Álemdik reıtıngte ustanymy nyq
NU «Times Higher Education» ýnıversıtetteriniń bedeldi halyqaralyq reıtınginde óz ornyn anyqtady. Bul – oqý ornyndaǵy sapaly bilimdi dáleldeıdi. Osy reıtıng boıynsha NU álemdegi eń úzdik ýnıversıtetterdiń 24 paıyzynyń qatarynan oryn alsa, Azııanyń joǵary oqý oryndary arasynda 129-oryn ıelendi. Al álemdegi 1100-den astam jas ýnıversıtetter arasynda 106-oryndy enshiledi.
NU prezıdenti, professor Vakar Ahmad ózi basqaryp otyrǵan ýnıversıtettiń ınfraqurylymy men ǵylymı-zertteý múmkindigi zor ekenin aıtady.
«Qazir bizdiń oqý orynda ǵylymı-zertteýlerdiń sapasy artty. Muny ýnıversıtet ǵalymdarynyń maqalalary halyqaralyq bedeldi jýrnaldarda jıi jarııalanyp, oǵan basqa zertteýshiler kóp silteme jasaıtynynan kórýge bolady. Bizdiń jarııalanymdarymyzdyń 25 paıyzy bakalavrıat stýdentterimen birigip jazyldy. Bul ýnıversıtet mártebesin odan saıyn bıiktetedi», deıdi doktor Vakar Ahmad.
Onyń aıtýynsha, NU – TMD elderiniń ǵylymı ortalyǵy – Stenford boıynsha eń kóp silteme jasalǵan zertteýshilerdiń 2 paıyz tizimine engen. Osyndaǵy 52 zertteýshiniń 36-sy Qazaqstannan.
«Bıylǵy derekterge sáıkes, biz eń joǵarǵy kvartılge kiretin jýrnal boıynsha Qazaqstandaǵy barlyq jarııalanymnyń tórtten birin alamyz. Sonymen qatar bizdiń FWCI (2.00) qazir Dıýk ýnıversıteti jáne Sıngapýr ulttyq ýnıversıteti sııaqty strategııalyq seriktesterimizdiń kórsetkishterimen salystyrýǵa bolady. Al Vıskonsın-Medıson men Kolorado ken mektepteriniń kórsetkishterinen de joǵary», deıdi NU prezıdenti.
Elimizge ǵana emes, shetelge tanymal
Bıyl Nazarbayev University-niń tórt professory Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi boldy. Olardyń ishinde NU janyndaǵy «University Medical Center» korporatıvtik qorynyń basqarma tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory Iýrıı Pıa, NU-dyń Injenerııa jáne sıfrlyq ǵylymdar mektebiniń professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Jumabaı Bákenov, NU vıse-prezıdenti, PhD Darhan Bilálov jáne SSH professory, matematıka ǵylymdarynyń doktory Suraǵan Dórbethan bar. Sondaı-aq jýyrda jaratylystaný, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar mektebiniń (SSH) professory, bıohımııa jáne molekýlalyq bıologııa ǵylymdarynyń doktory Dos Sarbasov Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti bolyp saılandy.
Aıtalyq, sońǵy 14 jylda NU jetekshi ǵalymdardyń ortasy qalyptasty. Qazir olardyń sany 100-den asady. Sóıtip, ýnıversıtet professor-oqytýshy quramyn 10 paıyzdan 30 paıyzǵa deıin ulǵaıtty. Munda óte bilikti professorlar qyzmet isteıdi. Oqý orny solarmen maqtanady. Máselen, Stenford ýnıversıteti jyl saıyn álemniń eń úzdik ǵalymdary reıtıngin jarııalaıdy. Osy ýnıversıtet zertteýshileri daıyndaǵan reıtıng 180 000-nan astam jetekshi ǵalymdardyń profılin qamtyp, olardyń dáıeksóz kórsetkishterin baǵalaıdy. Osyǵan sáıkes NU professorlary ǵylymı maqalalarynyń jarııalanymy boıynsha álemniń eń úzdik ǵalymdarynyń 2 paıyz qatarynan oryn alǵan. Bul reıtıngte Massımo Pınıatellı, Tımýr Atabaev, Jumabaı Bakenov, Aleksandr Tıhonov, Shazım Memon, Rendı Hazlett, Saffet Iаgız, Veselın Paýnov, Prım Sıngh sekildi NU professorlary basqalardan ozyq tur.
