Eń jomart jazýshylar

Qazirgi álemdik áde­bıet­­­­­tegi tanymal ja­zý­shylar kitap­­ta­­ry­nan túsken qara­jat­ty qa­ıy­rym­dylyqqa jum­sap, meıi­rim­­dilik pen janashyr­lyq­tyń shynaıy úlgisin kórsetip keledi. Olardyń ıgi isteri biz ómir súrip otyr­ǵan qoǵamǵa áser etip, ózgelerge shabyt syılaǵany sózsiz. Kúlli oqyrmanǵa «Hárrı Potter» at­ty serııaly kitaptarymen tanyl­ǵan aǵylshyn jaýzshysy J.K.Roý­lıń kitabynan orasan zor tabys tap­qany anyq. Keń júrekti jazý­­shy túsken tabysyn óz paıda­syna ǵana jumsaǵan joq. Ol kópte­­­­­g­en halyqaralyq qaıyrym­dy­lyq uıymdaryna qarjylaı kó­mek kórsetti. 2005 jyly Roý­lıń balalarǵa jáne jalǵyzbasty analarǵa kómek kórsetý úshin «Lumos» atty qaıyrymdylyq qo­ryn qurdy. Birde Roýlıń álde­bir gazet­­ten bas­panasyz, tipti myna álemnen oqshaýlanǵan kish­ken­taı bala­nyń sýretin kórip, oǵan jáne ol sııaqty otbasynan aıryl­­ǵan balalarǵa kómektesý­di kóz­deı­di. Nátıjesinde, ol bú­kil álemdegi balalardyń quqyq­ta­ryn qorǵaýǵa, olardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttal­ǵan qaıyrymdylyq qorymen aınalysty. Qordyń negizgi maq­saty – balalar úılerindegi jet­­kinshek­ter sanyn azaıtyp, olar­dy týǵan nemese asyrap al­ǵan otbasyna ornalastyrý. Qazir bul qordyń aralasýymen kóptegen elderde balalar úı­lerin jabý jáne ot­basylyq tár­bıeni qoldaý saıasaty en­gizildi. Mysaly, Moldova men Bol­garııa sııaqty elderde ­ba­lalar úıleriniń sany aıtarlyq­taı azaı­­dy. Baıyptasańyz, qolyna qalam ustaǵan Djoan Roýlıń­­niń bul ıgi bastamasy álemdegi mıl­lıondaǵan balanyń taǵdy­ryn ózgertip, olardyń bolashaqqa úmit­­pen qaraýyna múmkindik be­rip otyr. «Qalamdy qarý etip» de­gen tirkesti osyndaıda qol­dan­saq artyq emes. Júregi jum­saq ja­zýshy tabysynyń kún saıyn ese­lenip jatqanyna onyń izgilikti ispen aınalysýy sebep te bolǵan shyǵar.

Aýǵan tekti amerıkalyq jazýshy Haled Hosseını «Batpyra­ýyq qýǵan bala», «Jarqyraǵan myń kún» sııaqty romandarymen álem oqyrmandaryna jaqsy tanys. О́z ata jurtyndaǵy halyqtyń taǵdyry men azabyn jazǵan qa­lam­gerdiń kitaptary búkil álem­de tez satylyp, kóp paıda ákel­geni ras. Avtor kitaptarynan tús­ken qarajat­tyń bir bóligin qa­ıyrymdylyq maqsatynda jum­­­sady. Ol 2007 jyly óz atyn­da áleýmettik qor quryp, Aýǵan­standaǵy balalar­dyń bilim alýyna, medısınalyq kó­mek­ke jú­ginýine jol ashty. Ási­rese, so­ǵys zardabynan zııan shekken áıel­der men balalarǵa erek­she kó­ńil bóledi. Bul da ekiniń biri­niń qoly­nan kele bermeıtin erlik­pen parapar is.

Al ádebıettegi shytyrman janrdyń bel ustar jazýshysy ata­nyp júrgen Stıven Kıń de qa­ıyrymdylyqqa erekshe mán be­retin sanaýly qalamgerdiń biri. Ol áıelimen birlesip «Stephen and Tabitha King Foundation» qoryn qurdy. Atalǵan qor AQSh-taǵy bi­lim, medısına, mádenıet já­ne óner salala­ryn qarjylandy­ra­dy. Stı­ven Kıń qaıyrymdy­­lyq­ty jarııa ete bermese de, onyń kómek kór­set­ken jobalary­nyń tizimi aıtar­lyqtaı aýqymdy eke­nin bilemiz.

