Foto: aikyn.kz
Shanhaı ondyǵy: Astana sammıti
Bıylǵy aıtýly saıası oqıǵalardyń biri - Astanada ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıti.
Aıta keteıik, Qazaqstan 2023 jylǵy 5 shildeden 2024 jylǵy 5 shildege deıin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń qyzmetine tóralyq etti. Jalpy Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 2001 jyly qurylǵan edi. Onyń negizi 1996 jyly «Shanhaı bestigi» retinde qalandy. Búginde ol kópsalaly jáne kópfýnksıonaldy uıymǵa aınaldy.
Qazaqstan ShYU qurylǵaly beri uıymǵa tórt ret tóraǵalyq etken (2004, 2010, 2016 jyldar jáne 2023 jyldyń shildesinen bıylǵa deıin).
Bıyl sammıt alǵash ret jańa «ShYU+» formatynda uıymdastyrylǵanyn aıta ketý kerek. Oǵan sáıkes uıymnyń joǵarǵy organy – ShYU-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysynan bólek, baqylaýshy jáne seriktes mártebesin alǵan memleketter basshylarymen kezdesý ótedi. Halyqaralyq is-sharaǵa Qazaqstan, Úndistan, Qytaı, Iran, Qyrǵyzstan, Pákistan, Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, Belarýs, Mońǵolııa, Ázerbaıjan, Qatar, BAÁ, Túrkııa jáne Túrkimenstannyń memleket jáne úkimet basshylary, ShYU bas hatshysy jáne ShYU Aımaqtyq terrorızmge qarsy qurylymynyń atqarýshy dırektory qatysty.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jıynǵa qatysýshylar aldynda sóılegen sózinde Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń halyqaralyq arenadaǵy róline aıryqsha toqtaldy.
Sonymen qatar Memleket basshysy mádenı ortalyqtar qurý, jastardy tartý, ShYU ýnıversıtetterin keńeıtý jáne stýdentterge, ásirese tehnıkalyq salalarda granttardy kóbeıtý arqyly mádenı jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytýdy alǵa tartty.
ShYU memleketter basshylarynyń 24-shi sammıtinde Astana deklarasııasy qabyldandy. Deklarasııada uıymnyń neǵurlym ókiletti, demokratııalyq, ádil jáne kóppolıarly álemdik tártipti qurýǵa beıildigi atap ótilgen. Astana deklarasııasyna sáıkes, uıym aıasyndaǵy yntymaqtastyq Eýrazııadaǵy teń quqyqty jáne bólinbeıtin qaýipsizdik arhıtektýrasyna negiz bola alady.
Qytaıdyń Sındao qalasy 2025 jylǵy Shanhaı Yntymaqtastyq uıymynyń mádenı astanasy atandy. Sondaı-aq ShYU tóraǵalyǵy Qytaıǵa ótti.
AES qurylysy: Halyq tańdaýyn jasady
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2 qyrkúıektegi «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qazirgi álemde energııa tapshylyǵynyń kúsheıip bara jatqanyn eskere otyryp, atom energetıkasyn damytýǵa basa mán berý keregine toqtalǵan edi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2024 jylǵy Joldaýynda 6 qazanda atom elektr stansasyn salý boıynsha jalpyhalyqtyq referendým ótetinin málimdegen edi.
Referendýmnyń qorytyndysyna sáıkes, halyqtyń 71,12%-y AES qurylysyn qoldady. Referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jalpy sany 12 mıllıon 284 myń 487 adamdy quraǵan. Daýys berýge qatysqan azamattardyń sany 7 mıllıon 820 myń 204 adamdy nemese referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar azamattar sanynyń 63,66%-yn qurady. Referendýmǵa shyǵarylǵan máseleni oń sheshýge daýys bergen azamattardyń sany 5 mıllıon 561 myń 937 adamdy nemese 71,12%-dy qurady.
Prezıdenttiń Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý múmkindigin zerdeleý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda reaktorlyq tehnologııalardy tańdaý boıynsha buryn júrgizilgen zertteýlerdi ózektendirý, atom elektr stansııasynyń qýaty men qurylys aýdanyn anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilgen.
Júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndysy boıynsha atom elektr stansııasy qurylysynyń eń qolaıly aýdany retinde Almaty oblysy Jambyl aýdany Úlken aýylynyń aýmaǵy tańdaldy.
Aıta keteıik, búginde 31 el atom elektr stansııasyn paıdalanady. Qazir álemde 439 energetıkalyq reaktor jumys isteıdi. 19 el 62 reaktor salý satysynda. Atom energetıkasy álemdegi elektr energııasynyń jalpy generasııasynyń 10%-yn quraıdy. Eýroodaq atom energetıkasyn «jasyl» tehnologııaǵa teńestirdi. Endi 15-20 jylda AES qyzmeti barynsha jandanatyny kúmán týdyrmaıdy.
Joldaý - naqty baǵdar, maqsattar men mindetter
Bıyl el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn jarııalady. Bıylǵy Joldaý dástúrli túrde memleket damýynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndap berdi. Áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerden bastap, ekologııa men saıası máselelerge deıingi ártúrli salada mańyzdy reformalar usynyldy.
Prezıdent azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan júıeli ekonomıkalyq reformalarǵa basty nazar aýdardy. Atap aıtqanda, Memleket basshysynyń bastamalary men usynystary salyq júıesin qaıta jańǵyrtýǵa, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý sharalaryn qabyldaýǵa, aýyl sharýashylyǵy salasyn qoljetimdi nesıeleýge, ádil jáne tıimdi tarıftik saıasatqa, kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa, bilikti kadrlar daıarlaýǵa, sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektini damytýǵa, azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttaldy.
Prezıdent 2024 jylǵy 6 qazanda Atom elektr stansasyn salý máselesi boıynsha referendým ótetinin málimdegen.
Memleket basshysy qoǵamdy tolǵandyratyn birqatar ózekti máse legine jeke-jeke toqtalyp ótti. Olardyń qatarynda ınternet-alaıaqtyq, jol-kólik oqıǵalary, áskerdegi tártip, esirtki bıznesimen kúres, medısınalyq saqtandyrý júıesiniń jetilmegendigi, pedagogıkalyq jáne medısınalyq kadrlardyń tapshylyǵy, shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy memlekettik baqylaýdyń shekten tys bolýy jáne t.b. máseleler bar.
Jalpy, Joldaý kóptegen ózekti máselelerdi sheshýge jáne elimizdiń strategııalyq damý maqsattaryna qol jetkizýge baǵyttalǵan. Eldiń ár salasyndaǵy reformalar men jańalyqtar bolashaqta halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jáne ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Qazaqstan-Qytaı: Vızasyz rejım
2023 jylǵy 10 qarashada Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy vızalyq talaptardan ózara bosatý týraly kelisim kúshine endi.
Osy Kelisimniń 1-shi babyna sáıkes eki eldiń azamattary jeke isterdi, týrızmdi, em qabyldaýdy, halyqaralyq tasymaldardy, tranzıttik, sondaı-aq iskerlik maqsattardy júzege asyrý úshin vızalyq talaptardan bosatylady. Osy rette azamattardyń eki memleket aýmaǵynda bolý merzimi kúntizbelik 30 (otyz) kúnnen aspaıtyn merzimdegi kezeńge, al kúntizbelik 180 (júz seksen) kún ishinde jıyntyǵynda kúntizbelik 90 (toqsan) kúnnen aspaýy qajet.
Azamattarda 30 kúnnen artyq bolý qajettiligi bolǵan jaǵdaıda, tıisti sanattaǵy kirý vızasyn aldyn ala rásimdeý qajet. Aıta ketý kerek, vızasyz rejım jumysqa ornalasýǵa, oqýǵa jáne mıssıonerlik qyzmet jasaýǵa quqyq bermeıdi.
Joǵaryda atalǵan Kelisim QHR Gonkong jáne Makao arnaıy ákimshilik aýdandarynyń aýmaǵyna barýǵa qoldanylmaıdy. Qazaqstan azamattary Gonkongqa vızasyz 14 (on tórt) kúnnen aspaıtyn merzimge bara alady, al Makaoǵa barý úshin vıza rásimdeý qajet.
