Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Árige barmaı-aq keıingi úsh-tórt jyldyń muǵdarynda aıdyń-kúnniń amanynda shıetteı shúpirlegen balalar úshten-tórtten kóldeneń qazaǵa ushyrap, qalyń eldiń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Baqsaq, osy oqys oqıǵalardyń kóbisi balalardyń qaraýsyz qalýynan bolyp otyr.
1 jeltoqsan kúni Aqmola oblysy Shubaraǵash aýlyndaǵy jeke turǵyn úıde tutanǵan órtten 2017 jáne 2021 jyly týǵan eki bala tunshyǵyp qaıtys boldy. Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva atalǵan qaıǵyly oqıǵaǵa qatysty pikir bildirip, tyń usynys aıtty.
«2024 jyldyń qańtarynan búginge deıin balalardyń qaza bolýymen baılanysty 15 órt boldy, negizinen balalar úıde jalǵyz qalǵan. Osy faktilerdi saralaı kele, 12 jasqa deıingi balalardy eresekterdiń qaraýsyz qaldyrýyna tyıym salý turǵysyndaǵy zańnamalyq sharalar ázirleý qajet dep sanaımyn», dedi balalar ombýdsmeni.
Joǵaryda sóz bolǵan qaıǵyly oqıǵanyń barlyq mán-jaıy anyqtalyp, qajetti tergeý áreketteri júrgizilip jatyr. Eki bala jeke úıde elektr toǵynyń tuıyqtalýynan tutanǵan órttiń tútinine tunshyǵyp qaıtys bolǵan.
Bıyl aqpanda Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdany Taldy aýlynda jeke úıde órt shyǵyp, tórt bala, qazan aıynda Qostanaı oblysy Jitiqara qalasynda jeke úıde órt bolyp, bes bala, qarashada Astanadaǵy jeke úılerdiń birinde órt shyǵyp, 13, 9, 3, 2 jastaǵy tórt bala kóz jumdy.
Resmı derekke súıensek, mektep jasyna deıingi, bastaýysh synyptardaǵy balalardyń jaraqattanýy, qaza bolýy kóbine órt shyǵý, jol erejesiniń buzylýy, ózen-kólderde shomylý, juqa muzda konkımen syrǵanaý, túrli oıyndar barysynda bolady. О́skeleń urpaq – elimizdiń bolashaǵy, ómirimizdiń jalǵasy, bizdiń eń qymbat qazynamyz. Balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – ata-analar men mektepke deıingi uıymdardyń negizgi mindeti, olardyń quqyǵy men zańdy múddelerin qorǵaý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri desek te, elimizde eń kóp zardap shegetin osy balalar bolyp tur.
Sonymen balalar ombýdsmeni jasy 12-ge tolmaǵan balany úıde qaraýsyz qaldyrýǵa tyıym salýdy zańdyq turǵyda bekitýdi usyndy. Bizde kez kelgen keleńsiz nársede adam shyǵyny shyqpaı, onyń aldyn alý máselesi únemi kemshin túsip jatatyny jasyryn emes.
Parlament Májilisiniń depýtaty Jarqynbek Amantaıdan joǵarydaǵy usynysqa qatysty pikirin, arnaıy zań ázirleýdiń jaı-japsary týraly surap bilgen edik. Májilismenniń aıtýynsha, bul máselege qatysty birden zań qabyldanýy múmkin emes, zań máseleni birjaqty ǵana sheshe alady, esesine kóp kóldeneń jaǵdaı eskerýsiz qalýy múmkin.
«Keıingi kezde ata-ananyń qaraýynsyz qalyp, túrli oqıǵaǵa tap bolyp jatqan balalardyń máselesi ýshyǵyp ketti, jáne de olar kóbeımese, azaıatyn túri joq. Bala quqyqtary jónindegi ýákildiń bul problemany zańdyq turǵyda sheshý jónindegi usynysy osydan shyǵyp otyr. Degenmen bul salada qolǵa alynyp jatqan jumystar da bar. Máselen, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi tarapynan jer úıde turatyndarǵa órt shyqqan kezde belgi beretin dabyl júıesin ornatý sekildi jumystar jasalyp jatyr. 12 jasqa deıingi balalardy úıde qaraýsyz qaldyrýǵa bolmaıdy degen zań shyǵardyq delik, oǵan bizdiń qoǵam daıyn ba? Qazir álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy ekonomıkamyzǵa qatty áser etip otyr. Qymbatshylyq, ekonomıkalyq jaǵdaı tipti qubylmaly. Sondyqtan mundaı zańdy qabyldap jibersek, onyń baqylanýy qalaı júzege asady degen másele bar. О́ıtkeni onsyz da eri de, áıeli de qalt-qult etip kún keship otyrǵan otbasylarǵa kesiri tııýi múmkin. Sol turǵydan bul másele áli de saraptalyp, áleýmettik zertteýler júrgizilýi kerek. Zańdy qataıtyp, halyqty soǵan moıynsundyrýǵa bolatyn shyǵar, alaıda eń aldymen onyń saldary qalaı bolady degen másele zerdelenýge tıis. Múmkin bul máseleni sheshýdiń basqa jolyn qarastyrý kerek bolar. Eń durysy, qaýipsizdik sharalaryn jetildirý kerek», deıdi depýtat.