Úsh júzden astam ǵylymı joba
Nazarbayev University-de jyl saıyn Ǵylym aptalyǵy ótedi. Is-shara aıasynda zertteýshi professorlar men stýdentter ózderiniń ǵylymı-zertteýlerin usynady. Bıyl ǵylym aptalyǵy nanomaterıaldar men jasandy ıntellekt taqyrybynda eki aýqymdy sımpozıým jáne halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa ulasty. Bul bolashaq zertteý jumystary osy baǵyttardyń mańyzyn ǵana emes, onyń otandyq ǵylymnyń damýyna yqpalyn kórsetedi. Ásirese konferensııa barysynda doktoranttar arasynda baıqaý óte qyzyqty boldy. Olar ózderiniń dıssertasııalyq jumystarynyń mazmunyn 3 mınýtqa syıdyryp aıtyp berdi. Atalǵan baıqaý endi jyl saıyn elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń doktoranttary arasynda ótpek.
Jalpy alǵanda, NU-da birneshe pán toǵysynda 300-den astam ǵylymı joba júzege asyp jatyr. Olardyń denin el Úkimeti, ýnıversıtet jáne Bıll jáne Melında Geıts qory, «Aga Khan Foundation», NATO-nyń Beıbitshilik pen qaýipsizdik úshin ǵylym baǵdarlamasy, О́ner jáne gýmanıtarlyq ǵylymdardy zertteý keńesi (AHRC), «Chevron» jáne t.b. tanymal halyqaralyq uıymdar qarjylandyrady. Ǵalymdardyń jobalary san alýan taqyryptardy qamtıdy. Munda molekýlalyq vırýsologııany zertteýden bastap, erekshe qajettilikteri bar balalardy oqytýdyń ınnovasııalyq ádisterin ázirleýge deıin jobalanǵan. Ásirese bıolog Dos Sarbasov bastaǵan NU ǵalymdar toby jasaǵan qaterli dertke qarsy jasaǵan dári – tabysty jobanyń biregeıi desek bolady. Sońǵy úsh jylda atalǵan ǵylymı top zertteýdiń senimdiligin dáleldep, 1 jáne 2 fazalardyń klınıkalyq synaqtaryn ótkizýge Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginen maqsatty qarjylandyrý aldy. Synaq barysynda barlyq naýqasta qaterli isik úderisiniń turaqtylyǵy baıqalǵan. Dálirek aıtqanda, 15 adamnyń birinde qaterli isik 30 paıyzǵa azaıǵan. Klınıkalyq zertteýler kelesi jyly da jalǵasady.
Sonymen qatar NU janyndaǵy Aqyldy júıeler men Jasandy ıntellekt ınstıtýty (ISSAI) ázirlegen «ISSAI KAZ-LLM» qazaq tiline arnalǵan úlken tildik modeli de kópshilik qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Bul joba Memleket basshysyna eki apta buryn usynyldy. Muny jasaǵan top músheleri 150 mıllıardtan astam tańbalaýyshty (ıaǵnı sózder nemese ishki sózder) jınap, óńdep jáne sıntezdegen. Joba bıyl sáýir aıynda bastaldy.
«Bizdiń komandamyz bul jobany «Meta»-nyń «Llama» arhıtektýrasyna súıene otyryp jasady. Olar joǵary ónimdi júıeler men resýrstary shekteýli ortalarǵa ońtaılandyrylǵan 8 mıllıard jáne 70 mıllıard parametrli «ISSAI KAZ-LLM»-niń eki nusqasyn daıyndady. Bul model Qazaqstannyń ınnovasııaǵa, derbestikke jáne tehnologııalyq ekojúıesiniń ósýine umtylysyn kórsetedi», deıdi ISSAI dırektory, professor Hýseın Atakan Varol.
Innovasııa jáne kommersııalandyrý
Ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý – ýnıversıtettiń negizgi mindetiniń biri. Ásirese startaptardy qoldaý baǵdarlamalary, akseleratorlar jáne granttyq baıqaýlar ınnovasııalyq ıdeıalardy tabysty bıznes jobalarǵa aınaldyrýǵa kómektesedi. О́nerkásiptik kompanııalarmen seriktestik te ázirlemelerdi naqty óndiriske engizip, el ekonomıkasynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Osy jeltoqsan aıynda Úkimet basshysy Oljas Bektenovke 10 ǵylymı ázirlemeni odan ári kommersııalandyrý usynyldy. Mysaly, ýnıversıtettegi Medısınalyq zertteýler men robottehnıkadaǵy sheberlik ortalyǵynyń (CEMRR) ǵalymdary serebraldy sal aýrýy men ınsýlttan aman qalǵan adamdardy ońaltý úshin» Astana Gait» ekzoskeletin jasap shyǵardy.