Búginde el azamattary 34 elge vıza rásimdemeı-aq bara alady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy: bıylǵy sessııa ereksheligi
Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Birlik. Jasampazdyq. О́rleý» atty HHHIII sessııasyn ótkizdi. Jıynǵa Parlament Senatyna QHA qatarynan saılanǵan depýtattar, respýblıkalyq etnomádenı birlestikterdiń jetekshileri men músheleri, Assambleıanyń eriktileri, sondaı-aq beınebaılanys arqyly Uıymnyń óńirlerdegi delegattary qatysty.
Qasym-Jomart Toqaev, eń aldymen, elimizdiń birneshe óńirinde bolǵan sý tasqyny saldaryn eńserý úshin júrgizilgen aýqymdy jumystarǵa toqtalyp, Qazaqstan halqy Assambleıasy da ortaq isten shet qalmaı, belsendi ári úılesimdi jumys istegenin atap ótti.
Memleket basshysy oryndalýǵa tıis birneshe ózekti mindetke arnaıy toqtaldy. Eń aldymen, Assambleıa jumysyn elimizdiń jańa gýmanıtarlyq ıdeologııalyq doktrınasymen úılestirý qajettigin alǵa tartty.
Sonymen qatar Prezıdent búginde jahandyq kataklızm beleń alyp, túrli memleketter arasynda áskerı-saıası, saýda-ekonomıkalyq teketires, tipti mádenı-gýmanıtarlyq tartys kúsheıip bara jatqanyna toqtaldy. Memleket basshysy qoǵamda ultyna qaraı erekshelenýge, oqshaýlanýǵa umtylǵan kez kelgen áreketke, ásirese, azamattardy tiline, ultyna, dinine nemese mádenıetine bola arandatýǵa, ıa bolmasa kemsitýge múlde jol bermeıtin orta qalyptastyrý mańyzdy ekenin aıtty.
Memleket basshysy elimiz sońǵy jyldary asa kúrdeli synaqtardyń taǵy bir tarıhı kezeńin bastan ótkerip jatqanyn aıtyp, birlik pen yntymaqtyń arqasynda bul qıyndyqtyń bárin jeńetinimizge, burynǵydan da myqty bolyp shyǵatynymyzǵa senim bildirdi.
Sondaı-aq saltanatty jıynda Respýblıkalyq tájik etnomádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Akbarjon Ismaılov, QHA Tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstan koreıleri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Iýrıı Shın, «Assambleıa jastary» respýblıkalyq qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy Tımýr Jumyrbaev jáne basqalary sóz sóıledi.
Jıyn sońynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen halyq arasynda beıbitshilikti, dostyq pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa, memlekettik tildi damytýǵa sińirgen eńbegi úshin birqatar azamatqa memlekettik nagradalar tabystaldy.
Álemdik dinder lıderleri bas qosty
Bıyl Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri Sezi Hatshylyǵynyń XXII otyrysy ótti. Oǵan ıslam, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm, daosızm, sıntoızm jáne bahaı dininiń delegattary, sondaı-aq, halyqaralyq uıymdar men Qazaqstandaǵy dinı birlestikterdiń ókilderi qatysty.
Kezdesý barysynda qatysýshylar qazirgi zamanǵy syn-qaterlerdi birlesip eńserý máseleleri boıynsha pikir almasty. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezin damytýdyń 2023-2033 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna qatysty suraqtardy talqylady jáne aldaǵy VIII sezdiń kún tártibin belgiledi.
Hatshylyq otyrysynda qatysýshylar beıbitshilikti saqtap, dıalog pen ózara qurmet mádenıetin nyǵaıtý úshin barlyq dinı jáne halyqaralyq uıymdardyń kúsh-jigerin ortaq múddege jumyldyrýdyń mańyzdy ekenine toqtaldy.
Otyrys nátıjesinde Izgi nıet elshileri saılanyp, din ókilderin qurmetti medaldarmen marapattaý rásimi ótti.
UQShU sessııasynda ne talqylandy
Bıyl el ordasy - Astanada Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń kezekti sessııasy ótti.
Astanadaǵy jıynǵa Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon jáne UQShU bas hatshysy Imanǵalı Tasmaǵambetov qatysty. TMD bas hatshysy Sergeı Lebedev pen ShYU bas hatshysy Chjan Mın de Astanaǵa keldi. Armenııa ókilderi basqosýda qatyspady.