Áleýmettanýshy Ásel Sársenova da balasyn úıde jalǵyz qaldyrdy dep ata-anany kinálaı berý orynsyz ekenin aıtady.
«Mundaıda otbasynyń áleýmettik jaǵdaıyn eskerý kerek. Kópbalaly ári tabysy tómen ata-ana balasyn balabaqsha nemese basqa ortalyqtarǵa berýge qarjysy jetpeı, amalsyz balasyn úıde qaldyratyn jaǵdaılar kóp. Al jaǵdaıy bola tura balany úıge qaraýsyz qaldyryp, oqys oqıǵa týyndasa, ata-ana ózi jaýapty bolady. Jaǵdaıy kelmeı, balany úıge tastaýǵa májbúr bolsa, onda áńgime basqa. Mundaı oqıǵalar jıi qaıtalanyp ketti, budan sabaq alý kerek. Qalaı degende de bul problemaǵa nemquraıdy qaramaı, memlekettik deńgeıde is-sharalar keshenin jasaqtaý kerek. Aıtalyq, múmkin ata-anasy jumysta júrgende balalarǵa bas-kóz bolatyn tegin ortalyqtar ashý kerek shyǵar. Bul oraıda kómekke asa muqtaj kópbalaly otbasylardy anyqtap, tańdap alý qajet. Memleket tarapynan qazir de qoldaý bar, biraq bárine birdeı jetpeıdi. Mundaı máselege jan-jaqty qaraý kerek, bılikti de, ata-anany da birjaqty kinálaýdyń jóni joq», deıdi maman.
Jalpy, mundaı talap álemdik tájirıbede bar. Mysaly, Ulybrıtanııada 14 jasqa deıingi balalardy eresekterdiń qaraýsyz qaldyrýy qylmystyq is bolyp sanalady. Germanııada 14 jasqa deıingi balany tipti 10-15 mınýtqa jalǵyz qaldyrǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Biraq Ulybrıtanııa men Germanııanyń áleýmettik jaǵdaıyn da eskermeı bolmas.
Bala quqyqtary týraly Konvensııanyń 26-27 baptarynda: «Árbir bala áleýmettik qamtamasyz etý ıgilikterin paıdalaný, onyń ishinde ómirin áleýmettik saqtandyrý quqyǵyna da ıe», «Memleket ózderiniń balalaryna qajetti jaǵdaılardy jasaýǵa múmkindikteri joq ata-analarǵa kómektesýi qajet», dep atap kórsetilgen.
Qazir álemde balalardyń qaýipsizdigi men quqyǵyn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarylsa da, balalardy qaraýsyz qaldyrý nemese óz betinshe ómir súrýge májbúr etý máselesi áli de ótkir bolyp tur. Áleýmettik zertteýlerge qaraǵanda, balalardy qaraýsyz qaldyrýǵa áser etetin negizi faktordyń biri – áleýmettik qamsyzdandyrý júıesiniń álsizdigi. Keıbir qoǵamda, ásirese damýshy elderde, balany qorǵaý júıesi jetkiliksiz nemese tolyqqandy jumys istemeıdi. Balalardy qorǵaý uıymdarynyń azdyǵy, ata-analarǵa áleýmettik qoldaýdyń jetimsizdigi – bul máselege qatty salqynyn tıgizedi. Sonymen qatar qoǵamda balalardyń quqyǵy men qajettilikteri jóninde naqty ári júıeli aqparattyń azdyǵy da áser etedi. Balalardyń qaraýsyz qalýy tipti qylmystyq ortaǵa tartylýyna jol ashýy múmkin.
Áleýmettanýshylar bul máseleni áleýmettik stratıfıkasııa turǵysynan da qarastyrady. Mamandar balalardy qaraýsyz qaldyrý máselesin jan-jaqty taldaı otyryp, bul problemanyń sheshimi – memlekettik saıasat pen áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin jetildirý, qoǵamnyń jaýapkershiligin arttyrý ekenin alǵa tartady. Resmı derekke súıensek, elimizdegi halyqtyń jalpy sanynan balalardyń úlesi 31%-dan asady eken. Demek bul elimizdiń úshten birine jýyǵy degen sóz. Endeshe, balanyń qaýipsizdigi – memlekettiń qaýipsizdigi ekenin ár kez este ustaǵan jón.
