Monografııada saıası qýǵyn-súrgin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne soǵystan keıingi jyldary Tashkent, Almaty, Berlın, Vena, Parıj konservatorııasynda bilim alǵan bekzat skrıpka óneriniń maıtalmany Álim Almattyń tar jol, taıǵaq keshýi, kúrdeli ómiri, sonyń qaptalyndaǵy túrli saıası, tarıhı oqıǵalar qamtylǵan. Myń ólip, myń tirilgen tulǵanyń tek-tamyry, qalyptasqan ortasy, soǵys jyldaryndaǵy azaby, tutqyn, bosqyn mártebesindegi hali, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ýaqytyndaǵy túrkistandyqtardyń taǵdyr-talaıy, Fransııada M. Shoqaıdyń jubaıy Marııa hanymmen ushyrasýlary men hat-habar jaýaptasýlary, Eýropadan Túrkııaǵa qonys aýdarýynyń sebep-saldary, jańa mekendegi kásibı, tulǵalyq soqpaǵy zerdelengen. Sondaı-aq áskerı tutqyndarǵa qatysty keńes odaǵyndaǵy, Eýropadaǵy, Túrkııadaǵy túsinik baıyptalady. Mýzykant-legıoner Álim Almattyń aqtalý úrderisindegi sýbektıvti-obektıvti kedergiler, ózge de qıyndyqtar oqyrmandy oılandyrady. Soǵystyń júrektegi jazylmas jarasy haqyndaǵy estelikter kóńildi bosatady.
Kitapty yqylaspen oqyp, túıgenimiz: «Atatek nemese Almat áýleti (1917–1931)» atty 1-bólimde áýletiniń tarıhy, jappaı saıası qýǵyn-súrginge ushyraýy sóz etilse, «Álim Almat – talantty mýzykant (1931–1939)» atty 2-bólimde kásibı bilimge umtylýy men qalyptasyp damý kezeńderi saralanady. «Álim Almat jáne Túrkistan legıony (1941–1945)» atty 3-bólimde túrkistandyq áskerı tutqyndar men mýzykant-legıonerler taǵdyry zerttelinse, «Álim Almat jáne Marııa Shoqaı (1946–1969)» atty 4-bólimde sol kezdegi týystyq, tanystyq, áriptestik hattardaǵy tarıhı shyndyq baıandalady. «Anadolym – atajurtym (1969–2018)» atty 5-bólimde Álim Almattyń týysqan Túrkııa Respýblıkasyndaǵy tarıhı orny jáne Táýelsizdikten keıin týǵan eli – Qazaqstanmen aradaǵy shynaıy perzenttik qarym-qatynasy zerdelengen. Kitap sońynda berilgen Márııa Shoqaıdyń Á.Almatqa jazǵan hattary (muny alǵash mustafatanýshy B.Sydyqova jarııalap, K.Ilııasova qazaq tiline aýdarǵan), Ǵ. Ábsálamovtyń esteligi, túrli tarıhı fotosýretter oqyrmanǵa tereń oı salady.
Jalpy búgingi ult kınogerleri tutqynda bolǵan skrıpkashylar Álim Almat pen Áıtkesh Tolǵanbaı týraly kórkem fılm túsirse degen usynysymyz bar. Shúkir, Áıtekeńniń sońynda kólemdi estelik kitaby qaldy. Muny ónerdiń bar salasy paıdalanyp, salalandyra alady. Al myna zertteý jáne skrıpkashynyń ózi 1999 jyly qunttap jarııalaǵan «Yoldas Alimin defteri» murasy – Á.Almat jónindegi fılmge naǵyz izashar.
Sondaı-aq elimizdiń mýzyka kolledjderi men konservatorııa zaldarynda, dálizinde soǵys pen tutqyndaǵy azaptaý rýhyn syndyra almaǵan osy tulǵalardyń úlken kásibı portretteri ilinip turǵany abzal.
Alash zamany men saıası qýǵyn-súrgin kezeńindegi tulǵataný máselesin júıeli qarastyryp júrgen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory Kúlpash Myrzamuratqyzynyń jańa kitaby óz oqyrmanyn tabady dep senemiz.
Sabyr ShÁRIP,
PhD
