BOLAShAQTYŃ BALAMASYZ BAǴYTY

Astana jańa ýnıversıteti – elimizdi ındýstrııalandyrý isiniń ózekti jobasy Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Joldaýyndaǵy jańa ındýstrııalandyrý strategııasyn júzege asyrý isiniń qolǵa alynýyna baılanysty elimizde zaman aǵymyna sáıkes bilikti kadrlar, tehnıkalyq ıntellıgensııanyń jańa býynyn daıyndaý máselesi barynsha ótkir sıpatqa ıe bolyp otyr. Elbasynyń tikeleı bastamasymen Astana qalasynda ashylýy josparlanyp otyrǵan tehnıkalyq baǵyttaǵy jańa ýnıversıtetti qurý ıdeıasynyń paıda bolýyna da osy bir jaǵdaıdyń túrtki bolǵany aqıqat. Bul ýnıversıtette basqa mamandyqtarmen qatar aqparattyq tehnologııalar salasynyń mamandary da daıyndalatyn bolady. Osy baǵytty birte-birte odan da tereńdetip, qazirgi tańda ekonomıkamyz úshin aýadaı qajet bolyp otyrǵan neǵurlym kúrdeli tehnıkalyq mamandyq ıelerin daıyndaýǵa kirisý – ashylýy bıylǵy jylǵa josparlanyp otyrǵan jańa turpatty oqý ornynyń basty mindeti. Biz atalǵan máselege baılanysty óndiristi avtomattandyrý jáne basqarý sekildi asa mańyzdy mamandyq boıynsha elimizdegi 3 ǵylym doktorynyń biri – Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Júıelik taldaý jáne basqarý kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Mamyrbek Beısenbıdi áńgimege shaqyra otyryp, qazirgi zaman aǵymy týyndatyp otyrǵan birqatar kúrdeli máseleler boıynsha oı bólisýin suraǵan edik. –Mamyrbek Áýkebaıuly, óndiristi avtomattandyrý men basqarý degen uǵymnyń mánisi nede? Bul úrdis bizdiń elimizde jáne álemde qashannan beri bastalyp, etek alyp keledi? –Adam balasy óziniń sanǵasyrlyq tarıhynda kóptegen jetistikterge jetkeni, sonyń nátıjesinde búgingi órkenıetti qoǵamdy qalyptastyrǵany belgili. Col jetistikterdiń arasynda buryn adam qolymen atqarylyp kele jatqan jumystar men qyzmetterdiń endi avtomat­tan­dy­rylǵan quraldar arqyly atqarylýynyń máni zor. О́ıtkeni bul jaǵdaı adamnyń ómiri men turmysyn burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda jeńildetti. Eńbek ónimdiligin ál­deqaıda arttyrdy. Buryn birneshe adam at­qaratyn jumysty endi osy avto­mat­tandyrylǵan quraldarǵa súıenip jalǵyz adam júzege asyra beretin boldy. Osy jaǵdaı adamzat qoǵamynyń damýyna úlken qozǵaý salýda. Sonymen óndiristi avtomattandyrý degenimiz eńbektiń ónimdiligi men tıimdiligin arttyrýǵa, ónimniń sapasyn jaqsartýǵa, óndiristiń barlyq resýrstaryn ońtaıly da yńǵaıly paıdalanýǵa, ýaqytty barynsha únemdeýge, istiń óte úlken sheberlikpen dálme-dál atqarylýyna qyzmet etetin, ári qazirgi zamandyq ónerkásiptiń damý ózegin qalyptastyryp otyrǵan tehnıkalyq progrestiń basty baǵyty bolyp tabylady. Álemde búgingi ındýstrııalyq qoǵamnyń qalyptasýyna, osy arqyly adamzat damýynyń búgingi deńgeıge kóterilýine osy baǵyt úlken yqpal etti. Meniń bulaı deıtinim, qazir myna kóshelerde qaptap júrgen neshe túrli kólik túrleri, óner­kásipte jumys istep jatqan sansyz teh­nı­ka – osynyń barlyǵy óndiristi av­to­mat­tandyrý jáne basqarý isiniń nátıjeleri. Al óndiristi avtomattandyrýdyń tarıhy qaı ǵasyrdan bastaý alatyndyǵyn aıtýdyń ózi qıyn. О́ıtkeni belgili bir mólsherde ózdiginen áreket ete alatyn, osy arqyly