Astana sammıtinde tájik-aýǵan shekarasyn nyǵaıtý jónindegi UQShU-nyń maqsatty memleketaralyq baǵdarlamasy bekitildi.
Sonymen qatar Prezıdentter Uly Jeńistiń 80 jyldyǵyna baılanysty málimdeme qabyldap, kelesi jyly osyǵan oraı uıymdastyrylatyn is-sharalardyń josparyn bekitti.
Uıymǵa tóraǵalyq etý estafetasyn Qyrǵyz Respýblıkasy qabyldady. Sadyr Japarov kelesi jyly Bishkekte Kıberqaýipsizdik boıynsha halyqaralyq konferensııa ótkizýdi josparlap otyrǵanyn jetkizdi.
Bıyl Qazaqstan osy uıymǵa tóraǵalyq etti. Sol sebepti sammıt Astanada uıymdastyryldy. Onyń aıasynda bıyl elimiz 60-qa jýyq is-shara uıymdastyrǵan. Jaýapty mindetti Qazaqstan tolyǵymen oryndady.
Keleli jıyn - quryltaı
Bıyl Atyraýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen III Ulttyq quryltaı ótti. Eki kúnge jalǵasqan jıynda barlyq óńirden kelgen quryltaı músheleri el damýynyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn ózekti máselelerdi talqylaı otyryp, birneshe sheshimder shyǵaryldy. Is-sharada qozǵalǵan negizgi taqyryptar – «Azamattyq qoǵam», «Mádenıet. О́ner. Rýhanııat», «Bilim jáne ǵylym», «Áleýmettik-ekonomıkalyq jáne aımaqtyq damý».
«Bizdiń naqty qundylyqtarymyz bolmasa, kóshbasshy elder qataryna qosylýymyz neǵaıbyl», dep oıdyń túbin qozǵaǵan Memleket basshysy qundylyqtarymyzdy taǵy bir ret aıqyndady.
Prezıdent sóz etken qundylyqtar qatarynda eń bastysy táýelsizdik jáne otanshyldyq boldy. Bul qazirgi tańda óte ózekti taqyryp. Otanshyldyq – bul shynaıy patrıottyq sezim. Jastardyń boıyna osyndaı eń izgi qasıetterdi sińire bilgen abzal.
Sondaı-aq ulttyq múdde men Táýelsizdikti qorǵaýǵa árdaıym daıyn bolý kerek ekenin atap ótti.
Sonymen qatar elimizde qazaq tili joǵary suranysqa ıe bolyp, ǵylymnyń, bıznestiń, tehnıkanyń tiline aınala bastaǵany jáne aǵartýshylyq jolmen tilimizdi ary qaraı damytý qajettigi aıtyldy.
Yntymaqtastyqtyń jańa deńgeıi
Osy jyldyń qarasha aıynda Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın memlekettik saparmen Astanaǵa kelgen edi.
Memlekettik sapar aıasynda Vladımır Pýtın Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevpen jabyq jáne keńeıtilgen quramda kelissózder júrgizdi.
Sondaı-aq memleketter basshylary beınebaılanys arqyly Ýfada ótken HH Reseı men Qazaqstannyń óńiraralyq yntymaqtastyǵy forýmynyń plenarlyq otyrysyna qosyldy.
Pýtın Qazaqstanǵa saparynyń ekinshi kúninde Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy (UQShU) Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń kezekti otyrysyna qatysty.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan men Reseıdiń saýda-ekonomıkalyq baılanystarynyń qazirgi jaı-kúıine nazar aýdardy. Prezıdenttiń aıtýynsha, ózara saýda-sattyq úzdiksiz damýda, taıaý ýaqytta ekijaqty taýar aınalymyn 30 mlrd dollarǵa deıin jetkizýge mol múmkindik bar. Investısııa salasynda da oń úrdis baıqalady.
О́z kezeginde Vladımır Pýtın Máskeý men Astana arasyndaǵy yqpaldastyq barlyq baǵyt boıynsha belsendi órbip kele jatqanyn málimdedi.
Kelissózder qorytyndysy boıynsha Qasym-Jomart Toqaev pen Vladımır Pýtın Jańa jahandyq tártip jaǵdaıynda strategııalyq áriptestikti tereńdetý týraly birlesken málimdeme qabyldady.
