Dándi daqyl jınaýdan rekord jasaldy

Egin jınaý naýqany

Kóktemgi egis pen kúzgi jıyn-terin jumystaryn tabys­ty júrgizýge qajetti barlyq jaǵ­daı jasaldy. Prezıdent tap­syr­­malaryn oryndaý aıasyn­da agroónerkásip kesheni qarjy­landyryldy.

«Primeminister.kz» saıtynyń málimetinshe, qarjylandyrý kólemi alǵash ret rekordtyq 580 mlrd teńgeni qurady. Bul qarajat eginshilerge tikeleı nesıe berý, paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý, forvardtyq satyp alýǵa baǵyttaldy. 2025 jyly qarjylandyrý kólemin 700 mlrd teńgege deıin jetkizý josparlanyp otyr. Qolaıly kúzgi aýa raıy egin jınaý kezindegi jaýyn-shashynǵa qaramastan, naýqandy aıtarlyqtaı shyǵynsyz ótkizýge múmkindik berdi.

Nátıjesinde, ortasha ónim­­di­lik gektaryna 16,1 sentner, 26,7 mln tonna astyq bastyryl­­dy. 2023 jyly ortasha ónimdilik 10 s/ga quraǵan bolatyn. Sony­­men qatar 3,2 mln tonna maıly da­­qyl, 2,9 mln tonna kartop, 3,9 mln tonna kókónis, 2,6 mln tonna baqsha daqyldary jınaldy. Aldaǵy ýaqytta aýyl sharýashyly­ǵy daqyldaryn ártaraptan­dyrý jumysy jalǵasyn tabady. Pre­zıdent tapsyrmalary aıasynda 2024–2028 jyldar aralyǵyn­da aýyl sharýashylyǵynyń jal­py ónim kólemin eki esege art­tyrý mindeti qoıyldy.

Astyq qabyldaý

Oblys ákimdikteriniń deregi­ne súıensek, respýblıkadaǵy astyq saqtaý qoımalarynyń jalpy syıymdylyǵy 30 mln tonnany quraıdy. Atap aıtqanda, qoldanystaǵy lısenzııalanǵan kásiporyndarda 12,7 mln tonna, al aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerde 17,4 mln tonna astyq saqtalady. Kórsetil­gen qýattylyq kólemi ótken jyldardan qalǵan qorlardy eskergende de, jınalǵan ónimdi saqtaýǵa jetkilikti.

Astyq qabyldaý kásiporyn­daryna shamamen 7,9 mln tonna astyq tapsyryldy, onyń 5,7 mln tonnasy – bıdaı. Qalǵan astyq eginshiler qoımalaryn­da saqtaýly. Qazir lısenzııalanǵan elevatorlar júktemesi 44%-dy quraıdy. Jańa ónimdi qabyldaý­ǵa elevatorlardy bosatý maqsatyn­da astyqty tasymaldaý ári ót­kizý jumystary jalǵasyn tap­ty. Tamyz aıynan qarashaǵa deıin 3,5 mln tonna astyq tasymaldandy.

Egis alqaptaryn ártaraptandyrý

Elimiz aýyl sharýashylyǵynyń úlken áleýetine ıe. Bul, árıne, elimizdiń ártaraptandyrylǵan ári ınklıýzıvti ekonomıkalyq ósýine yqpal etedi. Mysaly, bıylǵy jalpy egis kólemi 23,3 mln gektardy qurady, onyń 21,1 mln gektary – jazdyq egis. О́tken jylmen salystyrǵanda bıdaı alqaby 560,9 myń gektarǵa qysqaryp, 13,1 mln gektardy qurady. Maıly daqyldar kólemi 135,5 myń gektarǵa ulǵaıyp, 2,9 mln gektarǵa jetti.

Nátıjesinde, qysqartylǵan alqap­tarda áleýmettik mańyzy bar ári joǵary rentabeldi daqyldardyń egis alqaptary arta tústi. Sondaı-aq óńirlerde berik jemshóp bazasyn qurý maqsatynda jemdik daqyldardyń egis alqaptaryn ulǵaı­tý jumys­tary júrgizildi. Aýyl sharýa­­shylyǵy daqyldaryn ártarap­tandyrý jumystary aldaǵy ýaqyt­ta da jalǵasady.