adam eńbegine septestik jasaı alatyn qarapaıym quraldar ustalar men sheberler eńbeginde kóp ǵasyrlar buryn paıda bolǵan. Mundaı quraldar qazirgi zamandyq óndiris quraldarymen salystyrǵanda tym jabaıy kórinetindigine qaramastan, biz tarıhı turǵydan alǵanda, ıaǵnı ár nárseniń ózindik bir bastaý bulaǵy bolatyndyǵy turǵysynan alǵanda, bul jáıtterdi es­ker­meı tura almaımyz. Iаǵnı óndiris al­ǵash qurylǵan kezdiń ózinde-aq ony avto­mat­tan­dyrý ıdeıasy birge paıda bolyp, ár ke­zeńniń múmkindikteri deńgeıinde iske asa bastaǵan. Degenmen, avtomattandyrýdyń osyndaı alǵashqy nyshandary batysta júzege asqan ónerkásiptik revolıýsııaǵa deıin qoǵamǵa sondaı bir tıimdilik bere qoıǵan joq. Onyń qalyptasyp, keń kólemde damýyna 18-19 ǵasyrlarda Eýropa men AQSh-ta máshıne jasaý óndirisiniń jandanýy úlken áser etti. Mine, osy tusta orys mehanıgi I.I. Polzýnov jasaǵan (1765 jyl) bý qazandyǵynyń qalqyma rettegishi men aǵylshyn ónertapqyshy Dj. Ýattyń bý máshınesindegi sentrden tepkish rettegishi izashar jobalar boldy. Qazirgi kúni avtomattandyrý úderisiniń qandaı deńgeıge jetkendigin halyqtyń bári kórip otyr. Ol óndiristi bylaı qoıyp, turmystyń ózine dendeı enýde. Máselen, qazir úı turmysynda keńinen qolda­ny­latyn tolyq avtomattandyrylǵan kir­jýǵysh, ydysjýǵysh máshınelerdi, basqa da quraldardy alaıyq. Osylardyń ózi adam eńbegin áldeqaıda jeńildetti. Demek, bizdiń Qazaqstanda da eńbekti avtomattandyrý úderisi basqa damyǵan elderdegi sekildi alǵa basyp keledi dep aıta alamyz. Al óndiristik, ónerkásiptik úderisterdi avtomattandyrý men basqarý degenimiz óte kúrdeli másele. Biz bul máselelerde ázirge álem­dik tehnıkalyq progrestiń búkil adam­zat qaýymyna áser etýshi ekpinimen kele­miz. Osy úrdistiń shynaıy ishki quby­lysta­ryn boıymyzǵa tolyq daryta almaı otyr­myz. Sebebi, bul máselede is tetigin kadr sheshedi. Kóp másele kadrlardyń biliktiligi men izdengishtigine, ıdeıalyq qarym-qa­bi­letine táýeldi bolyp keledi. Al bizde, ázirge, ınnovasııalyq jańalyqtardy ilip ákete alatyn tehnologııalyq turǵydan bilikti óndiris basshylaryn bylaı qoıyp, qa­rapaıym kadrlardyń ózi tapshy bolyp otyr.       Osy másele Elbasynyń jańa Jol­da­ýynda jaqsy eskerilgen. Onda ǵylym men bilimdi damytý jaıynda kóp aıtyldy. Sebebi túsinikti. Biz osy ýaqytqa deıin elimizdiń shıkizat baılyǵyn ıgerý isin jolǵa qoıyp, ekonomıkany júıeli damý arnasyna túsire aldyq. Osymen Qazaq­stan­nyń 2030 jylǵa deıingi damýy baǵ­dar­la­ma­synyń alǵashqy onjyldyq úshin bel­gi­lengen talaby oryndaldy. Endi Elbasy odan da tereńirek ketti. Endi elimizdiń 2020 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damý strategııasyn usyndy. Mundaǵy basty mindet shıkizatty satý ǵana emes, ony óńdeý isine kelip tireledi. Demek, eko­nomıkalyq damýdyń endigi qozǵaýshy kúshi damyǵan adam resýrsy bolyp tabylady. Sóı­tip tehnıkalyq ıntellıgensııanyń zamanymyzǵa laıyq jańa býynyn ázirleý, olardy ornalastyrý, ósirý, sonyń ishinde óndiristi avtomattandyrý men basqarý isindegi kadrlardyń oqyp, jetilýine erekshe mán berý – aldymyzdaǵy eń mańyzdy máselelerdiń biri bolyp otyr degen oıdamyn. Mine osy tusta Lenınniń jańa