Sabaqtastyq

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úrjar aýdanyna qarasty Qarabuta aýylynda 2008 jyly meshit boı kóterdi. Meshit bolǵanda qandaı! Atty kisi túsip, jaıaý kisi jatyp qaraıtyndaı tamasha salynǵan. Bizdi de, ózgeni de tánti qylǵany – alys bir túkpirdegi aýyl meshitiniń ishi-syrty sáýlet óneriniń shyǵystyq úlgisimen órnektelgendigi. Qa­byr­ǵasy Qash­qarııada óndiriletin qysh tektes sarǵylt kirpishtermen qalanǵandyǵy ǵıbadat ornynyń syrt-sıpatyna aıryqsha óń bergen. Bul kirpishtiń ereksheligi – qansha jyl tursa da jaýyn-shashyn, aıaz, jelge murtyn buzbaıtyn, qaıta bekı túsetin myqtylyǵymen málim. Meshit, medrese sekildi taǵylymdyq oryndardyń kóri­nisin anaǵurlym arttyryp tura­tyndyǵy taǵy bar. Sol Qarabuta aýylynyń qaq ortasynda kúmbezin kókke súıgizip, mańdaıyn qubylaǵa ıdirip boı kótergen meshitti Úrjar, Maqanshy óńiriniń kónekózderi men jergilikti jurty biraýyzdan Isa qajy esimimen atady. QMDB Semeı fılıalynan kelgen din ókilderiniń de alyp-qosary bolǵan joq. Solaı bolatyn da jóni bar eken. Sol úshin meshitti salýshy men ataýyn ıelenýshi arasyndaǵy rýhanı baılanysty, árqaısysynyń óz zamanynda atqarǵan ónegeli isterine qaraı qysqasha sholý jasaýǵa týra keledi. Isa qajy 1874-1947 jyldary shekara syrtyndaǵy Tarbaǵataı aımaǵynyń Shaǵantoǵaı aýda­nynyń Jıek aýylynda ómir súrgen. 18 jasynda ákesi Sona­baımen Mekke-Mádınaǵa jol tartqan. Mekkeden qaıtar shaqta Sonabaı kóz jumyp, sonda jerlengen. Ákesiniń jylyn tosyp qaıtpaq bolǵan Isa taǵy da áldeqandaı sebeptermen sol jaqta birneshe jyl bógelip, eline 25 jas mólsherinde oralypy. Sodan keıingi búkil ǵumyryn aınalasyna aǵartýshylyq shýaǵyn shashýǵa arnaǵan. Daýǵa salsa sheshen, aqyl­ǵa salsa tereń, topqa salsa beren ba­tyldyǵymen, parasat­tylyǵymen Isanyń el qurmetine erte bó­len­gendigin rastaıtyn tarıhı derekter az emes. Joǵaryda atalǵan Jıek aýylynda 1926 jyldary saldyrǵan meshit-medresesi kúni búginge deıin qyzmet etip turýy ol adamnyń ortasyna sińirgen eńbeginiń erekshe kórinisi. Sol medrese kezinde tóńiregindegi tórt bolys eldiń balalaryna dáris berip, qanshama qaradomalaqty qanattandyrǵan. Áli kúnge deıin saqtalyp kele jatqan Isa qajynyń sol meshitin tarıhı eskertkishter qataryna jat­qyzýǵa bolatyndaı. Arǵy bettegi ol meshit qazirde son­daǵy musylman baýyrlarǵa qyzmet jasap, Qudaıǵa qulshylyq etý­shilerdiń ıgiligine qyzmet etip tur. Bul bir desek, Isa qajynyń elge sińirgen eńbeginiń kelesisi – maldydan góri jarlyny jaqtap, ash-aryqty toıyndyrýǵa belse­ne atsalysqandyǵy. Bir ǵana mysal, 1930-1932 jyldarda Qa­zaq­standaǵy asharshylyqtan aýyp barǵan qaýymnyń tynyǵyp, ál jınap alýyna arnaıy oryn ázirlep, qazan kótertken. Tipti, keı jyldary 50 otbasyn bir qys boıy óz esebinen asyrap shyqqan. Qajydan qaıyrym kórgen adam­dardyń ur­paqtary Maqanshy óńirinde turyp