«Qazir biz ekzoskeletti arnaıy tehnıkalyq synaqtan ótkizip jatyrmyz. Bul ónim elimizde medısınalyq qural retinde tirkeledi. Biz aýrýhana jáne jeke klınıkalarmen uzaqmerzimdi kelisimshart jasaı alamyz. Atalǵan qural ınsýlttan zardap shekken adamdarǵa óte qajet. Sondaı-aq júrgizilgen zertteý men synaqtardan keıin onyń serebraldy sal aýrýyna shaldyqqan naýqastarǵa jaramdy ekenin anyqtadyq. Maqsatymyz – elimizde osyndaı qurylǵyny ózimiz jasap, halyqqa qajetti em-dom júrgizý. Meniń oıymsha, ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrý qajet. Bul bolashaqta ártúrli sala boıynsha ınnovasııalyq ozyq sheshimderdi generasııalaı alatyn ǵylymı orta qurýda bizge úlken kómek beredi», deıdi NU túlegi, «CEMRR» zertteýshisi Shyńǵys Dáýletbaev.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, elimizde 2025 jyly 375 naýqas jaıaý júretin robotqa muqtaj bolmaq, onyń quny 170 mıllıon dollardy quraıdy. Qazir zertteýshiler «Ǵylym qory» AQ-na granttyq qarjylandyrýǵa ótinim daıyndap jatyr. Kelesi jyly olar álemdegi basqa quraldarmen salystyrǵanda quny tómen ekzoskelet óndirisin iske qosýdy kózdeıdi.
NU stýdentteri jasaǵan taǵy bir joba – taý-ken kompanııalaryna jumys tıimdiligin arttyrýǵa kómektesedi. Jas zertteýshiler úıme shaımalaý kezinde voblerlerdiń ónimdiligin anyqtaý úshin avtomattandyrylǵan júıeni paıdalanady. Startap AQSh, Reseı, Kanada, Aýstralııa ,Qyrǵyzstan, О́zbekstan naryǵyna shyǵýdy ǵana emes, 42 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn áleýetti naryq kólemimen metaldy óndirýdiń uqsas ádisin qoldanatyn 230-dan astam kompanııany qamtýdy josparlap otyr. Bul jobany elimizde 20 taý-ken óndirýshi kompanııa júzege asyra alady.
Shyndyǵyn aıtqanda, Nazarbayev University-niń «NURIS» ınnovasııalyq klasteri aıasynda kóptegen joba qoldaý tapqan. 2017 jyldan bastap ýnıversıtet aýmaǵynda «Tehnopark» jumys isteıdi. Onda rezıdent kompanııalar joǵary bilikti mamandar men zamanaýı zerthanalarǵa qol jetkize alady. Máselen, munda donorlyq organdardy saqtaý jáne tasymaldaý úshin jasalǵan biregeı «ALEM» qurylǵysynyń prototıpi qurastyrylǵan. Qurylǵynyń klınıkaǵa deıingi zertteýlerin ataqty hırýrg, «University Medical Center» korporatıvtik qorynyń basqarma tóraǵasy Iýrıı Pıanyń jetekshiligimen otandyq ǵalymdar men dárigerler toby júrgizdi. Buǵan «Júrek ortalyǵy» qory qoldaý kórsetti.
Klınıkaǵa deıingi zertteýler aıasynda 33 operasııa jasaldy, onyń 12-si júrekti transplantasııalaýmen baılanysty. Sonymen qatar ǵylymı top músheleri qurylǵymen júrek pen ókpege ǵana emes, baýyrǵa da synaq ótkizdi. Joba avtorlarynyń aıtýynsha, mundaı qurylǵyny jasaý shuǵyl qajettilikten týyndaǵan. О́ıtkeni transplantasııa 4 myńnan astam pasıent ómirin uzartýǵa ári qurylǵynyń sapasyn jaqsartýǵa kómektesedi.
«Biz aǵzadan tys organdardy emdeý týraly gıpotezany anyqtadyq. Iаǵnı tehnıka men qurylǵyny onkologııada, perfýzıonologııada, keýde hırýrgııasynda, ýrologııada jáne gepatobılıarly hırýrgııada qoldanýǵa bolady. Bul ártúrli organ patologııalarynyń termınaldyq satysyn emdeýde jańa múmkindikterdi ashady. Biz kelesi jyly klınıkalyq zertteýlerdi engizip, jergilikti deńgeıde óndiristi iske qosýdy josparlap otyrmyz. Bul NU Medısına mektebi stýdentteri men dárigerleriniń ǵylymı-zertteý qyzmetinde qýatty ǵylymı-tehnologııalyq bazaǵa aınalady», dedi qoǵamdyq qordyń dırektory Murat Zaýyrov. Onyń aıtýynsha, atalǵan qurylǵy kelesi jyly Japonııanyń Osaka qalasynda ótetin «Expo 2025» kórmesine usynylady.
Ýnıversıtet ǵalymdarynyń taǵy bir toby alǵash ret Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda atom elektr stansııalary úshin kúrdeli sırkonıı qorytpalaryn óńdeýdiń fransýz tehnologııasy boıynsha ǵylymı jobamen aınalysady. Qazir bul tehnologııany ımplanttardy óndirýde qoldaný zerttelip jatyr.