ekono­mıkalyq saıasatty júzege asyrý kezinde aıtqan “men endi on myqty revo­lıý­sıo­nerdi sheteldiń myqty bir kapıtalısine aıyrbastaǵan bolar edim” degen sózi eske túsedi. Jasyryp, jabary joq, Lenın myqty saıasatshy bolǵan. Ol ár kezeńniń ózine tán mindetin jaqsy túsingen. Osyndaı qasıet bizdiń Elba­sy­myzda da bar. Elbasy nege Astanadan jańa tehnı­kalyq ýnıversıtet ashý isine belsene ki­risip otyr. О́ıtkeni, bizge qazirgi zamandyq tehnologııalar men olardyń je­lilerin trans­fertteý jetkiliksiz. Bizge olardyń qasıetin, jumys isteý qaǵıdattaryn jaqsy tú­sinetin, meńgergen kadrlar ázirleı ala­tyn tehnologııalyq bilimdi transfertteý kerek. Munsyz bolmaıdy. Áıtpese, kıimdi útikteı alǵanymyzben, sol útiktiń ishinde ne bar ekendigin bilmeıtin adam kúıinde qala beremiz. Bul – eń qarapaıym mysal. Al óndiristik qatynastarda, óndirgish kúshterdi paıdalaný máselesinde bul eń úlken problema. – Nege? – О́ıtkeni sońǵy onjyldyqta elimizdiń kúrt damýy men erekshe ınvestısııalyq tartymdylyqqa ıe bolýyna baılanysty bizge beımálim tehnologııalar qazirgi óndirisimizge ústi-ústine kelip jatyr. Al qazaqstandyq mamandar, shynyn aıtqanda, sol tehnologııalardyń qanshalyqty tıimdi ekendigin durys baǵalaı da almaı otyr. Árıne, oǵan eshkimdi sógip qajeti joq. О́ıtkeni, ol tehnologııalardy biz jasa­ǵany­myz joq. Biraq “bilmestik ý ishkizedi” dep atam qazaq tegin aıtqan ba. Osy kem­shi­ligimizden qanshalyqty oısyraı utyl­ǵa­nymyzdy keıin kózimiz ashylǵan kezde baryp qana durys baǵalaı alatyn bolamyz. Demek, tehnologııalyq, tehnıkalyq saladaǵy, ásirese, óndiristi avtomattandyrý men basqarý sekildi bizder úshin tyń saladaǵy árbir bilikti kadr – elimizdiń baǵa jetpes baılyǵy. Eger osy baǵyttaǵy ulttyq kadrlardy daıyndaý máselesin qazirden bastap durys uıymdastyratyn bolsaq, keıinen osy toptyń arasynan shyǵatyn eń talanttylary bilimi men tájirıbesi tolysa kele bizdiń elimizdi alǵa súıreıtin bolady. Munyń ómirdegi mysaldary jetip jatyr. Máselen, Amerıka avtomobıl óndirisiniń atasy Genrı Ford pen aqparattyq tehnologııalar óndirisin uıymdastyrýshy Bıll Geıtstiń AQSh memleketi men hal­qy­na jasaǵan jaqsylyǵyn kóp eshkim jasaı alǵan joq. Amerıka mine, osy­lardyń arqasynda álemdegi eń damyǵan elge aına­lyp otyr. Sol sekildi Qanysh Sátbaevtyń da Qazaqstan ǵylymyn damytýǵa qosqan úlesin eshtememen baǵalaý múmkin emes. О́ıtkeni, mundaı adamdardyń jasaǵan isiniń tıimdiligi urpaqtan urpaq aýysqan saıyn eselenip kete beredi. Muny ekonomıkada “mýltıplıkatıvnyı effekt” dep atap jatady. Bilimge salynǵan qarjynyń ýaqyt ótken saıyn eselenip qaıta beretin qasıetiniń ózin osymen túsindirýge bolady. – Al endi avtomattandyrylǵan úderis­terdi basqarý isi týraly aıta ketseńiz. Neǵurlym qarapaıym uǵymdar arqyly osy jóninde túsindire ketseńiz. – Búgingi damyǵan qoǵamdaǵy adam ba­lasy belgili bir óndiristik jáne basqa da maqsattarǵa qol jetkizý úshin ártúrli fızıkalyq, hımııalyq qubylystardyń, tabıǵattyń, ekonomıkanyń jáne qo­ǵam­nyń ózara árekettesý zańdylyqtaryn paı­da­lanatyndyǵy anyq. Ol osy jónindegi bilimi men tájirıbesine súıene otyryp, tabıǵat kúshterin, óndiristik, eko­no­mı­kalyq jáne qoǵamdyq