Qazynamyz nege ortaıdy?

Úkimet jaýapkershilikten qashpaıdy

Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanovtyń aıtýynsha, memlekettik bıýdjetke 19 trln teńge túsip, jospar 90%-ǵa oryn­dalǵan. Onyń ishinde res­pýb­lıkalyq bıýdjetke 11,8 trln teńge kirip, jospardyń 82%-y jabylǵan. Alaıda salyqtyń saly sýǵa ketip, kóz­delgen kiris tolyqqandy túspeı qaldy. Áý basta 14,3 trln teńge salyq jınaý jospar­lan­ǵanymen, is júzinde 10,8 trln teńgege qanaǵat etýge týra keldi. Demek jospar­lan­ǵan aqshaǵa 3,5 trln teńge jetpeıdi. Vıse-mınıstr buǵan salyq túsimderiniń tómendep ketkeni sebep deıdi. Al salyq túsimderi jospardyń 76%-yn quraıdy.

Erjan Birjanov

«Jos­pardyń oryndalmaı qal­ǵany­nyń sebepteri kóp. Máse­len, ótken jyl­dyń sáıkes kezeńi­men salystyrǵanda, úshinshi elderden keletin ımport kólemi edáýir azaıǵan. Naqty aıtar bolsam, 6,4%-ǵa ıaǵnı 2,3 mlrd dol­­lar­ǵa kemigen. Odan keıin negizgi eksporttyq metaldar baǵasy tómendep ketti. Bul óz kezeginde 602 iri salyq tóleýshiniń avanstyq tólemder somasynyń 267 mlrd teńgege tómendeýine áser etti. Qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý da ulǵaıyp, 981 mlrd teńge boldy. Taǵy da ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrsaq 2,5 ese kóp. Soǵan qaramastan, salyqtyń oryn­dalmaýy salyqtyq emes tó­lem­derdiń 1 trln teńgege ulǵaıýy­men óteledi», dep túsin­dirdi E.Birjanov.

Jergilikti bıýdjetterdiń kiris­teri 108%-ǵa oryndalyp, 7,2 trln teń­gege jetken. Jospar 525 mlrd teńgege asyra oryndaldy. О́tken jylmen salys­tyrǵanda kiris  26,5%-ǵa, ıaǵnı 1,5 trln teńgege ósken. Bıýdjet shyǵys­ta­ry­na keler bolsaq, ol jaqta jaǵdaı qa­lypty. Máselen, memlekettik jospar – 94%, respýblıkalyq jospar – 96%, jergilikti jospar 92% sátti jú­zege asypty. Shyqqan shyǵystarǵa qarasaq, áleýmettik baǵyt bas­ty nazarda bolǵan. Memleket negizgi áleýmettik mindettemelerdi oryndaǵan:

• Zeınetaqy men járdemaqyǵa 5,2 trln teńge;
• О́ńirlerge sýbvensııalarǵa 4,8 trln teńge;
• ÁMSQ-nyń nysanaly jarnasyna 1,6 trln teńge.

Jergilikti bıýdjetterdiń shy­ǵys­tary 13 trln teńgeni qurady:

• Áleýmettik salaǵa 6,6 trln teńge (51%);
• Turǵyn úı kommýnaldyq sharýashy­lyqqa 1,9 trln teńge (14,6%);
• Kólik jáne kommýnıkasııaǵa 1,2 trln teńge (9,3%);
• Aýyl sharýashylyǵyna 750 mlrd teńge (5,7%).

Bıýdjetti oryndaýdyń mańyz­dy kom­ponent­teriniń biri – memle­kettik satyp alý úderisi. Olardyń kólemi bıyl 8,8 trln teńge boldy. Bul turǵyda bıýdjet qarajatyn ońtaılandyrý esebinen 840 mlrd teńge únemdeldi. Jalpy, keıingi jyldary el bıýdjetine qa­tys­ty jospar oryndalmaı, tek tap­shy­lyq qalyptasyp keledi. Buǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary, Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov bylaı pikir bildirdi:

«Bıýdjettiń tapshylyqpen qa­lyp­tasýy – zań buzý emes. Bıýd­jetti josparlaý men atqa­rý­ǵa qatysqandardyń bári jaýapty. Bizdiń jumysymyz jaýap­ker­shilikten turady. Úkimet jaýap­ker­shilikten qashpaıdy. Memleket qarjysyn basqarý men jumsaýda belgili bir shekteý engizildi. 2025 jyly Úkimet bıýdjet shyǵynyn qys­qartyp, kirisin art­tyrý maq­­­sa­tynda jumys is­teıdi. Bıyl res­­pýblıkalyq bıýd­jetke on shaqty ret túzetý engizdik», dedi ol.

