Sańlaqtar statıstıkasy
- Ábdisalan Nurmahanov, boks (19.04.1936) – bokspen 17 jasynan shuǵyldana bastady. 1957 jyly 21 jasynda keńes odaǵy chempıonatynyń kúmis júldegeri, 1963 jyly 27 jasynda 48 el qatysqan GANEFO oıyndarynyń jeńimpazy.
- Ámın Tuıaqov, jeńil atletıka (12.02.1937) – júgirýmen 17 jasynan shuǵyldana bastady. 22 jasynda 100, 200, 400 metrde Qazaqstan spartakıadasynyń jeńimpazy, 1962 jyly 100 metrde 10,2 sekýnd nátıjemen KSRO rekordyn qaıtalady. 1965 jyly 28 jasynda 200 metrde 20,6 sekýndpen keńes odaǵynyń rekordshysy. 1967 jyly 30 jasynda 200 metrde KSRO halyqtary spartakıadasynyń chempıony.
- Áljan Jarmuhamedov, basketbol (02.10. 1944) – basketbolǵa 19 jasynda bardy. 1967 jyly 23 jasynda KSRO quramasy sapynda Eýropa chempıony, 1972 jyly qyrkúıekte 28 jasynda Olımpıada chempıony.
- Shámil Serikov, grek-rım kúresi (5.03.1956) – 1973 jyly 17 jasynda KSRO ınternattar birinshiliginiń jeńimpazy. 1978 jyly 22 jasynda álem chempıony, 1979 jyly ekinshi ret dúnıejúziniń chempıony. 1980 jyly Olımpıada jeńimpazy.
- Jaqsylyq Úshkempirov, grek-rım kúresi (06.05.1951) – kúreske 18 jasynda den qoıdy. 1973 jyly 22 jasynda KSRO chempıonatynyń qola medalısi, 1975 jyly 24 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy, 1980 jyly 29 jasynda Máskeý olımpıadasynyń chempıony, 1981 jyly álem chempıony.
- Serik Qonaqbaev, boks (25.10. 1959) – 16-17 jasynda KSRO jasóspirimder komandasy sapynda Polshadaǵy «Altyn belbeý» iri týrnıriniń eki dúrkin jeńimpazy. 1979 jyly kóktemde 19 jasynda Eýropa chempıony, 1980 jyly jazda 20 jasynda Olımpıada oıyndarynyń kúmis júldegeri, 1982 jyly kóktemde 22 jasynda álem chempıonatynyń kúmis medalısi.
- Dáýlet Turlyqanov, grek-rım kúresi (18.11.1963) – 1980–1981 jyldary 16-17 jasynda keńes odaǵynyń ınternattar birinshiliginiń 2 márte chempıony. 1986 jyldyń qysynda 22 jasynda KSRO chempıony, 1988 jylǵy qyrkúıekte 24 jasynda Olımpıada oıyndarynyń kúmis medalısi, 1989 jyly jazda álem chempıony.
- Nurlan Meńdiǵalıev, sý doby (5.4.1961) – 1980 jyly 19 jasynda jastar arasyndaǵy Eýropa chempıonatynyń kúmis medalısi, KSRO eresekter chempıonatynyń qola júldegeri, 1981 jyly 20 jasynda KSRO quramasy sapynda Álem kýboginiń jeńimpazy, 1982 jyly 21 jasynda álem chempıony, 1988 jyly Olımpıada oıyndarynyń qola júldegeri.
- Qanat Baısholaqov, sambo (20.06.1961) – 1980 jyly 19 jasynda keńes odaǵynyń eresekter chempıonatynyń qola júldegeri, 1981 jyly 20 jasynda jastar arasynda álem chempıony, 1984 jyly eresekter arasynda álem chempıony.
- Marat Satybaldıev, velosport (22.04.1962) – jasóspirim kezinde halyqaralyq deńgeıde nátıje kórsetken joq. 1985 jyly 23 jasynda alǵash ret KSRO chempıony, 1989 jyly jazda 27 jasynda álem chempıony.
- Almas Musabekov, sambo (6.12.1958) – 1977 jyly qysta 18 jasynda keńes odaǵynyń eresekter chempıonatynyń kúmis medalısi, 1984 jyly 25 jasynda Álem kýboginiń jeńimpazy.