úrdisterdi ózi kóz­degen baǵytqa qaraı baǵyttaýǵa umty­lady. Sóıtip tehnologııalyq úrdisterdi, máshı­ne­lerdi, hımııalyq, ıadrolyq reaksııalardy, óndiristik úrdisterdi basqarý múmkindigine ıe bolady. Basqarý úrdisi degenmiz – tiri tabı­ǵat­tyń ózinde de úzdiksiz túrde júrip turatyn qubylys. Buǵan aldymen adamnyń óz dene qozǵalysyn retteı alatyndyǵyn, ıaǵnı basqara alatyndyǵyn mysal retinde kel­tirýge bolady. Adam ne nárseni oılasa, ózi­niń qımyl qozǵalysy arqyly sol nárseni júzege asyrady jáne óziniń dene kúıin baıqap bilip otyrady. Sol sekildi kez kelgen keshendi basqarý isinde de osy qaǵıda saqtalynady. Avtomattandyrylǵan úderisterdi basqarý aqparattyq sıpatta júrgiziledi. Olaı deıtinimiz, basqarýshy áserdi qurastyrý úshin kez kelgen keshenniń kúıin sıpattaıtyn kóptegen aqparatty jáne sol júıe jumys isteıtin qorshaǵan orta týraly aqparattardy júıeli ýaqyt masshtabynda aq­parattyq-kommýnıkasııalyq torap ar­qy­ly alý men qabyldaý, elektrondy eseptegish máshıneler arqyly belgili bir algorıtmder negizinde óńdeý, saqtaý jáne taratý qajet. Sonan keıin baryp avto­mattandyrylǵan úderisti basqarý isi júzege asady. Demek, qazirgi avtomattandyrylǵan óndiristi uıymdastyrý men basqarý isi aqparattyq tehnologııalardyń jetis­tik­terine súıenedi. Mine, osy turǵydan alǵan­da bul salanyń mamandaryn ázirleý jeńil emes. Olar aqparattyq tehnologııalardy da, óndiristegi avtomattandyrylǵan úd­e­ris­terdi de jetik meńgerýi kerek. Mundaı ma­man­dar damyǵan qoǵamda óte úlken sura­nysqa ıe. Sondyqtan batys elderiniń jas­tary kóbinese osy mamandyq túrlerin tań­daıdy. Máselen, AQSh-ta joǵary oqý or­yndaryn bitirýshilerdiń basym kópshiligi aqparattyq servıstik jáne avtomattandyrý isiniń mamandary. Aldymyzdaǵy zaman ózgerisiniń yńǵaıy adamdardy osylaı qaraı baǵyttaýda. Astanada jańadan ashy­la­tyn Nursultan Nazarbaev ýnıver­sı­tetiniń aqparattyq tehnologııalyq, teh­nıkalyq baǵyt ustaýynyń da sebebi osy­dan. О́kinishke oraı bizdiń qoǵam bul má­seleniń mánisin áli onshama uǵa qoıǵan joq. Qazirgi jastardyń mamandyq tań­da­ýyna qarap bul jaǵdaıdy anyq baıqaýǵa bolady. – Avtomatty basqarýdyń qandaı túrleri bar? – Máshıne, agregat, tehnologııalyq úr­dister, zaýyttar, fabrıkalar men fır­ma­lar jáne basqa ónerkásiptik emes ujymdar­daǵy basqarýlar qolmen, jar­ty­laı av­tomatty jáne tolyq avto­mat­tan­dyrylǵan bolýy múmkin. Eger basqarý júıesindegi basqarý kontýry adamnyń ti­keleı qatysýyn qajet etpeı jumys at­qa­ratyn bolsa, onda olar tolyq avto­mat­tan­dyrylǵan basqarý júıeleri bolyp tabylady. Al, ishinara nemese jartylaı avtomat­tan­dyrylǵan basqarý júıelerinde basqarý kontýryna tehnıkalyq quraldarmen qatar adamdar da kiredi. Sóıtip, basqarý operasııalaryndaǵy adam eńbegin tolyq nemese jeke opera­sııa­lar boıynsha tehnıkalyq quraldarmen almastyrý basqarýdy avtomattandyrý dep atalady. –Qazaqstanda qandaı salalar jaqsy nemese birshama avtomattandyrylǵan? Onyń jemisti nátıjeleri qandaı óndiris pen qyzmet túrlerinen baıqalyp otyr? Sonyń ishinde, elimiz táýelsizdik alǵannan beri qandaı salalarda avtomattandyrý úrdisi basym damýda? –Qazaqstan jaǵdaıynda birqatar shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri óz múm­kindikteri men biliktilikterine baı­la­nysty avtomattandyrylǵan basqarý jú­ıelerin óndiriske engizýde. Solardyń ishinde jumystary birshama tabysty dep bank­ter qyzmetin ataýǵa bolatyndaı. Mem­lekettik mekemelerge engizilý ústindegi “Elektrondyq úkimet” qyzmeti de osy qatarda. Al kúrdeli avtomatty jáne avtomattandyrylǵan júıelerdi óndiriske engizý tájirıbesin bizdiń elimizde jumys istep jatqan sheteldik kompanııalardyń áreketterinen kóptep baıqaýǵa bolady. Biraq olardyń engizip jatqan tehno­lo­gııa­lary jergilikti mamandar úshin “qara já­shik” sekildi. Olardyń ishinde ne bar eken­digi ártúrli jeleýlermen ashylmaıdy. Olardyń jumysyn taldap, kúrdeli jóndeýden ótkizýshiler de sheteldik mamandar. Osy rette salystyrmaly túrde alǵanda, avtomattandyrý isiniń neǵurlym damyǵan salalary dep munaı men gaz óndirý jáne tasymaldaý, metallýrgııa salalaryn ataýǵa bolady. Al jalpylaı aıtatyn bolsaq, avto­mat­tar men olardyń basqarý júıeleri óndiris pen tehnıkanyń barlyq salasynda keńinen paıdalanylady. Máshıne qurastyrýda, energetıkada, atom energetıkasynda, elektrondyq óndiriste, kólik salasynda, robo­totehnıkada, metallýrgııalyq óndi­ris­te, úı sharýashylyǵynda, kosmostyq jú­ıe­lerde jáne joǵary dárejeli dáldiktegi ás­kerı tehnologııalarda, taǵy basqa salalarda. Osy zamanǵy ınnovasııalyq óndiristik tehnıkalardy paıdalanýǵa, óndiristiń óte joǵary tıimdiligin qamtamasyz etýge, resýrstardy únemdeýge umtylys jáne óndiriletin ónimniń sapasyn arttyrýǵa degen ynta avtomattandyrý jáne basqarý júıesin udaıy jetildire berýge májbúrleıdi. Bul sala, ásirese, ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda jáne onan keıingi jyl­da­ry keń qarqynmen damı tústi. Soǵystan ke­ıingi jyldary álem halqy men mem­leketteriniń sosıalıstik jáne kapı­talıstik bolyp eki júıege bólinýi olardyń arasyndaǵy básekelestikti arttyrdy. Osy básekelestik tehnıkalyq progreske dem bere tústi. Jańa tehnıka men tehno­lo­gııa­lar óndiriske molynan engizile bastady. Ǵarysh salasyn, memlekettiń qýattylyǵy men ǵylymı-óndiristik deńgeıin kórsetetin basqa da salalardy damytýǵa erekshe ekpin túsirildi. Mine, osy istiń aldyńǵy qa­tarynda óndiristi, qural-jabdyqtardy avtomattandyrý máselesi turdy. Osy zamanǵy avtomattandyrý jáne basqarý salasynyń ǵylymı turǵydan damýy negizinen kosmosty ıgerýmen, kos­mos­tyq jáne joǵary dáldiktegi áskerı teh­nologııalardy jasaý talabymen jáne osy zamanǵy áskerı isterdi, qımyldardy basqarý qajettilikterimen anyqtalady. О́ndiriste, aýylsharýashylyǵynda jáne basqa da salalardaǵy endigi damý máselesi osy salalarǵa qajetti avtomattyq jú­ıe­lerdi jasaý, osy boıynsha tereń ǵylymı zertteýler júrgizý, mıkro­pro­ses­sor­lyq óńdeý, aqparattyq kom­mý­nıkasııalyq júıelerdi damytýmen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. ­Sóıtip, qazir adamzat qaýymy avto­mat­tandyrý jáne basqarý salasyn damytýdy ke­shendi túrde qarastyratyn kezeńge kelip kirdi. Bul másele ınformatıka, eseptegish tehnıkasy jáne basqarý baǵytyn da­mytýdy qajet etedi. О́ndiriske joǵary ónim­di eseptegish tehnıkalary, joǵary jyl­damdyqtaǵy