О́nimderdi ótkizý

Memleketimiz jyl saıyn 8-9 mln tonna astyq eksporttaı­dy, onyń ishinde 6,5–7,5 mln tonna­sy – bıdaı. Eksport geografııa­sy 40-tan astam eldi qamtıdy. Dás­túrli naryqtar – Ortalyq Azııa el­deri, Aýǵanstan, Qytaı, Túrkııa, Iran, Italııa, Týnıs. Bıylǵy qara­sha aıynyń sońyna deıin 6,3 mln tonna astyq eksporttaldy. Jańa ónimdi eksporttaý kólemi 2,37 mln tonna, bul – 2023 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 52%-ǵa artyq.

О́zbekstanǵa jetkizilimder kólemi 42%-ǵa ósip, 944 myń tonnany qurady, ótken jyly bul kórsetkish 665 myń tonna bolǵan edi. Tájikstanǵa jetkizilim 2023 jylǵy 254 myń tonnadan 49%-ǵa artyp, bıyl 377 myń tonnaǵa deıin jetti. Qytaıǵa eksport kólemi 17%-ǵa artyp, 355 myń tonnaǵa jetti (ótken jyly 304 myń tonna), Aýǵanstanǵa jetkizilimder kólemi 71%-ǵa ulǵaıyp, 115 myń tonnany qurady (ótken jyly 67 myń tonna bolǵan). Iranǵa eksport kólemi 30 esege deıin – 10 myń tonnadan 299 myń tonnaǵa artty.

Bıyl eksporttyq áleýet 12 mln tonnaǵa jetedi degen boljam bar. Negizgi naryqtar – Ortalyq Azııa elderi, Qytaı, Aýǵanstan, Italııa jáne basqa elder. Son­daı-aq Ázerbaıjan, Aýǵanstan (Túrikmenstan arqyly tranzıtpen), Iran, Irak, Soltústik Afrıka elderi men Eýropalyq Odaqqa Qara jáne Baltyq teńizderi arqyly jetkiziletin astyqty 2 mln tonnaǵa deıingi kólemde tasymaldaý­dy uıymdastyrý máselesi pysyqtalyp jatyr.

Sonymen qatar naryqqa retteýshi yqpal tıgizý maqsatynda «Azyq-túlik korporasııasy» UK» AQ eginshilerden astyq satyp alý sharalaryn qabyl­daıdy. Memleket basshysynyń aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń birinshi forýmynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda jańa ónimdi tikeleı satyp alý júzege asyrylady. Birinshi kezeńde Úkimet rezervinen 10 mlrd teńge kóleminde qarjy bólý arqyly 150 myń tonna ónimdi naryqtyq baǵamen satyp alý usynylyp otyr. Astyqtyń alǵashqy satyp alýy shaǵyn sharýa qojalyqtarynan júzege asyrylady, bul ónimniń ádil baǵamen satylýyn qamtamasyz etedi. Sondaı-aq artyq astyqty satyp alý tetigin engizý arqyly ishki naryqtaǵy baǵa jaǵdaıyna deldaldar yqpalyn barynsha azaıtý kózdelip otyr.

Tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaý

Tyńaıtqyshtar naryǵynda eń kóp taralǵandar – ammıak selıtrasy, ammofos, karbamıd, ammonıı sýlfaty, sýlfoammofos, NPK (azot, fosfor, kalıı). Sonymen qatar ammonıı nıt­raty men ammofos jalpy tutyný­dyń 60%-dan astamyn quraıdy. Bizde tyńaıtqyshtardyń úsh túri bo­ıyn­sha tolyq óndiristik sıkl qurylǵan: ammıak selıtrasy «QazAzot» AQ-da, ammofos – «Qazfosfat» JShS-da, ammonıı sýlfaty – «QazAzot» AQ-da jáne «Qarmet» JShS-da óndiriledi. Tyńaıtqyshtarǵa ǵylymı qajet­tilik fızıkalyq salmaqta 3,2 mln ton­nany qu­raıdy, al otan­dyq óndirý­shiler qýaty osy qajet­tilik­tiń 56%-yn, shamamen 1,8 mln ton­na­ny quraıdy (onyń ishinde «QazAzot» AQ 420 myń tonnany, al «Qazfosfat» JShS 1 mln tonnany óndiredi).

