Mańyzdy jumys menmundalap tur
О́tken jyly qazanda Ulttyq ekonomıka eks-mınıstri Nurlan Baıbazarov 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń ósýi 5,6%-ǵa jetedi degen edi. Al byltyrǵy qańtar-qarashada IJО́ ósimi 4,4% ǵana boldy. Jaýapty organdar muny munaı óndirisiniń tómendeýimen baılanystyrdy. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Saparbaı Jubaevtyń aıtýynsha, kelgen jyldyń óz keremeti bar. Dálirek aıtqanda, múmkindigi mol jylǵa aıaq bastyq.
– Kelgen jylǵa artar úmit kóp. Jaqyn jetijyldyqqa qoıǵan strategııalyq josparymyzǵa saı, 2022 jylǵy ishki jalpy ónim 230 mlrd dollar edi. Sony 2029 jylǵa deıin 2 esege taıaý kóterip, 450 mlrd dollarǵa jetkizýimiz kerek. Aldymyzda sondaı maqsat tur. Jetý úshin ár jyly 6-7 paıyzdyq ósim berýimiz qajet. Biraq pandemııa, geosaıası jaǵdaılar, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenis, munaı baǵasynyń tómendeýi, rýbldiń quldyraýy sııaqty faktorlar ótken jyly da, aldyńǵy jyly da ondaı ósimge jetýimizge múmkindik bermedi. Bıyl belgilegen mejege jetý jolynda ósimdi kóterýge aýadaı muqtajbyz. Ekonomıkalyq ósimdi 6-7%-ǵa kóterýge áleýetimiz jetedi, – deıdi ekonomıst.
Sarapshy uzyn arqan, keń tusaýǵa da salynbaı, kúder de úzbeı, «Bizdiń qaı jerde múmkindigimiz kóp?» degen suraqqa jaýap izdeý kerek deıdi.
– Energetıka salasyn damytyp jatyrmyz. Muny áli de órkendete berýimiz kerek. Iаǵnı elektr energııasy, munaı, gaz, jylý degenderge mán bersek, ósim aıtarlyqtaı kóteriledi. Ekinshiden, Reseıge salynǵan sanksııalardyń áserinen bizdiń el transporttyq-logıstıkalyq ortalyqqa aınalyp jatyr. Sondyqtan Eýropanyń Qytaıǵa, Qytaıdyń Eýropaǵa eksporttyq taýarlaryn terrıtorııamyz arqyly ótkizip, odan óte kóp tabys tabamyz. Temirjoldardy keńeıtip, jańǵyrta bersek, kóp túsim alamyz. Aýyl sharýashylyǵy, farmasevtıka sııaqty salalardyń da desi basym bolyp keledi. Daıyn ónimderdi eksporttaýdy kóbeıtýge, ıaǵnı shıkizattyń baǵasyna baılanysty emes ónimderdi kóbeıtýge, ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimderin, tamaq ónimderin, un, ósimdik maıy, et sııaqty ónimderdi kóbirek eksporttaýǵa den qoısaq, yrysymyz molaıa túspek, – deıdi sarapshymyz.
Ekonomıst Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, byltyr ekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósýi josparǵa saı boldy. Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń (QQQ) taldaý ortalyǵy bıyl odan da jaqsy bolady dep úmit artyp otyr. Qanshama kedergige qaramastan, bıyl saýda, baılanys, kólik, qurylys, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ósimniń arqasynda eldegi IJО́ 4%-dan asýy múmkin. Naqtyraq aıtsaq, shıkizat óndirýdi ulǵaıtý (97,2 mln tonnaǵa deıin), iri ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý 2025 jyly IJО́-ni 4,4%-ǵa ósirmek. Bul ósim negizinen byltyrǵydaı munaıdan tys sektordy damytý arqyly kelmek. Mysaly, ótken jyly ekonomıka ósiminiń 70%-dan astamy óńdeý ónerkásibi, saýda, aýyl sharýashylyǵy men qurylys esebinen qalyptasqan eken. 2025-te osy kórsetkish joǵarylaı túspek.
– Byltyr aýyl sharýashylyǵynda jalpy ónim shyǵarý 13,4%-ǵa ósken, bul keıingi 13 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Sol sııaqty qurylys 10,3%, saýda 8,2%, kólik qyzmetteri 8,1%, baılanys 5,3%, óńdeý ónerkásibi 5,3% ósim kórsetken. Jalpy, atalǵan kezeńde otandyq taýarlar óndirisi 5%,-ǵa, kórsetilgen qyzmetter 4,5%-ǵa ósken. Bul ósim ınvestısııalarǵa da qatysty, ıaǵnı kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 3,1%-ǵa artyp, 15,8 trln teńgege jetken eken. Jyl sanap ekonomıkanyń qaı salasy bolsyn jaqsy ósim kórsetip keledi, – deıdi A.Oljaev.
Bıýdjet kirisin qalaı arttyramyz?
Qytaı tilinde «daǵdarys» sózi eki ıeroglıften turady eken. Biri «táýekel», biri «múmkindik» degendi bildiredi-mys. Al «qundy ınvestısııalaý» teorııasynyń negizin qalaǵan amerıkalyq ekonomıst Bendjamın Grem qarjylyq mınýsty plıýske aınaldyrý úshin durys basqarý qajet deıdi. Sondyqtan sarapshylar máselege mán berip, tezirek sheshý jolyn tabý kerek degen pikirde.