aqparattyq-kom­mý­nı­ka­sııa­lyq júıeler engizilýde. Osy salalar ǵylymı turǵydan elimizde jete zerttele túskeni jón. Aıta ketý qajet, bizdiń Qazaqstanda aqparat jáne ony óńdeý máselesi qazirgi ekonomıkalyq úrdisterdiń damý deńgeıi men talaby turǵysynan alǵanda áli de bolsa negizgi resýrs kózine aınala qoıǵan joq. Sheshim qabyldaý úshin, basqarý úshin operatıvti aqparattar júıeli ýaqyt mas­sh­tabynda keń paıdalanyla bermeıdi. Jańa aqparattyq quraldarǵa jáne tehno­logııa­larǵa negizdelgen avtomattan­dyrylǵan basqarý júıelerin óndiriske engizýge Qazaqstannyń ıntellektýaldyq, tehnologııalyq múmkindikteri, qazirgi ma­te­rıal­dyq jáne tehnıkalyq bazasy jet­ki­lik­siz bolyp otyr. Qazaqstan eko­no­mı­ka­sy­nyń orasan zor dep sanalatyn áleýetin ashý úshin atalǵan máselege barynsha mán berilýi qajet. Olaı deıtinimiz, damyǵan elderde avto­mat­ty óndirister, eseptegish tehnıkalary men aqparattyq tehnologııalar, tele­kom­mýnıkasııalyq júıeler ekonomıkanyń negizin quraı bastady. Olarda bul salalar eń jedel damýshy salalar retinde aldyńǵy qatarǵa shyqty. Mine osylardyń negizinde basqa salalar da kúrt damýda. О́ıtkeni, osy salalardyń damýy basqa salalarǵa da qatty áser etýde. Sondyqtan Qazaqstan jaǵdaıynda óndiristi avtomattandyrý jáne basqarý jóninde jeke bir baǵdarlama qajet pe dep oılaımyn. Bizge qazirgi ýaqytta basqa el­derden aldyńǵy qatarly tehno­logııalardy transfertteýmen qatar sol teh­no­lo­gııa­lardyń paıda bolýy jáne jedel damýyn zerdeleý de qajet. Iаǵnı “balyqshyǵa balyq berme, qarmaq ber” degen sekildi máseleniń túbirine úńilgen jón. – Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasynda, basqa da úki­mettik qujattarda óndiristi avtomattandyrý isine qanshalyqty mán berilgen? Osy tóńirekte eskeretin máseleler bar ma? – Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ı­n­no­va­sııalyq damý baǵdarlamasy, Elbasymyz Nur­sultan Nazarbaevtyń “Jańa Qazaqstan jańa dúnıede” atty halyqqa arnaǵan Jol­daýyndaǵy qazaqstandyqtardyń ómir sa­pasyn arttyrý, elimizde básekelestikke qa­biletti ekonomıkany qurý, óndiristi ja­ńartý men jańǵyrtý jónindegi tap­syrmalary óndiristegi, qoǵam men tur­mys­taǵy kóptegen úderisterdi avto­mat­tandyrǵan jaǵdaıda jaqsy júzege aspaq. Osy úshin avtomatty jáne avto­mat­tan­dy­rylǵan basqarý júıelerin engizýdiń ma­te­rıal­dyq-tehnıkalyq, tehnologııalyq jáne ın­tellektýaldyq bazalaryn jedel túrde engizýdi oılastyrý qajet. Elbasymyz biz qarqyndy túrde damyǵan jaǵdaıdyń ózinde basqa elderdiń de, ásirese, damyǵan elderdiń qarap otyrmaıtyndyǵyn, olarǵa ilesý úshin jantalasa jumys isteýdiń qa­jettigin talaı ret eskertken bolatyn. Olar­dyń mine, birden bir qarap otyr­maı­tyn salasy – naq osy óndiris pen qo­ǵam­dyq úderisterdi avtomattandyrý salasy. О́ıtkeni naq osy salada alǵa ketýdiń máni zor. Bul saladaǵy ilgerileý qoǵamdy jedel túrde damytýǵa múmkindik beredi. Eldiń damý qarqynyna qarqyn qosady. Attaǵan adymyn áldeqaıda uzarta túsedi. Mine, sondyqtan da damyǵan elder bul iske barynsha mán berýde. Olar qazir ón­diris pen turmystaǵy avtomattandyrý isine bolashaqta úlken serpin berip, osy isterde adamdy almastyratyn jasandy