn 30-jyldan asa basqaryp, ult rýhanııatyna mol ǵylymı-tanymdyq, aqparattyq mura qaldyrdy.
Bul sabaqtastyq til qazynasyn ult bolmysymen sabaqtasa zertteýdi sanaly ǵumyrynyń temirqazyǵyna aınaldyrǵan Á. Qaıdardyń ǵalymdyq tulǵasyn da, el aǵasy retindegi azamattyq bolmysyn da ashady.
Egemen elimizdiń dúnıejúzilik arenadaǵy saıası-ekonomıkalyq, mádenıaralyq baılanysynyń suranysyna saı «qazaq dúnıesiniń tildik beınesinde» aıshyqtalǵan tól mádenıettiń belgilerin tanytatyn tildik zertteýlerdi keńeıtý qajettiligi týyndaǵany belgili. Munda baı tildik derekterde saqtalǵan etnomádenıettiń jan-jaqty mazmunyn ashý tildiń halyqaralyq qatynastar aıasyndaǵy qyzmetine ǵana qatysty emes, zamanaýı qazaq qoǵamyndaǵy til tutynýshylar úshin de eltanymdyq qyzmet atqarady. Kóp tildi elimizdiń jaǵdaıynda til arqyly dástúrli mádenıetti tanytý memlekettik tildiń ultaralyq qyzmetine de tıimdi yqpal etedi.
Til men mádenıettiń ózara baılanysyn birtutastyqta qarastyrý negizinde qazaq ultynyń etnostyq tabıǵatyna saı qalyptasqan mádenıtanymdyq erekshelikterdi boıyna jınaǵan qazaq tili qazaqy shyndyq bolmysty sıpattaıdy. Demek, til aqıqatty seziný, qabyldaý tásilderiniń biri retinde etnıkalyq bir ujym múshelerin tek tildik jaǵynan ǵana emes, mádenı-tanymdyq jaǵynan da ózara jaqyndastyrady.
Osyndaı zertteý nysanyna sáıkes ózindik ádis-tásilder negizinde jasalǵan, qoǵamdyq-áleýmettik suranysqa ıe, ana tiliniń qudireti men qazynasyn, qundylyǵyn keshendi sıpatta, sol tildi tutynýshy ult ókiliniń (qazaqtyń) bolmysymen, tarıhymen, turmysymen, áleýmettik qyzmetimen bir tutastyqta qarastyrǵan akademıktiń «Qazaqtar ana tili áleminde» (Adam. Qoǵam. Tabıǵat) atty úsh tomdyq etnolıngvıstıkalyq eńbegi qazaqtaný aıasyndaǵy keshendi tanymdyq-aqparattyq qazynaǵa aınaldy. Bul eńbektiń arqaýyn quraıtyn qazaq etnolıngvıstıkasy – búginde jeke ǵylym salasyna aınalǵan derbes pán. Qazir «Etnolıngvıstıka» páni joǵary oqý oryndarynda oqytylady.
Osymen baılanysty akademık Á.Qaıdar óziniń «Qazaq etnosynyń ulttyq beınesin, ózindik bolmysyn tolyq ta túbegeıli túrde tek onyń til baılyǵy (til álemi) arqyly ǵana jan-jaqty tanyp-bilýge bolady» degen tujyrymyn bylaısha taratyp túsindiredi: «Etnostyń basyp ótken san ǵasyrlyq damý joly, onyń belgi-beıneleri bizderge tas músinder men jartastarǵa qashalǵan syna jazýlar arqyly, mádenı eskertkishter men ártúrli ǵımarattar túrinde jetýi múmkin. Biraq bulardyń bári – etnos ómiriniń myń da bir úlesi ǵana. Onyń shyn mánisindegi danalyǵy men dúnıetanymy tek tilinde ǵana saqtalady. Árbir dáýirde ómirge qajet bolǵan qural-saımannyń, qarý-jaraqtyń, kıer kıim men isher tamaqtyń, turmystyq zattar men salt-sanaǵa, ádet-ǵuryp, nanym-senimge, oıyn-kúlki, toı-tomalaqqa baılanysty uǵymdardyń aty-jóni, syr-sıpaty, t.b. tek til faktileri retinde ǵana, ıaǵnı jeke sózder men sóz tirkesteri, frazeologızmder men maqal-mátel arqyly ǵana bizge jetýi múmkin».
Demek, Á.Qaıdardyń túsindirýinde, til álemi degenimiz etnos bolmysyn quraıtyn, túsindiretin mol tildik derekter men tarıhı-mádenı, etnografııalyq, mıfologııalyq, sakraldy, onomastıkalyq, dıalektologııalyq, sımvoldyq, folklorlyq jáne taǵy basqa maǵlumattar. Al solardy óz boıyna sıǵyzyp, sary maıdaı saqtap, shashpaı-tókpeı tildiń qurylymdyq júıesinde kelesi urpaqqa jetkizgen til qudireti ǵalym zertteýleriniń ózegin quraıtyn – tildiń muragerlik (kýmýlıatıvtik) qyzmeti.