jatyr. Taǵy bir tarıhı derek – Zııat Shákárimulynyń arǵy betke ótken bette atbasyn Isa qajy aýyly­na tiregendigi. Shákárim men Isa qajy birin-biri kórgen degen ázirge eshqandaı derek kezdespese de, el ishindegi áńgimege qaraǵanda, bir-birin syrttaı bilgen sııaqty. Al Zııat Isanyń Ǵanı esimdi ózimen jas­ty ulymen jaqyn aralasyp, qajy qolynda toǵyz aıdaı turaqtaǵan. Zııat Isa qajynyń: «Otaý kóterip, basyńdy qurasań, kómekke ázirmin», degen usynysyna alǵysyn aıtyp, jaz shyǵa ishkeri Úrimshi jaqqa oqýǵa ketken. Jarlynyń joǵyn joqtaǵan, sózine jurty toqtaǵan, el erteńin erte bastan oılaı bilgen Isa qajynyń tyndyrǵan isteri men qaldyrǵan izderi týraly kóptegen mysaldar keltirýge bolady. Ol ómirden ótkeli arada qanshama kezeń aýysyp, tarıhı ózgerister oryn alsa da, onyń esimi el esinen shyqqan joq, qaıta ol jasaǵan saýaby mol qareketter halqynyń jadynda jańǵyryp otyrdy. «Jaq­synyń aty qalady» degen osy. Isa qajynyń aǵartýshylyq jolyna túbegeıli kiriskendiginiń bir belgisi – onyń óz óńirindegi maldylardyń Mekkege kóptep barýyna sebepker bolýy. Isanyń ustanymy – qoıy myńnan asqan aǵaıynǵa: «Myńnyń jartysy – qajylyq saparyńa, jartysy – óziń oralǵansha otbasyńnyń kún­­kórisine. Mekkege baryp mu­syl­mandyq paryzyńdy óteýdi umytpa», – dep otyrady eken. Nátı­jesinde, bir ózi ǵana sol kezeńde 37 adamnyń qajylyqqa baryp-qaıtýyna muryn­dyq bolypty. Mine, óz zamanynda osy jáne ózge de ónegeli iz qalǵan Isa qajy Sonabaıulynyń esimi araǵa 60 jyl salyp jańasha jańǵyryp, shapaǵaty halyqqa tıip jatsa jón biletin jurt qalaı qýanbasyn. Sol kezdegi Qarabuta aýylynyń ákimi Amangeldi Sádýaqasuly meshit salamyz deýshilerge rýhanı dem berip, tıisti mekemelerden qajetti qujattardy ózi jınap, ıgilikti istiń sátimen júzege asýyna belsene atsalysty. Qajy esimi atalǵan sátte-aq jergilikti halyq qurylystyń kedergisiz jalǵasýyna qoldan keletin kó­mekti aıamaıtyndyǵyn jetkizdi. Solaı boldy da. Ár nárseniń sebep-saldary bolatyny sekildi, osy oraıda, qajy esiminiń halyqqa qaıta oralýy men aýylǵa meshit salynýyna túrtki bolǵan ne nárse degen zańdy saýal týyndaıdy. Túrtki bolǵan dúnıe – qajy esiminiń halyq jadynda berik saqtalýy, eldiń onyń bolmysyna degen yqylasy sekildi. Tarıhı tulǵa týraly jurt arasyndaǵy jyly lebizder, kózin kórip taǵylymyn estigen aqsaqaldardyń ázız áń­gimeleri, áýlette saqtalǵan ǵıb­ratty sózder urpaq boıyna úlken bir jaýapkershilikti sińire túsken. Osy jaýapkershilik Isa qajy urpaǵynyń úshinshi býynyn nartáýekelge bel baılatqan. Úshinshi býynnyń basyn biriktirip, aınalasyn meshit qurylysyna jumyldyra bilgen azamattyń esimi Serikhan Aıazuly Isaev. Onyń eńbegine mán bere sóıleýimizdiń sebebi mynada. Ol ákesi Aıaz qyryqqa jetpeı, atasy Ǵanı otyzǵa tolmaı qaıtys bolǵan, ýaqyt kóshinen talaı qıyndyq kórgen shańyraqtyń ókili. Teginde bar tek qalmas