ıntellekt jasaý isimen belsene shuǵyldanýda. Mine, osynyń bárine bizdiń Úkimetimiz úlken oı kózimen qarap, ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damýdyń asa ózekti máselesi bolyp tabylatyn avtomattandyrý máselesine barynsha mán berýi kerek. Áıtpese, biz qazirgi damyǵan jáne jedel damýshy elderge ilese almaıtyn bolamyz. Ras, aýyzdy qur shóppen súrte berýge de bolmaıdy. Úkimet bul salada birqatar ju­mystardy júzege asyra da bastady. Eli­mizde tehnoparkterdiń quryla bastaýy, ChIP jasaýǵa arnalǵan kremnıı óndi­ri­si­niń qolǵa alynýy – osynyń aıqyn aıǵaǵy. – О́ndiristi avtomattandyrý men basqarý salasynda kadr daıyndaý máselesi qalaı sheshilip keledi? Ol pán, mamandyq retinde qandaı oqý oryndarynda qashannan beri oqytylady? Sizderdiń oqý oryndaryńyzdy bitirgen túlekterge suranys bar ma? Osy mamandyq boıynsha bilim berýdiń qazirgi deńgeıi týraly ne aıtar edińiz? – Qazaqstanda avtomattandyrý jáne basqarý salasyn damytý úshin eń aldymen ony kadrlyq turǵydan qamtamasyz etý qajet. Munyń negizi bizdiń elimizde ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynan bastap qalana bastady deýge bolady. Osy jyldary Qanysh Sátbaev atyndaǵy qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde “avtomatıka telemehanıka” jáne “esep­te­gish tehnıka”, al Qaraǵandydaǵy teh­nı­kalyq ýnıversıtette “aqparattyq ólshegish júıeleri” mamandyqtary boıynsha kadrlar daıyndala bastady. Degenmen, qazirgi ýaqytta osy zamanǵy av­tomatty basqarý júıeleri, elektrondy esep­tegish máshıneleri, aqparattyq kom­mý­nı­kasııalyq júıeler men teh­no­logııalyq qural-jabdyqtar jáne olardy jobalaý, iske qosý, paıdalaný salalary boıynsha joǵary bilikti kadrlardyń jetkiliksizdigi ótkir sezilip otyr. Búgingi kúni atalǵan mamandyqtar boıynsha tek avtomattandyrý jáne basqarý salasy boıynsha ǵana bilikti ınjenerler daıyndaýǵa bolady. Biraq ókinishke oraı, elimizde burynnan bar jáne birshama jaqsy damyp kele jatqan “Kásiporyndardy avtomattandyrylǵan basqarý júıeleri” (avtomatızırovannye sıstemy ýpravlenııa predprııatıem) mamandyǵy ne sebepten ekeni belgisiz, keıin kele “Aqparattyq óńdeýdiń kompıýterlik jú­ıeleri jáne basqarý” dep atalatyn klas­sıfıkatorda “Eseptegish tehnıka” ma­man­dyǵyna qosylyp ketti. Sóıtip, eko­no­mıkaǵa, óndiris pen qoǵamǵa qajetti ká­sip­or­yndardy, fırmalardy, memlekettik me­kemelerdi aqparattandyrý jáne basqarý isine qatysty mańyzdy mamandyq túri is júzinde joǵalyp ketti. Qazir Qazaqstanda ınformatıka, esep­te­gish tehnıka jáne basqarý baǵyty bo­ıynsha qyzmet etip júrgen 3 ǵylym dok­to­rynyń úsheýi de jáne ǵylym kan­dı­dat­tarynyń kópshiligi osy búgingi avto­mat­tandyrý jáne basqarý mamandyǵy bo­ıynsha ázirlengen adamdar. Bulardyń bar­l­yǵy derlik Moskva men Sankt-Pe­ter­býrg­tiń tehnıkalyq oqý oryndarynda bilim alǵandar. Olar qazir joǵary bilikti mamandardy ázirleý ústinde. Sondyqtan elimizde qazirgi ýaqytta avtomattandyrý jáne basqarý mamandyǵyndaǵy kadrlar ǵana ózderiniń ınjenerlik bilim deńgeıin joǵaltpaıtyndaı jaǵdaıda ázirlený ústinde. Al joǵaryda aıtylǵan qalǵan ma­man­dyqtar boıynsha bizdiń elimizde Keńes óki­metiniń sońǵy kezderinde 