Másele – nashar josparlaýda

Bıýdjet tapshylyǵy memle­kettik qaryzdyń ulǵaıýyna, ınflıa­sııanyń ósýine, basqa da keleńsiz saldarǵa ákeledi. Ma­man­dardyń aıtýynsha, fıs­kal­dyq tártipti saqtaý – eko­nomıkanyń or­nyqty ósýi men ál-aýqattyń artýy jo­lynda negizgi mindetke aınalyp ke­ledi. Tapshylyq artqan kezde memleket qarjysynyń ornyqtylyǵyn qam­tamasyz etýge baılanysty sharalar qabyldaý qajet. Kóptegen el tapshylyqtyń ósý máselesin sheshý úshin bıýdjet erejelerin qabyldaıdy.

Aıagóz Hanet

«Bıýdjet erejesi – sheshim emes, biraq ol tabıǵı resýrstarǵa baı̆ elderge bıýdjet balansyn saq­taýǵa kómektese alatyn óte ma­ńyzdy qural. Bıýdjet erejeleri shıkizat resýrsyn óndirýden túsetin kiristi basqarýdyń negizgi quraly bola alady. Bul erejeler resýrstar baǵasynyń ózgerýinen týyndaı̆tyn qaterlerdiń aldyn alý arqyly qarjyny or­nyqty basqarýǵa yqpal etedi. Mysaly, munaı baǵasy tómen bolǵan kezeńderde kontrsıkldik fıskaldyq saıasatqa saı Ulttyq qordan bıýdjetke qarajat kóbirek bólinýi múmkin. Kerisinshe baǵa tıimdi bolǵan kezeńderde qorda kóbirek qarajat jınaqtaýymyz kerek, ıaǵnı rezervter berý arqyly uzaq merzimdi eko­nomıkalyq turaqtylyqqa jol ashýy múmkin. Chılı, Norvegııa jáne Reseı­̆diń tájirıbesine qarasaq «bıýdjet erejeleri» tabıǵı resýrstarǵa baı̆ elderdiń turaqty damýyn qamtamasyz etýdiń tıimdi quraly bola alatynyn kóremiz. Bul erejeler memlekettik qaryz ben ınflıasııanyń shamadan tys ósýine tosqaýyl bolady, sonymen qatar ınves­tısııa men ekonomıkalyq ósýge yqpal etedi», deıdi ekonomıst Aıagóz Hanet.

Elimiz 2005 jyldan bas­tap birneshe bıýdjet erejesin qabyldady. Biraq oıda­­ǵydaı oryndala qoıǵan joq. Qarjyger Andreı Chebotarev bıýdjetke túsetin aqshanyń az-kemdigi kelesi jyly da bolady deıdi.

Andreı Chebotarev

«Resmı derekterge súıensek, negizgi kedergi – ımporttyń tómendigi. Ári keıbir eksporttyq taýarlarymyzdyń baǵasyn tym joǵary kóterdik. Al negizinen, másele – nashar josparlaýda. Jalpy, bıýdjet qalaı josparlanady? Soǵan mán bereıikshi. Áýeli ótken jylǵa zer salyp, taldaý júrgiziledi. Sodan byltyrǵy mólsherge shamamen 15% aqsha qosylady. Iаǵnı keler jyldyń ál-aýqatyn shamalaıdy. Kórpege qaraı kósiledi. Biraq qazirgi geosaıası jaǵdaıda bul ereje jumys istemeıdi. Sebebi aýmaly-tókpeli zamanda aıaq asty ne bolatynyn, qandaı ózgeris bolatynyn eshkim bilmeıdi. Sondyqtan úsh-tórt qadamdy alǵa basyp, birshama qor jınaýymyz kerek. Endi bizdiń bıylǵy jaǵdaıymyzǵa keleıik, árıne, durys jospar jasalmaǵan. Sebebi byltyr da osyndaı ımport kólemi bolǵan. Kiris az, shyǵys kóp. Mynadan osynshama aqsha keledi dep kútý de bar. Bul – qaýipti. Jaǵdaı kelesi jyly da bolady, óıtkeni bıýdjet taǵdyry úsh jylmen jazylady. Sodan keıin túzetiledi. Kelesi jyly ǵaıyptan taıyp, basqasha bolyp ketpese», deıdi qarjyger.