Sondaı-aq sý resýrstaryn ımıtasııalyq modelder men onlaın baqylaý quraldaryn qoldaný arqyly nemis-qazaq zertteý jobasy iske asyp otyr. Muny tolyq engizý kelesi jyly bastalady. Qazir NU alańynda jasandy ıntellekt arqyly sý tasqyny qaýpin baqylaıtyn «SUDS» dep atalatyn turaqty qalalyq drenaj júıesiniń elementteri ornatylǵan.Sonymen qatar nıkel, kobalt, marganes sııaqty otandyq shıkizat negizinde lıtıı-ıondy akkýmýlıatorlarǵa arnalǵan materıaldardy óndirý boıynsha qanatqaqty joba da óndiristik seriktestigin anyqtaý ústinde. Professor Jumabaı Bákenov bastaǵan ǵalymdar toby katodty materıaldardyń prekýrsorlaryn óndirý tehnologııasyn jasady. Endi onyń tájirıbelik nusqasyn iske qosyp, óndiris ornyn salýdy kózdep otyr. Bul jobanyń memleketimiz úshin strategııalyq mańyzy zor. Sebebi ol eldiń ımporttan energetıkalyq táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, katodty materıaldar óndirisi úshin shıkizatty otandyq jetkizý tizbegin damytýǵa, sondaı-aq ekologııalyq taza energetıkany damytýǵa yqpal etedi.
«Qarmet» AQ-men birlesip, JI-di qoldanatyn generatorlar men transformatorlardyń elektr qozǵaltqyshtarynyń jaǵdaıyn baqylaý boıynsha taǵy bir qanataqty joba júzege asady. Buǵan deıin NU ǵalymdary onyń alǵashqy prototıpin jasap, ýnıversıtet kampýsynda synaqtan ótkizdi.
Kóshbasshylar daıarlanady
Nazarbayev University maqsatynyń biri – oıy ozyq daryndy jastardy oqýǵa tartý. Sońǵy 14 jylda bilim uıasynan ınjenerlik, ǵylymı-gýmanıtarlyq, medısına, bıznes, bilim jáne memlekettik saıasat mamandyqtary boıynsha 10 myńnan astam stýdent túlep ushty. Osy túlekterdiń 90 paıyzdan astamy elimizdiń damýyna zor úles qosyp otyr. Ýnıversıtettiń basty mindeti – túlekterdi elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna úles qosatyndaı tabysty mansap jetetin qajetti bilim berý. NU vıse-prezıdenti Qadısha Daırovanyń aıtýynsha, oqý ornynda talantty jastarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. «Biz stýdentterimizge halyqaralyq, batystyq deńgeıdegi bilim berýdiń barlyq artyqshylyǵyn paıdalanýǵa múmkindik beremiz. Shyndyǵyn aıtqanda, sapaly bilim arzan bolmaıdy. Biraq basqa sheteldik ýnıversıtettermen salystyrǵanda, otandyq ýnıversıtet tıimdirek kórinedi. Biz túlekterimizdiń qol jetkizgen jetistikterimen maqtanamyz. Olarda Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým anyqtaǵan bolashaqtyń 10 daǵdysy bar», deıdi Q. Daırova.
Ýnıversıtet túlekteri kóbinese KPMG, Teńizshevroıl, «BI Group», «Ernst & Young», Qazaqstan Ulttyq banki jáne «PwC» sııaqty eń iri uıymdarǵa qyzmetke ornalasady. Olardyń jumysqa ornalasý deńgeıi 98 paıyzdy quraıdy.
Bıyl NU talapkerler úshin aqyly negizde oqýdyń jańa múmkindigin keńeıtti. Bul rette memleket bóletin grant sany burynǵy deńgeıde saqtalyp, qarjylyq turaqtylyq pen bıýdjet qarajatynan táýelsizdik úshin aqyly oqytý engizildi.
Aldaǵy jyly Nazarbayev University-niń qurylǵanyna 15 jyl tolady. Qazir oqý orny osy aıtýly oqıǵany joǵary deńgeıde atap ótý úshin aldyna jańa mindetter qoıdy. Aıtalyq, «Times Higher Education»-tegi pozısııasyn úzdik 300-ge deıin jaqsartyp, ýnıversıtet ınstıtýsıonaldyq, mektep jáne baǵdarlama deńgeıinde, sonyń ishinde «QAA», «AACSB» jáne «ABET» eń bedeldi uıymdarynan halyqaralyq akkredıtasııadan ótýge nıet tanytyp otyr. Mundaı mazmundy is-sharalar elimizdegi biregeı joǵary oqý orynnyń naryqtaǵy ustanymyn nyǵaıtyp, joǵary akademııalyq standarttaryn bıiktete túsedi.