Bıyl ekonomıkalyq táýekelden de ada emespiz. Úmit artyp otyrǵan jobalarymyzdyń syn-qateri birshama. Qarjygerler qaýymdastyǵynyń taldaý ortalyǵy negizgi makroekonomıkalyq táýekelderge boljam jasaǵan edi. Olardyń baǵamdaýynsha, shıkizat baǵasynyń tómendigi men syrtqy faktorlarǵa joǵary táýeldilik teńgeni odan ári álsiretýi múmkin. 2024 jyldyń qorytyndysynda eldegi ınflıasııa 8% mańynda qalyptasty. Qarjy naryǵy sarapshylary bıyl ınflıasııa 9,5%-dy quraıdy degen boljam jasap otyr.
– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde naryqqa kóbirek daıyn ónimder shyǵarý áleýetimiz shektelýi múmkin. Sebebi eń negizgi naryq – Reseı. Al kórshi eldiń búginde bizdiń ónimderdi satyp alýǵa bıýdjet múmkindigi shekteýli. Sondyqtan olar ózderiniń taýarlary, qyzmetteri, básekelestigi úshin rýbldiń baǵamyn tómendetýi múmkin. Sáıkesinshe, osy kúnge deıingi tájirıbe dáleldegendeı teńge baǵamy ózgerip sala beredi. Solaı ımportqa táýeldi taýarlardyń baǵasy qymbattaıdy. Ekinshi táýekel – keıingi kezdegi ishki jalpy ónimniń úlesindegi memlekettik menshiktiń kóbeıip bara jatqany. Iаǵnı kvazımemlekettik kásiporyndar salyq tóleýdiń ornyna bıýdjet aqshasyna masyl bolyp otyr. Memlekettik kásiporyndardyń tıimdiligi óte az. Olardy jekeshelendirmeı, bıýdjettegi tapshylyqty, Ulttyq qordan alatyn transfertterdi azaıtýǵa múmkindigimiz bolmaıdy. Osydan kelesi bir másele shyǵady: Bıýdjettiń jyldan-jylǵa áleýmettik baǵdarlamalardy qarjylandyratyn múmkindigi azaıyp bara jatyr. Nege? Sebebi bizdiń bıýdjettiń salyqtyq túsimderi jetpeıdi, – deıdi ekonomıst S.Jubaev.
2025 jylǵy eń mańyzdy táýekel – AQSh-ta taqtatas munaıyn óndirýdiń ulǵaıýyna, OPEK+ baǵalarǵa tózimdiligin arttyrǵanyna baılanysty shıkizat baǵasynyń odan ári quldyraýy. Mundaı ssenarıı ekonomıkanyń ósýi, saýda balansy, aǵymdaǵy operasııalar shoty, bıýdjet pen Ulttyq qor túsimderi, ulttyq valıýta baǵamy, ınflıasııaǵa teris áser etpeı qoımaıdy. Rasynda, byltyr qazyna ortaıyp, salyq kem tústi. Ulttyq qordan buryn sońdy bolmaǵan qarajat alyndy. Endigi qorqynysh – «Bıyl da bıýdjet kiristeri tolyqpaı qalsa qaıtemiz?». Bul úreıdiń úlesi basym. Geosaıası ahýal ýshyǵyp, eleń-alań zaman bolyp jatqanda, ásirese, bıýdjettik jospar qurǵanda saq júrip, saıaq qımyldaý qajet-aq. Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov munyń bárine salyq júıesindegi kemshilik kináli deıdi.
– Bıýdjet tapshylyǵy taqyrybyna kelgende eń aldymen salyq júıesindegi kemshilikterdi baıqap otyrmyz. Elimizde salyq bazasy az, negizgi kólemdi belgili bir salalar ǵana toltyrady. Atap aıtqanda, shıkizat eksporttaıtyn munaı-gaz sektoryndaǵy kompanııalar. Shaǵyn jáne orta bıznestiń salyqtaǵy úlesi tym az. Kóleńkeli bıznestiń úlesi azaıar emes. Kásiporyndar qosarlanǵan býhgalterııa arqyly shyǵyndy kóbeıtip kórsetip, salyǵyn azaıtyp alatyn tásil bar. Onyń ústine, ekonomıkalyq damýdyń tejelýi de bıýdjettiń tolyqpaýyna sebep. Baǵa quldyraǵan kezde munaıdan keletin salyq ta azaıady. Inflıasııa áserinen memlekettik jobalardyń quny qymbattady. Keıde túbegeıli zerttelmegen, kereksiz jobalarǵa da aqsha ketip jatyr. Bıýdjettik baqylaýdyń tómen deńgeıde ekenin ańǵaramyz. Qazir Úkimet atqaratyn eń basty mindet – salyq bazasyn keńeıtý. Ol úshin salyq jeńildikterine ıe bolyp kelgen monopolıst kompanııalardy qysqartý kerek. Ekonomıka munaı sektoryna táýeldiliginen arylǵany jón. Odan da damýǵa múmkindigi bar aýyl sharýashylyǵy, IT-salasyna kóbirek qarjy quıǵan abzal. Másele bıýdjetti tıimdi basqarýǵa kelip tireledi, jumsalý kezinde ashyqtyq jetispeıdi, – deıdi ekonomıst.