- Aıtjan Shańǵaraev, sambo (22.01. 1963) – 13 jasynda samboǵa den qoıǵan Aıtjan 1981 jyly qysta 18 jasynda eresekter arasynda KSRO chempıony boldy. Mundaı beleske asa daryndy sportshy ǵana jetedi. 1984 jyly 21 jasynda Álem kýboginiń jeńimpazy, Eýropa chempıony.
- Serik Nurqazov, boks (4.10. 1959) – 1979 jylǵy jazda 19 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis júldegeri, 1983 jyly kóktemde 23 jasynda Eýropa chempıony.
- Asylbek Qılymov, boks (26.04. 1964) – 1979–1982 jyldary KSRO-nyń jasóspirimder, jastar birinshilikteriniń qatarynan 5 márte jeńimpazy. 1981 jyly 17 jasynda keńes odaǵy eresekter quramasy sapynda 2 birdeı iri halyqaralyq týrnırdiń jeńimpazy. 1984 jylǵy naýryzdyń basynda 19 jasynda KSRO chempıony, keńes odaǵy olımpııalyq quramasynyń múshesi.
- Kárimjan Ábdirahmanov, boks (11.05.1964) – 1980–1981 jyldary KSRO jasóspirimder birinshiliginiń qola júldegeri, 1983 jyly 19 jasynda keńes odaǵy eresekter chempıonatynyń qola medalısi, 1984 jylǵy naýryzdyń basynda 19 jasynda KSRO chempıony, keńes odaǵynyń olımpııalyq quramasynyń múshesi.
- Amangeldi Japarov, erkin kúres (03.05.1964) – 1981 jyly KSRO oqýshylar spartakıadasynyń jeńimpazy, 1983 jyly 19 jasynda qazaqtyń erkin kúres balýandarynan birinshi bolyp jastar arasynda álem chempıony atandy. 1983 jyly KSRO eresekter quramasyna endi.
- Serik Alshynbaev, erkin kúres (21.12.1964) – 1982 jyly 17 jasynda qazaqtyń erkin kúres balýandarynan birinshi bolyp jasóspirimder arasynda álem chempıony atandy. 1986 jylǵy jazda 21 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis medaline ıe bolyp, keńes odaǵy quramasyna endi. Densaýlyǵy syr berip, bıik belesterge jete almady.
- Bolat Temirov, boks (9.06.1969) – 1991 jylǵy aqpannyń basynda 21 jasynda KSRO chempıony; 1991 jyly 22 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy.
- Máýlen Mamyrov, erkin kúres (14.12.1970) – 1988 jyly 17 jasynda álemniń jastar birinshiliginiń qola medalısi, KSRO chempıony, 1990 jyly 19 jasynda eresekter arasyndaǵy keńes odaǵy kýboginiń jeńimpazy, 1991 jylǵy jazda 20 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis medalısi. 1996 jyly jazda 25 jasynda Atlanta olımpıadasynyń qola júldegeri.
- Baqtııar Baıseıitov, grek-rım kúresi (29.09.1971) – 1986 jyly jazda 14 jasynda KSRO jasóspirimder birinshiliginiń qola medalısi, 1989 jyly 17 jasynda eresekter arasyndaǵy elimizdiń chempıony. 1991 jylǵy jazda 19 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis júldegeri, 1998 jyly jazda 26 jasynda álem chempıony.
- Esengeldi Batyrǵarın, grek-rım kúresi (20.12.1970) – 1991 jyly 20 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy, álemniń jastar chempıonatynyń kúmis medalısi.

Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabatyn
Ábdisalan Nurmahanov 17 jasynda, Ámın Tuıaqov pen Jaqsylyq Úshkempirov 18 jasynda, Áljan Jarmuhamedov 19-ynda sportqa shyndap den qoıdy. Tórteýi de araǵa 4-5 jyl salyp, alǵashqy iri jeńisterine qol jetkizdi. Budan túıetinimiz: densaýlyǵy myqty, ishken-jegeni tabıǵı taza, talaby kúshti, eńbekqor, tabandy sportshy bilikti bapkerdiń baptaýymen 4-5 jylda el chempıonatynda nemese qurlyq birinshiliginde top jarady eken. Bala kezderinde zoryqpaǵan, qalyptan tys janyqpaǵan 4 sańlaq jasy 30-dan asqansha dúbirli saıystarda olja saldy: Áljan Jarmuhamedov 32 jasynda olımpıadanyń qola, 34 jasynda álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, 35 jasynda Eýropa chempıony; Jaqsylyq Úshkempirov 30 jasynda álem chempıony, 31 jasynda Álem kýboginiń júldegeri; Ábdisalan Nurmahanov 31 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń qola medalısi; Ámın Tuıaqov 1965 jyly Eýropa kýboginiń jeńimpazy, 1966 jyly 29 jasynda KSRO chempıony, Eýropa chempıonatynyń kúmis medalısi, 1967 jyly 30 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy.
Osy jerde Ámın aǵamyzǵa tarıhı baǵasyn bere keteıik. 1960 jyly kanadalyq Garrı Jerom 100 metrge jarysta 10.0 sekýndpen álem rekordyn jańǵyrtsa, Ámın Tuıaqov 1962 jyly 10,2 sekýnd nátıjemen KSRO rekordyn qaıtalady. Aıyrmashylyǵy – qas-qaǵym ǵana. Jeromnyń boıy 180 sm, uzyn sıraq, adymy uzyn, Tuıaqov 173 sm, orta boıly ǵana, adymy qysqa. Al AQSh jelaıaǵy Genrı Ýılıam Karrdyń boıy 191 sm. Ol 1963 jyly 200 metrdi 20,4 sekýndta quıǵytyp ótip, álem rekordshysy atansa, Ámın Tuıaqov 1965 jyly 20,6 sekýndpen KSRO rekordshysy atandy. Aıyrmashylyǵy – kirpik qaǵyp úlgermeısiń. 1964 jyly Tokıo olımpıadasynda 100 metrdi kúmis, qola júldegerler 10,2 sekýndta júgirip ótse, Tokıoda 200 metrde qola júldeger 20,6 sekýnd nátıje kórsetti. Osydan-aq Ámın Tuıaqovtyń zamanynda qandaı jelaıaq bolǵanyn bile berińiz.
1984 jyly álem, Eýropa reıtınginde, halyqaralyq sport jýrnalısteriniń reıtınginde 75 kılo salmaqta jeke-dara kósh bastaǵan Asylbek Qılymov 1987 jyly nebári 23 jasynda boksty doǵardy. Nege? Býyny qatpaǵan bozbala shaǵynda shamadan tys judyryqtasyp, keńes quramasy sapynda ózinen jasy úlken jigittermen qanjosa aıqasyp, ábden zoryqqandyqtan. Áıtpese, Asylbektiń 17 jasynda sol tustaǵy álemdegi eń azýly boks derjavasynyń biri KSRO eresekter quramasyna enýi óte sırek kezdesetin, tańǵajaıyp qubylys. Qysqasy, múıizi qaraǵaıdaı keńes quramasynyń bapkerler alqasy asa daryndy qazaq balasynyń babyn taýyp, talabyn ushtaı almady.
Bozbala kezinde naızaǵaıdaı jarq etken Serik Qonaqbaev ta 1984 jyly 25 jasynda boksty doǵardy. Aty dardaı KSRO quramasy Máskeý olımpıadasyna ázirlik kezinde sportshylardy jankeshti jattyǵýlarǵa jegip qana qoımaı, kommýnısterdiń «jasampaz» ıdeologııasyn nasıhattaıtyn taptaýryn leksııalar tyńdaýǵa májbúrledi. Alda – sportshynyń ańsarly armany Olımpııa oıyndary. Al oǵan jalǵan, tamyry nársiz, adamnyń qııalynan týǵan jasandy ıdeologııany tyqpalaýdyń qansha qajeti bar edi? Sportshylar tyńdaǵan keıip tanytyp, yqylassyz, qalǵyp-múlgip otyrady eken. Munyń ornyna otbasynan jyraqta, kókiregin saǵynysh kernep, mazasy qashqan sportshylardy alańsyz tynyqtyryp, uıqysyn qandyrǵan áldeqaıda tıimdi edi ǵoı. Osyndaı jaǵdaıda eki jaǵy pyshaq janyǵandaı júdegen Seriktiń halin elestetip kórińiz. Segiz kılo salmaq «qýǵan» Qonaqbaev anasy Baltýǵanmen dámge barǵanda bir úzim nan men bir tilim etten basqa eshteńe tatpapty. Sonyń ózinde Máskeý olımpıadasynyń fınalynda aıqasty.
