Alǵashqy baıandamany alashtanýshy ǵalym, akademık Dıhan Qamzabekuly jasady. Ǵalym eń aldymen uıymnyń qurylý kezindegi dáýir dıdaryna toqtalyp, qazaq ádebıetiniń sol jyldardaǵy rýhanı ahýalyna sıpattama berdi.
«Bul shaqta ımandy joly buldyrlaǵan qazaq ádebıetine qarlyǵashtyń qanatymen sý tasyǵandaı járdem kórsetip, jamandyqtyń aldyn-alýǵa shaqyrǵan alash zııalylary «Alqa» ádebı shyǵarmashylyq uıymyn qurýdy uıǵarǵanda úlken rýhanı toqyraýdyń taıanǵanyn sezgen edi. Bul kezde bıliktiń bar tutqasyn qolyna alǵan bolshevıktik dıktatýra soǵys pen qyrǵynnan, bosý men shashyrańqylyqtan ábden qaljyraǵan halyqqa jópelimde qalyptastyrǵan óz ıdeologııasyn tańýmen boldy. Ony álgindeı beıshara haldegi jurt oń-terisin aıyrmaı sińire berdi. Osylaısha halyqtyń rýhanııaty bodandyqtyń quryǵyna ilindi. «Alqa» uıymy baǵdarlamasynyń bar qýaty osyǵan qarsy kúresýge jumsaldy», dedi D. Qamzabekuly. Budan keıin alashtanýshy ǵalym uıymnyń tujyrymdamasyn jasaǵan jalǵyz Maǵjan Jumabaev degen kesimdi pikir aıtýdan alshaq bolýǵa shaqyrdy.
«Eńbektiń ujymdyq jumys ekenin dáleldeıtin oı mátinniń sońǵy sóıleminde tur. Onda: «Shyn ádebıetshil, shyn aqyn bolsań, mynaý «Alqa» – seniki. «Alqaǵa» kir! Qushaǵymyz, qoınymyz ashyq». Osy jerdegi úndeý kópshiliktiń atynan jasalyp tur. Bir dáýirdiń uǵymyn, oı-pikirin bildiretin qujatty bir adam daıyndamaıdy. Bir adam daıarlaǵan kúnniń ózinde basqa azamattar pikir qosyp, tolyqtyrady. Sondyqtan dál osy ujymdyq eńbekti derbes tulǵanyń jeke «kózqarasy» retinde ǵana qarap ketpeýimiz kerek», dedi ol. Sonymen qatar Dıhan Qamzabekuly tujyrymdamanyń ataýyna qatysty ustanymyn jetkizdi. Ǵalym aıqyndamanyń «Alqa» ataýy men kirispe yńǵaıyndaǵy «Tabaldyryq» sózin qosarlamaý kerektigin atap ótti.
Oqyrman qaýymǵa túsinikti bolý úshin «Alqa» baǵdarlamasy joǵaryda sóz etken kirispe men sońynda aıtylatyn úndeýlerden basqa bes bólimnen turatynyn aıtýdy jón kórip otyrmyz. Olar: «Ádebıetimiz», «Bul kúnge sheıin tóńkeris hám ádebıetimiz», «Endi tóńkeris hám ádebıetimiz», «Ádebıet ne nárse? Ádebıettiń jalpy zańy», «Marksshildik hám ádebıet ne jazýǵa» dep atalady.
Eńbekti oqyp otyryp daıarlaýshylardyń keń aýqymdaǵy izdenis izderi anyq ańǵarylady. Sulýlyqtyń, ǵylymı tilmen aıtsaq estetıkanyń mańyzdy bólshegi ádebıet óneriniń qyry men syry, búgingi jaǵdaıy men keleshegi, qazaq qalamgerleriniń jahan ádebıetiniń ókilderimen baılanysy tereń taldanyp, oqyrman nazaryna usynylady.
Alǵashqy bólim K. Markstyń «ádebıettiń ózinshe dáýirleýi tehnıka mádenıetiniń dáýirleýine baılanbaıdy», degen pikirinen bastaý alyp, qazaq ádebıetiniń tarıhy materıaldyq mádenıettiń qaryshtap damýynan buryn da tereńge tamyr jaıǵany sóz etiledi.
Al «Bul kúnge sheıin tóńkeris hám ádebıetimiz» atty bólimde tóńkeristiń qazaq ádebıetine qalaı áser etkendigi baıandalady. «Ústimizdegi zor tóńkeris – bizge tarıhymyz týdyrǵan, óz tarıhymyzdyń qatynasy bolǵan tanys tóńkeris emes, Eýropa týdyrǵan jat tóńkeris edi. Osy sebepten bizdiń ádebıetimiz bastapqy jyldarda tóńkeris týraly qolǵa alarlyq eshnárse bolmaǵany daýsyz. ...Tóńkerispen qazaq tóńkerisiniń syrty ǵana soqtyqqan ǵana bolǵanmen, sanasy daǵdyly jolmen kele jatty», delinedi mátinde.
Qazaq ádebıetiniń baǵyty men baǵdary «Endi tóńkeris hám ádebıetimiz» dep atalatyn bólimde keń baıandalady. Qazaq qalamgerleri Eýropanyń pishindik ereksheligin yńǵaıǵa ıkemdegenimen, ónerimizdiń ulttyq tóltýma ózeginen aırylyp qalmaý kerektigi anyq-qanyq aıtylady. «Oıymyzda, qııalymyzda, ádebıetimizde qazaq ısi, Azııa ısi shyqpaýy múmkin emes» deı kele, «baǵyttyń bar ekeni daýsyz bolǵanymen, proletarıattyń óz tarıhynyń, qaıys kamzolynyń ısi shyqpaýǵa, qazaqtyń myńjyldyq tarıhynyń, eltiri tumaǵynyń ısi shyqpaýǵa múmkin emes» delinedi baǵdarlamada.