degendeı, ornynda bar ońaldy, qısaıǵan tý qaıta tikteldi. Bastaýyn babadan alǵan ulaǵattyń altyn ózegin saqtaı bilýdegi analar róli jeke áńgimege júk bolardaı. Alaıda, týǵan jerine kórnekti meshit tartý etip, aýylǵa qajet basqa da eleýli isterge birden-bir kúsh shyǵaryp júrgen Serikhan osy sharýalardy «men tyndyrdym» dep jeke enshileýden aýlaq. «Men istedim degenshe, el istedi deseıshi», dep ózin ózgelerden bólektegisi kelmeıtin qaǵıdany ustanǵandy jón sanaıdy. Biz de bul ustanymdy qýattaıtyndardyń qatarynan bolsaq ta azamattyń azamattyǵyn aıtatyn sátte irkilip qalýdy qup kórmedik. Sekeńniń er jasy elýge kelip jatqanyn estigende ol tyndyrǵan biraz dúnıeler eske oraldy. О́zimiz biletin sońǵy onshaqty jyl ishinde týǵan aýylyna perzenttik paryz turǵysynan qol ushyn sozyp keledi. Mektepke tolyq quramdy orkestr aspaptaryn áperip, oqý quraldaryn jiberip turdy. 2012 jyly aýyldaǵy jańa saıabaqqa jetkinshekterdi patrıottyqqa úndeıtin «Ana men bala», «Kitap», «Erlikke taǵzym» dep atalatyn taǵylymdy sózder jazylǵan músintastar ornatty. Aýylda at sportynyń damýyna da qolqabys tıgizip júr. Aqsaýyt óńirindegi Kókjyra, Jántikeı aýyldary kóktemgi qarǵyn sýdan zardap shegip jatqanda bir KamAZ un jóneltkeninen de habardarmyz. Baryn basqamen bólisýdi boıyna sińirgen Serikhan rýhanııat jáne sport salasyndaǵy úlkendi-kishili sharalarǵa da múmkindiginshe demeýshilik jasap, júldelerdiń birin kóterip alyp jatady. Sportqa, onyń ishinde qazaq kúresine búıregi buryp turatyndyǵy ózi de bozbala kezeń men stýdenttik shaqta bozkilemde san márte ter tógip, talaı qarsylastyń jaýrynyn jer ıisketken. Ol – Erkin kúresten sport sheberi. Osyndaı qamqorlyq, jomart­tyq áreketterine qarap jaqyn bile bermeıtin adam ony bir dókeı qyzmette otyrǵan basshy nemese tasy órge domalap turǵan bıznesmen eken dep qalýy múmkin. Biraq, bizdiń Sekeń ekeýine de jata qoımaıdy. Bireýden keıin, bireýden ilgeri qalypty dáýleti, Almaty qalalyq ákimdigine qa­ras­ty kommýnaldyq mekemede basshyǵa qosshy bolarlyq qyzmeti bar azamat. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, baılyǵynyń úlkeni – aqkóńil dostary men aqjarqyn aǵalary. Onyń rýhanııattyń joǵyn túgen­desýge, sporttyń aıbynyn asy­rýǵa qatysty eńbekteri eleýli basylymdar men telearnalar tilshileriniń nazaryna ilinbeı kele jatqanymen memleket jáne QMDB tarapynan laıyqty baǵalanypty. «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» medalimen nagradtalǵan Serik Aıazuly eli­mizdiń dinı basqarmasynyń arnaý­ly tósbelgisi men basqada mara­pattarynyń ıegeri. «Jaqsy jar – er dáýleti» degen halyq naqy­lymen úndesetin zaıyby Gúlnar ekeýi úsh balanyń ata-anasy. Almatydan myń shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy Qarabutaǵa meshit turǵyzý jekelegen adam úshin ońaı sharýa emes ekendigi belgili. Mundaı sharýanyń