Taǵy bir nazar aýdaratyn mańyzdy derek: Serik Qonaqbaev, Asylbek Qılymov, Serik Nurqazov, Nurlan Meńdiǵalıev, Qanat Baısholaqov, Kárimjan Ábdirahmanov, Máýlen Mamyrov, Baqtııar Baıseıitovter 19 jastarynda eresekter arasyndaǵy qurlyq, KSRO chempıonattarynda, spartakıadalary men kýboktarynda chempıon, júldeger atansa, samboshy Aıtjan Shańǵaraev 18 jasynda KSRO chempıony boldy. Iаǵnı baby kelisken qazaq bozbalalary 18-19 jasynda-aq eresekterdiń iri resmı básekelerinde top jarýǵa qabiletti eken. Keıingi jas oqyrmandar KSRO chempıonattary men spartakıadalarynyń deńgeıi keı sport túrlerinen álem, Eýropa chempıonattarynan kem soqpaǵanyn da bile júrgeni durys. Eskeretin jaǵdaı, joǵarydaǵy 18-19 jasynda olja salǵan sportshylardyń jattyqtyrýshylary sol tustaǵy álemdegi eń ozyq sporttyq derjavanyń biri KSRO-nyń bapkerlik júıesin berik ustandy.
Keńes odaǵy – Reseı, Ýkraına, Belarýs, Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Tájikstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Armenııa, Moldova, Latvııa, Lıtva, Estonııa sekildi 15 respýblıkadan quralǵany belgili. KSRO chempıonattaryna bul elderden bólek Máskeý men Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peterbýrg) quramalary jeke komanda retinde qatysatyn. Barlyǵy 17 qurama. Tereńirek úńilsek, Reseıdiń ózi 16 avtonomııalyq respýblıka, 15 avtonomııalyq oblys, 48 gýbernııadan turdy. Iаǵnı bir Reseıdiń ózin jadaǵaı, jeńil tarqatqannyń ózinde Grýzııa, Latvııa tárizdi 20 memlekettiń jıyntyǵy deýge bolady. Sonda sol kezde jer sharynyń altydan birin baýyryna basqan keńes odaǵyn 35-40 memlekettiń qosyndysy desek, KSRO chempıony atanǵan baýyrlarymyzdyń sheberlik deńgeıiniń qanshalyqty joǵary bolǵanyna esh kúmán týmaıdy.
Endi joǵarydaǵy 21 sańlaqty ár qyrynan tarqatyp kóreıik. KSRO eresekter quramasyna engen eń jas sportshy – 17 jastaǵy Asylbek Qılymov; eresekter arasyndaǵy eń jas KSRO chempıony – 18 jastaǵy Aıtjan Shańǵaraev; eresekter arasyndaǵy eń jas Eýropa chempıony – 19 jastaǵy Serik Qonaqbaev; KSRO halyqtary spartakıadasynyń chempıony bolǵan eń jas sportshy – 20 jastaǵy Esengeldi Batyrǵarın; Álem kýboginiń eń jas jeńimpazy – 20 jastaǵy Nurlan Meńdiǵalıev; eresekter arasyndaǵy eń jas álem chempıony – 21 jastaǵy Nurlan Meńdiǵalıev; KSRO olımpııalyq quramasyna engen eń jas sportshylar – 19 jastaǵy Asylbek Qılymov pen Kárimjan Ábdirahmanov; jasóspirimder arasyndaǵy álem chempıony – 17 jastaǵy Serik Alshynbaev; jastar arasyndaǵy álem chempıony – 19 jastaǵy Amangeldi Japarov.