Ǵalym A.Baıtursynuly dástúrimen osy kórsetilgen til áleminiń ushan-teńiz baılyǵyn tek túgendep qoımaı, «sóz muhıtynyń túbine tereń boılap, onyń san ǵasyrlar boıy saqtap kele jatqan syryn ashý úshin «til tamyrshysy» bolý kerek dep sanaıdy. Iаǵnı árbir sózdiń «ústińgi qabatynda» kórinetin leksıkalyq maǵynasyn ǵana emes, tarıhı-mádenı, kásibı, áleýmettik, t.b. maǵynalarynyń astarynda jatqan derekti tamyrshydaı tap basyp, keshendi zertteý arqyly tanyp bilý, osy joldaǵy zertteýshiniń buljymas qaǵıdasy bolýǵa tıis.
Sonymen birge ǵalym ult bolmysyna qatysty derekterde beınelengen til áleminiń mazmunyn ashýda «indete zertteý» degen ádisti qoldanýdy usynady. Shyn máninde, «indete zertteý» – ańshylar qoldanatyn ádis. Ǵalym ony shartty túrde «sheti kórinip turǵan, ıa umyt bolǵan til faktileriniń «izine túsip», leksıkalyq qordyń qoınaýynan izdep taýyp, túp-tamyrymen qoparyp, túbegeıli aıqyndaýǵa tyrysý», dep anyqtaıdy.
Sondaı-aq Á.Qaıdar til arqyly ult bolmysyn, tól mádenıetiniń tereń mazmunyn, tulǵalyq ustanymynyń tuǵyryn belgileıtin tujyrymdamasynyń negizin «Qańly: tarıhı shejire», «Halyq danalyǵy», «Qazaq qandaı halyq?», «Qazaqtar ana tili áleminde» atty úsh tomdyq etnolıngvıstıkalyq sózdigi sekildi eńbekterinde qarastyrǵan.
Osy oraıda, akademık Á.Qaıdardyń qaıratkerlik, tulǵalyq bolmysyn qazaq tiliniń memlekettik mártebege ıe bolýyn dáleldep júzege asyrý jolyndaǵy eren eńbegi ashady. Atap aıtqanda, qazaq tili áleýetiniń memlekettik mártebege saı qoǵamda tolyqqandy qyzmetine jetkilikti ekenin dáleldeıtin ózekti maqalalaryn jarııalady. Sonymen birge osy máseleni talqylaǵan qoǵamdyq jıyndardaǵy tartysty belsendiligi ǵalymnyń ǵumyrlyq ustanǵan qaǵıdasyna adaldyǵyn kórsetti.
Akademıktiń qazaq termınologııasyn qalyptastyrýdaǵy baǵdarlamalyq eńbegi de – bir tóbe. Sonymen qatar onyń «Qazaq tili qoǵamyn» quryp, «Ana tili» gazetin ashýdaǵy qyzmeti qoǵam qaıratkerine tán tulǵasyn sıpattaıdy.
Mundaı qaıratkerlik sol kezeńdegi rýhanı sana jańǵyrý úderisin bastan keshirip jatqan elimizdiń tulǵataný isine arqaý bolarlyq úlgi. Ardaqty ustazymyzdyń ǵalymdyq muraty men azamattyq tulǵasy sekildi egiz órilgen bolmysy – tarazylaýda súıenetin boıtumarymyz.
Osyndaı tulǵalardyń arqasynda táýelsizdik tuǵyry bekip, rýhanı-áleýmettik óremizdi ósirgen ana tilimiz memlekettik mártebege ıe boldy. Soǵan baılanysty táýelsizdik jáne tildiń egiz órilip, til órisiniń qanat jaıýy, ana tiliniń boıyndaǵy bar áleýetiniń til qyzmetine «jaratylýy» (A.Baıtursynuly), qoǵamdyq qajettiliginiń kezdeısoqtyq emes, zańdylyq ekeniniń dáleli akademık Á.Qaıdar kóshbasshylyq jasaǵan ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleriniń isteri men eńbekterinde kórinis tapty.
Til ıesiniń boıyndaǵy ejelden qalyptasqan ór rýhy, tabıǵatpen astas ózi ómir súrgen dalasyndaı keń óresi, soǵan saı sózdi «óner» dep tanyǵan poetıkalyq, fılosofııalyq dúnıetanymy táýelsizdik kezeńinde jan-jaqty ashyldy. Ana tilimizdi órteńge shyqqan gúldeı qaıta túletip, ult rýhyn kóterdi. Á.Qaıdar shyǵarmashylyǵynyń arqaýy – Til-qoǵam sabaqtastyǵynda jan-jaqty ashýǵa negiz boldy.