qandaı tózimdilikpen júzege asatyndyǵy aýyldaryna osyndaı taǵylym shańyraǵyn turǵyzǵan Asanáli Áshimov, Júr­­sin Erman syndy marqasqa tulǵa­larymyzdyń estelikterinde barynsha sıpattalǵan. Bizdiń keıip­­kerimiz Serikhanǵa da myń sha­qyrymdyq jol mashaqatyn eńserip, tabandylyq tanytýǵa týra kelgen. Jekelegen adamdardyń osyndaı úlken táýekelderge barýy kimdi bolmasyn qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Surastyra kelgende bilgenimiz, Sekeńniń bul maqsatqa bet burýynyń sebebi tereńirek jatqandaı kórindi. Ol 1993 jyly anasy Saranyń qolqalaýymen arǵy bette atalary mekendegen jerde bolyp qaıtady. Shaǵantoǵaıdyń Jıek aýylynda kúni búginge deıin murty buzylmaǵan Isa qajynyń meshitin kórip, oǵan ıelik jasap otyrǵan uıǵyr ımamdarymen tildesip, aýyl aqsaqaldarymen áńgimelesedi. Qajy atasynyń halyq úshin tyndyrǵan isterin jańa qyrynan tanyp, ol kisige degen balalyq mahabbaty, perzenttik jaýapkershiligi ádettegiden aspandaı túsedi. Túrli oılardyń qushaǵyna tartqan osy sapardyń áserimen araǵa kóp ýaqyt salmaı Qajy zıratynyń basyna kólemdi qulpytas ornatyp, Quran hatym túsiredi. Birqatar estelikter estip, kóptegen oı túıip qaıtqan Serikhan ýaqyt óte Isa qajy babasynyń ıgilikti isteriniń ózi ómir súrip jatqan ortada da qanat jaıýyn qalaıdy. «Armandar oryndalady» degendeı, tileýi qabyl bolyp meshit qurylysy sátimen aıaqtalǵan. Osy oraıda, mynandaı bir sáıkestikke mán berýge bolatyndaı. Isa qajy esimin ıelengen eki meshittiń biri HH ǵasyr basynda boı kóterse, ekinshi meshittiń qurylysy HHI ǵasyr basyna dóp kelipti. Atalǵan eki dáýir basynda da qoǵam jańa for­masııalardy qabyldap, ult­tyq múddemiz ben rýhanı úrdis­terimiz birqatar kedergilerge ushyrady. Bir qoǵamnan ekinshi qoǵamǵa aýysyp jatqan qaýymdy kóldeneń pıǵyldy aǵymdar jan-jaqtan jyrymdaýǵa áýes bolatynyna kózimiz jetip otyr. Dál osyndaı kezeńde árkimniń óz aınalasynyń aýyzbirligin arttyrýǵa, tanymdylyqty ke­ńeıtip, rýhanı baılyǵymyzdyń artýyna muryndyq bolyp, sol arqyly memleketimizdiń ishki turaqtylyǵynyń nyǵaıa berýine barynsha úles qosqanyna ne jetsin. Mundaı úlken qajettiliktiń bir parasyn óteý jolynda aýyl meshitteriniń de atqarar róli aıtarlyqtaı. О́ıtkeni, áleýmettik-ekonomıkalyq áleýeti baıaý jetiletin ortada rýhanııat ta jutań tarta bastaıdy. Túrli ózgeris áke­lip jatqan zaman ekpinimen birge ulttyq bolmysqa uryn tıip jatqan túrli aǵymdar qyrdaǵy qazaqtardyń da qaqpasyn qaǵyp jatqany jasyryn emes. Eń bastysy, birimiz bas­taǵan ıgilikti isti ekinshimiz sa­baqtastyryp, úshinshimiz tereń­dete bilsek el irgesiniń bútin­digine óz turǵymyzdan atsa­lysqandyǵymyz. Týǵan jer­lerine taǵzym etip, aýyldaryna túrli nysandar turǵyzyp berip jatqan azamattarymyzdyń da eń áýelgi nıeti sol bolsa kerek. Qaırat ZEKENULY, jýrnalıst. SEMEI. Sýrette: Qarabuta aýylyndaǵy Isa qajy meshiti.