Dúnıege proletarıattyq dúrbimen qaraıyn áperbaqan ásempazdarǵa «Ádebıet ne nárse? Ádebıettiń jalpy zańy» jáne «Marksshildik hám ádebıet ne jazýǵa» atty bólimderinde «Adam – áýeli adam, odan soń ǵana taptyń múshesi» dep ustanymyn ashyq bildiredi.
Kelesi baıandamany jasaǵan alashtanýshy ǵalym, til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tileshov joǵaryda aıtylǵan ádebıettiń mańyzdy máselelerine toqtalyp, qazirgi ádebıettanýdyń jalpy jaǵdaıyna jeke pikirin bildirdi.
«Uranshyldyq ádebıettiń qas jaýy. Ult zııalylary «Alqa» baǵdarlamasyn jasaı otyryp, shyn ónerdi tóńkerisshil toptardyń zararynan aman alyp qalǵysy keldi. Oılaryn dáleldi, teorııaǵa saı etip jetkizdi. Fılosoftardyń konseptýaldy ıdeıalaryn negizge ala otyryp, ónerdiń shyn maǵynasyndaǵy maqsatyn aıqyndap berdi. Al qazirgi ádebıettaný salasynda jaryq kórip jatqan eńbekter teorııalyq turǵyda áli de tereńdep, naqtylanýy kerek dep aıtqym keledi», dedi E.Tileshov.
Qazir L. N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde alash ardaqtylary eńbeginiń sabaqtastyǵy retinde «Alqa» ádebı-mádenı klýby jumys jasaıdy. Ádebıetke jany jaqyn stýdentter klýbqa qosylyp, shyǵarmashylyǵyn shyńdaıdy. Osy rette alashtanýshy ǵalym, professor, oqý ordasyndaǵy «Alqa» klýbynyń alǵashqy jetekshileriniń biri Raqymjan Turysbek jastardyń ádebı damý úderisi týraly sóz etti.
«Alqa» – qazaq zııalylarynyń azattyq baǵytyndaǵy ustanymyn, ult jazýshylarynyń eldik múdde jolyndaǵy kózqarastaryn aıqyndaıtyn temirqazyǵy bolǵany anyq. Bertinde, Ádebı birlestikterge jetekshilik jasaǵan tusta – «Alqa» mánine keń túrde mańyz berilip, kesh-kezdesýler men suhbat alańdarynda júıeli sóz etildi. Bul baǵyt stýdent jastar, jas ǵalymdar arqyly jalǵasyp keledi. Jastardyń basym bóligi Abaıdyń rýhanı álemine qushtar. Alash arystary A. Baıtursynulynyń «Masa», «Qyryq mysal», M. Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» týyndylaryn jıi qolǵa alady. M. Jumabaevtyń «Men jastarǵa senemin», «Tolqyn», «Juldyzdy – júzik, aıdy alqa ǵyp bereıin», «Sen sulý», «Sholpy», «Súı, jan sáýlem», S. Toryaıǵyrovtyń «Alash urany» óleńderin jatqa aıtyp, taqyryptyq-kórkemdik erekshelikterine nazar aýdaryp, aıshyqty-naqyshty máni men tereń ıirimderine erkin enedi. J. Aımaýytulynyń «Maǵjannyń aqyndyǵy týraly», «Ultty súıý», «Qazaqtyń ózgeshe minezderi» ( M. Áýezovpen birge) maqalalaryna mán berip, mazmun-syryna den qoıyp, eldik múdde, ulttyq muratqa qatysty mańyzdy tustaryna qushtarlyq tanytady», deı kelip «Alqa» uıymy ustanǵan alashshyl baǵyt, azattyq rýhy qazirgi jastar boıynda da bar ekendigin jetkizdi.
«Budan baıqalatyny, Eldiń amandyǵy, jerdiń bútindigi, tutastyq pen tynyshtyq mıssııasy – jastar boıynan tabylyp, ultqa qyzmet etý, bilim-ǵylymǵa, eńbekke, ómirge qushtarlyq syndy jaýapkershilik júgi tereń tanylady. Arǵy arnalardaǵy dástúr taǵylymy, aǵa urpaq ókilderiniń azat el, ulttyq memleket qurý, táýelsizdik rýhyna qatysty kózqaras-ustanymy jas urpaq boıynda bary baıqalyp, jalǵastyq pen sabaqtastyq tapqany kóńil qýantady. Erteńge senim ulǵaıyp, úmit arta túsedi», deıdi R. Turysbek.
Qazir «Alqa» uıymy qazaq ádebıeti kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, phd Janbota Káripbaevtyń jetekshiligimen qaryshtap damý ústinde. Is-sharada uıym músheleri Alash qaıratkerleriniń óleńderin oqyp, ánderin shyrqady. Al mádenı májiliske arnaıy shaqyrylǵan Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń 4 kýrs stýdenti, jyrshy Uldana Nurtýǵanqyzy Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasynyń úzindisin Syr maqamyna salyp, jyrdy jańasha jańǵyrtty.
Jıyn sońynda fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, sondaı-aq fakýltet dekany Serikzat Dúısenǵazy ǵalymdar men shákirtterge alǵysyn aıtyp, «Alqa» uıymynyń jumysyna sáttilik tiledi.