Endi sportshylardyń alǵashqy iri jeńisi men eń basty jeńisiniń arasy qansha jyl bolǵanyn eseptep kóreıik. Áljan Jarmuhamedov 23 jasynda Eýropa chempıony – 28 jasynda Olımpıada chempıony (5 jyl); Ámın Tuıaqov 22 jasynda elimizdiń chempıony – 28 jasynda Eýropa kýboginiń jeńimpazy (6 jyl); Shámil Serikov 17 jasynda KSRO oqýshylar spartakıadasynyń jeńimpazy – 22 jasynda dúnıejúziniń chempıony (5 jyl); Jaqsylyq Úshkempirov 22 jasynda KSRO chempıonatynyń júldegeri – 29 jasynda Olımpıada chempıony (7 jyl); Almas Musabekov 18 jasynda KSRO chempıonatynyń júldegeri – 25 jasynda Álem kýboginiń jeńimpazy (7 jyl); Serik Qonaqbaev 16 jasynda halyqaralyq týrnır jeńimpazy – 20 jasynda Olımpıadanyń kúmis medalısi (4 jyl); Nurlan Meńdiǵalıev 19 jasynda jastar arasyndaǵy Eýropa chempıonatynyń júldegeri – 21 jasynda álem chempıony (2 jyl); Qanat Baısholaqov 19 jasynda keńes odaǵy chempıonatynyń júldegeri – 23 jasynda álem chempıony (4 jyl); Dáýlet Turlyqanov 16 jasynda KSRO oqýshylar spartakıadasynyń jeńimpazy – 25 jasynda dúnıejúziniń chempıony (9 jyl); Aıtjan Shańǵaraev 18 jasynda KSRO chempıony – 21 jasynda Eýropa chempıony (3 jyl); Asylbek Qılymov 15 jasynda KSRO-nyń jasóspirimder arasyndaǵy chempıony – 19 jasynda KSRO chempıony (4 jyl); Kárimjan Ábdirahmanov 16 jasynda KSRO jasóspirimder birinshiliginiń júldegeri – 19 jasynda KSRO chempıony (3 jyl); Amangeldi Japarov 17 jasynda KSRO oqýshylar spartakıadasynyń jeńimpazy – 19 jasynda jastar arasyndaǵy álem chempıony (2 jyl); Serik Alshynbaev 17 jasynda jasóspirimder arasyndaǵy álem chempıony – 21 jasynda KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis medalısi (4 jyl); Máýlen Mamyrov 17 jasynda álemniń jastar birinshiliginiń medalısi – 25 jasynda Atlanta olımpıadasynyń qola júldegeri (8 jyl); Baqtııar Baıseıitov 14 jasynda KSRO jasóspirimder birinshiliginiń medalısi – 26 jasynda álem chempıony (12 jyl).
Osy jerde nazar aýdaratyn jaǵdaı: Marat Satybaldıev pen Bolat Temirovten basqa sportshylardyń barlyǵy derlik bala kezinde, bozbala shaǵynda joǵary nátıje kórsetip, jeńis jolyn ári qaraı da sátti jalǵastyrǵan eken. Al M.Satybaldıev pen B.Temirov jas kezderinde jarqyldap kórinbese de, keshteý jetilgenderine qaramastan, qazaqtyń aıtýly sańlaqtarynyń qataryna qosyldy.
Atalǵan sportshylardyń ishinde Áljan Jarmuhamedov 36 jasyna deıin, Dáýlet Turlyqanov pen Nurlan Meńdiǵalıev 33 jasyna deıin sporttyq babyn joǵaltqan joq. Jaqsylyq Úshkempirovtiń 29 jasynda Olımpıada jeńimpazy, 30-ynda álem chempıony bolǵany da sportshylarǵa oı salatyny anyq. Bıyl Parıj olımpıadasynda Eldos Smetov 32 jasynda chempıon atansa, Kýba alyby Mıhaın Lopes 42 jasynda besinshi ret Olımpıadanyń altyn tuǵyryna taban tiredi.
О́kinishke qaraı bozbala kezinde aýyzdyqpen alysyp, dúrkirete shapqan keıbir baýyrlarymyz jasy 25-ke jetpeı zoryǵyp qalyp jatyr. Bul – olardyń bala kezindegi esepsiz, júıesiz jattyǵýynyń saldary. Buǵan eń aldymen keńes kezinde bar sport ǵylymyn joǵaltyp alǵan sala basshylary, bilim-biligi kem bapkerler kináli. Sondaı-aq keıingi 13 jylda 10 sport mınıstriniń aýysqany bul salanyń berekesi ketip, quldyraýyna sebep bolǵany anyq.
Qydyrbek RYSBEKULY