Qazir sýbsıdııalardy 60%-ǵa deıin ulǵaıta otyryp, avanstyq ótinim­derdi qaraýǵa basym­dyq­pen, otandyq tyńaıt­qysh­tar­dy avans­tyq sýbsıdııalaý tetigi engizil­­di. Sondaı-aq 1 gektar egis­tik al­qabyna tyńaıtqysh engizý normasy da ulǵaı­tyldy. Bul topyraq­ty negizgi qorek­tik zattarǵa mol qylady. Bıyl­ǵy 1 jelto­q­sandaǵy jaǵ­daı­ǵa sáıkes sharýalar 1,3 mln tonna tyńaıt­qysh engizdi, byltyr­men salys­tyrǵanda eki ese kóp. Sharýa­lardyń sýbsıdııalarǵa degen qajet­ti­likterin tolyq qanaǵat­tan­dyrý maqsa­tynda tyńaıtqysh­tardy sýbsıdııalaýǵa qo­sym­sha qarajat bólý josparlanyp otyr.

Sondaı-aq ónim túrlerin keńeıtip, mıneraldy tyńaıtqysh­tar óndirisi kólemin ulǵaıtý kerek. Tyńaıtqysh óndirýshilerdi jyl­jymaly qurammen ýaq­tyly qamta­ma­syz etýge nazar aýdary­la­dy. Bıyl saladaǵy nesıe qu­nyn tómendetý tásilderi qaıta qaraldy. Alǵash ret alty tara­tý ar­nasyn paıdalana otyryp, dala jumys­­taryn qarjylan­dyrýǵa báseke­lestik jaǵdaı jasaldy. Al Agrarlyq nesıe korpora­sııa­sy­nyń tarapynan qarjy­landyrý kólemi 82,3 mlrd teńgeni qurady.

Kepilmen qamtamasyz etýdiń jetki­lik­sizdigi máselesin sheshýge «Damý» kásipkerlikti damytý qory nesıe somasy­nyń 85%-yn jabatyn qaryzdarǵa kepildik berý tetigin engizdi. Sondaı-aq aınalym qara­ja­tyn áleýmettik-kásipkerlik kor­porasııa­lar arqyly tolyqtyrý maqsa­tyn­da óńdeý kásiporyndaryn jeńil­dik­pen qarjylandyrý baǵdarlamasy da ázir­lendi. Ol egin men shıkizatty ótkizýdi qamta­masyz etýge, sondaı-aq otandyq qaıta óńdeý zaýyt­tarynyń júktemesin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan.

Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn jańartý

Bıyl 7 jyl merzimge 5%-dyq mól­­sher­le­memen 120 mıllıard teń­­gege aýqymdy jeńil­dikti lızıng baǵdarlamasy iske qosyl­­dy.

1 jeltoqsanda sharýalar 212,9 mlrd teńgege 9 887 tehnıkany lızıng­ke aldy. Kelesi jyly jeńildetil­gen lızıng baǵdar­la­masyna 200 mlrd teńgege deıin, al Mem­le­ket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes baǵdarlama bıýdjetin 450 mlrd teńgege deıin jetkizý josparlanyp otyr. Bul aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkin jańartýda oń ósý dınamıkasyn qamtamasyz etedi.

Búginde bizde 149,9 myń traktor, 38,7 myń kombaın, 5 myń egis kesheni, 76,4 myń tuqym sepkish, 219 myńǵa jýyq topyraq óńdeıtin jáne mamandandyrylǵan tehnıka bar. Keıingi 8 jylda aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasyn jańar­tý deńgeıi oń dınamıka kórsetti: 2017 jylǵy 1,9%-dan 2023 jyly 4,5%-ǵa deıin (eki ese), tehnologııalyq jańartý normasy 8-10%.

Bıyl aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn sýbsıdııalaýdyń jańa tetigi engizildi:

• Qazaqstanda óndirisi jolǵa qoıylǵan tehnıkanyń ımporttyq analogterin sýbsıdııalaý múm­kindigi alynyp tastaldy;
• Otandyq óndiristegi aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasy úshin joǵary normatıv sýbsıdııalanady – 30%;
• Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alýǵa nesıeler/lızıng boıyn­sha syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııa­laý­dyń saralanǵan tetigi qoldanyldy: otan­dyq óndiris tehnıkasy úshin syıaqy mól­sherlemesi 6%-ǵa deıin, ımporttyq tehnıka úshin 15%-ǵa deıin sýbsıdııalanady;
• Qazaqstanda óndirisi jolǵa qoıyl­maǵan mamandandyrylǵan tehnıka úshin (mysaly, maqta, kartop jınaý úshin) sýbsıdııa normatıvi 25%–ǵa, al qant qyzylshasyn jınaý tehnıkasy úshin 50%-ǵa deıin quraıdy;
• Jańa tásilder qosymsha bıýdjet qara­jatyn tartpaı-aq otandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn sýbsıdııalaý kólemin eki esege arttyrýǵa múmkindik beredi.