Álemdik tanymal jazý­shy­lardyń qurǵan qaıyrymdy­lyq qorlaryn tizbeleı bersek, bul jazbamyzdyń kólemi bi­razǵa sozylatyny shyndyq. Osy rette tek birnesheýin mysal retinde aldyq. Shabyt alatyn ıgi ister qa­ıyrymdylyqpen aınalysa­tyn jazýshylardyń osyn­daı bastamalary ádebıet­tiń sheń­­berinen shyǵyp, qoǵam­ǵa degen jaýapkershilikti kórse­te­di. Olardyń bul izgilikteri ár­bir oqyrmanǵa oı salyp, ózgege qol­ushyn sozýǵa yntalandyrady. Shyndyǵynda, qaıyrymdylyq tek baılardyń aınalysatyn isi emes, ár adamnyń júreginde bolýy tıis qasıettiń biri. Jomart jazýshylardyń bastamalary bizge rýhanı baılyqtyń naǵyz kórinisin kórsetip, adamgershi­lik qundylyqtardy dáripteıdi. Árbir qalamgerdiń jazǵany – adamzatqa qyzmet etetin mura ekeni daýsyz, al jasaǵan qaıy­rym­dylyǵy – máńgilikke jalǵa­satyn izgilik joly.

Bizdiń aramyzda qaıy­rymdylyqpen únemi aınalys­pasa da, úlken júrekti qalamgerler bar eken. Sonyń biri – Dýlat Isabekov. 2019 jyly qalamgerden suhbat alǵanymda: «Shetten kóship kelgen qandasyńyzǵa bir úıińizdi tegin beripsiz, ol qalaı boldy?», degen suraq qoıdym. Sonda qalamger mynadaı oqıǵamen bólisti.

«Úı bolǵanda, eńseli saıa­jaı ǵoı. Ony men Muh­tar Shahanovtan satyp alǵan­myn. Son­­da ózimiz birneshe jyl otyryp, osynda kóship keldik. Bos turdy. Bir kúni bizdiń úıge eki áıel keldi de: «Úıińizdi áreń tap­tyq, sizdiń dachańyzdyń qasynda páter jaldap turamyz. Mońǵolııa­dan kóship kelgenbiz, jeti bala­myz, qolymyzda úlken-kisiler bar, sizdiń úıdi satyp alsaq dep edik», dep meni sol jaqqa bastap bar­dy. Álgi eki áıeldiń biriniń kúıeýi Saryózekte jol qurylysynda jumys isteıdi eken. «Kúıeýiń aıyna qansha jalaqy alady?» dep surap edim, «500 dollar», dedi. «Myna úıimdi qanshaǵa alamaqsyńdar?», degenimde, «aıyna 500 dollardan berip tura­ıyq, bizge berińiz» dep jaýap qatty. Balalary qýanyp, biz osy úıdi alatyn boldyq, qandaı baqyt­ty­myz!», desip úıdi aınalyp, birin-biri qýalap júgire jónelgeni. Álgi sátti kórip, je­tim ósken meniń kózimnen jas tógilip ketti. «Iаpyr-aı, eger ana balalardyń baqy­ty osy úı bolsa, onda nege tegin bere salmaımyn» dep oılap: «endeshe, myna balamnyń qolyna 500 dollar sa­lyńyz, yrymy bolsyn, osy 7 balaǵa syıǵa tartqanym, osylar aman ósse, bir jóni bolar, sosyn úıdi tegin alyńyzdar», dedim. Olar sen­beı turyp qaldy. Keıin bir aıdan keıin álgi baýyrlarym taǵy 500 dollaryn alyp úıge kelipti. Ol kez tamyzdyń aıaǵy edi. «Bıyl bala­laryń mektepke barady eken, bul aqshaǵa osylarǵa kıim alyp berińder» dep qaıtardym. Osy kúnge deıin jeti balanyń úıdi aınala júgirgeni kóz aldymda. Olardy qýantqan sátimdi oılasam, ózime ishteı razy bolamyn. Sodan keıin eki otbasy jaqyn aralasyp kettik» deıdi.

Alaqandaı áńgimeden biz abyz jazýshymyzdyń ózgelerge degen izgi peıili men qamqorlyǵyn sezi­ne alamyz. Qalam ustaǵandar­dyń álemdi ózgertýge az da bolsa septigin tıgize alatynyna bul kún­de kózimiz jetkeni málim. Olardyń sanasyndaǵy izgi oı «Aqsuńqar jemin shashyp jeıdi» degen qazaq maqalymen ún­desip turǵany aıan.