Qazirgi jahandanýdaǵy qoǵamdyq-áleýmettik damý úderisinde tól mádenıettiń ereksheligin tanytý isi asa mańyzdy. Jahandaný zamanyndaǵy ulttyq ımmýnıtetti saqtap qalýdyń rýhanı ózegi – qundylyq. Til arqyly saqtalǵan bul qazynany kelesi urpaqtyń sanasyna sińirip, onyń boıynda rýhanı qazyǵyn qalyptastyryp tárbıeleýde tanymdyq-zertteýshilik eren eńbegimen, bar kúsh-jigerin jumsaǵan ǵalymdardyń eńbegi erekshe. Sebebi qazirgi kezeń qazaq qoǵamy men memleketiniń rýhanı-áleýmettik damýynyń úrdisi adamdar arasyndaǵy qatynastardyń jahandanýǵa bet alǵan kúrdeli sıpatymen erekshelenedi. Sondyqtan búgingi qoǵamnyń rýhanı jańǵyrý úrdisine saı tildi tarıhtyń deregi, tárbıeniń tamyry, mádenıettiń máıegi retinde ózekti «Jańa Qazaqstannyń» keńistiginde qazaq lıngvıstıkalyq oıyn keń de tereń jańa sapalyq deńgeıge kótergen akademık tulǵasynyń ulyqtalýy, onyń ǵylymı murasynyń keshendi sıpatta tanylýy zańdylyq.
Jalpy, akademık Á.Qaıdardyń zertteýleri men onda jasalǵan tujyrymdamalarynyń máni tek qazaq tiline ǵana emes, basqa da týystas túrki tilderine tikeleı qajet boldy. Ol túrkitaný áleminde de aty máshhúr ǵalymǵa aınaldy. Máselen, ǵalymnyń «Strýktýra odnoslojnyh korneı – osnov v kazahskom ıazyke» (Almaty, 1986) atty monografııasyn túrkitanýshy ǵalymdar joǵary baǵalady. Akademıktiń zertteý nátıjesinde usynǵan: «Bir býyndy túbirler men negizder – qazaq tiliniń, sondaı-aq barlyq túrki tilderiniń baıyrǵy sózdik qorynyń uıytqysy, negizgi ózegi» degen tujyrymy arqyly ǵalym túrki tilderiniń tamyryn, tildik qarym-qatynasqa arqaý bolatyn sózdiń túptórkinin ǵylymı negizde dáleldeıdi.
Qazaq til biliminde akademık Á.Qaıdar zertteýlerinen bastaý alyp, keń arnaǵa aınalǵan til arqyly ult bolmysyn taný baǵyty tildi zertteýdiń mazmunyn tereńdetti. Soǵan sáıkes ǵylymı-ádisnamalyq tuǵyryn ınnovasııalyq tehnologııamen jetildirý máselesi ózekti bolyp otyr. Onyń ózektiligi, birinshiden, qazirgi jahandaný úderisiniń keńistigindegi ultaralyq qatynastar men mádenıetterdiń ózara yqpaldastyǵymen úndesse, ekinshiden, damýdyń adamzattyq úlgisin meńgerýmen birge ulttyq mádenıettiń erekshelikterin tanytýmen sıpattalady.
Qoryta aıtqanda, qazaq dúnıesin til arqyly taný qaǵıdasyn ustanǵan akademık, ardaqty ustazymyz Á.T.Qaıdardyń bizge amanat etken ǵylymı-tanymdyq murasyn jan-jaqty, keshendi sıpatta zerdeleý qajet. Ony V.Gýmboldtiń, A.Baıtursynulynyń, Q.Jubanovtyń lıngvofılosofııalyq ilimderimen úndesken, jalǵasqan jáne Qaıdarov mektebiniń antropoózektik paradıgma aıasynda qalyptasqan lıngvıstıkalyq tanymnyń jańa deńgeıi dep baǵalaýǵa negiz bar. Eń bastysy, «tanymdyq ózek» dep tanylǵan tilimizdiń ómirsheńdik, jasampazdyq qabiletin jahandaný zamanynda memlekettik tildiń kommýnıkatıvtik qyzmetiniń keńeıýin zertteıtin ǵylymı-ádisnamalyq bazasy retindegi akademıktiń zertteý tujyrymdamasy búgin de A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń basym baǵyty bolyp otyr.
Jamal MANKEEVA,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
Anar FAZYLJAN,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