5-6 ǵylym kan­dı­daty ǵana bar edi. Onyń ústine bul sa­lalar zaman talabyna sáıkes dınamıkalyq damý baǵytynda jedel ózgeristerge ushyrady. Sońǵy 20-30 jyldyń ózinde bul salalar boıynsha burynǵy alǵan bilim eskirip qaldy. Sondyqtan bolar, osy sa­lalar boıynsha kadr problemasyn sheshý úshin joǵary mektepterde bakalavr, magıstr jáne PhD doktorlar daıyndaýǵa umtylys tanytylýda. Barlyq tehnıkalyq ýnı­versıtetterde jáne basqa da ınje­ner­lik, tipti ınjenerlik emes joǵary oqý oryndarynda ınformatıka, eseptegish tehnıka jáne basqarý salasy boıynsha 2005 jyly engizilgen jalpy qazaqstandyq bilim boıynsha mamandyq klassı­fı­ka­to­ryna sáıkes jáne memlekettik bilim stan­dartyna sáıkes mamandar ázirlenýde. Bú­gingi kúni bizdiń joǵaryda keltirgen se­bep­terimizge baılanysty naq osy ma­man­dyqtar boıynsha kadr daıyndaýǵa qa­tysty, ıaǵnı qazirgi engizilip otyrǵan stan­dart pen klassıfıkatorǵa qatysty qoǵamda úlken pikir-talastar órbýde. Bul pikir-talastar berilip otyrǵan bilimniń maz­munyna, stýdentterdiń oqytylý deńgeıine qatysty órbý ústinde. Atalǵan mamandyqty shala-sharpy ıgerip shyqqan stýdentter erteńgi kúni durys maman bolyp shyǵa ala ma, óndiristiń óskeleń talabyn aqtaı ala ma degendeı suraqtar týyndaýda. Osy týyndap otyrǵan pikir-talastarǵa qarap ınformatıka, eseptegish tehnıka, baǵdarlamalyq qamsyzdandyrý, aqpa­rat­tyq júıeler, matematıkalyq jáne kom­pıý­terlik júıelerdi jáne toraptardy, kom­mýnıkasııa aqparattary men aq­parattyq tehnologııalardy jáne jalpy aq­pa­rattyq tehnologııalardy jobalaýǵa, ja­saýǵa jáne is júzinde paıdalanýǵa qabiletti mamandardy daıyndaý deńgeıiniń tómen ekendigin baıqaýǵa bolady. Bul salalar boıynsha kadr daıyndaý deńgeıi mek­tep­terde oqytylatyn qarapaıym kom­pıý­ter­lik saýattylyq deńgeıinen alysqa bara almaı otyr. Al keıbireýleri jańa ma­man­dyqtardy oqytýǵa oqytýshylardyń óz­deriniń bilimderi men tájirıbeleri, qabileti jet­pegendikten úırenip qalǵan matematıka men fızıkany oqytýǵa kóshti. Sóıtip, jasyryp-jabary joq, elimiz boıynsha avtomattandyrý jáne basqarý isiniń ár salasy boıynsha mamandar daıyndaý tolyq dárejesinde múmkin bolmaı otyr. Munyń ózi elimizdiń ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq baǵytta jan-jaqty, keń qul­ash­ty damýyna kedergi bolatyndyǵy túsinikti. Al, endi Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıtettiń fızıka-tehnıkalyq fakýltetindegi ózimiz daıyndap jatqan avtomattandyrý jáne basqarý mamandyǵy boıynsha kadrlarǵa keletin bolsaq, basqa kóptegen mamandyqtarǵa qaraǵanda bizdiń túlekterimizge degen suranys jaqsy deýge bolady. Olardy kásiporyndar oqý bitirisimen ózderi izdep kelip, jumysqa qabyldap jatyr. – Qazir qoǵam jedel alǵa basýymen qatar ózindik qaıshylyqtarǵa tap bolýda. Álemdi kernegen sońǵy daǵdarys osynyń aıqyn dáleli bolǵandaı. Daǵdarystyń birinshi kezekte álemdik qarjy júıesindegi qaıshylyqtardan bastaý alǵandyǵy jaıly kóp aıtylyp jatyr. Osyǵan endi óndiristik úderisterdiń alǵa basýynan týyndaıtyn eski men jańanyń kúresi sekildi qaıshyl­yq­tar­dyń da áseri bolǵan joq pa eken? Bul jaıynda ne aıtasyz? – Jalpyǵa tán belgili bir túsinikteri bolǵanymen kez kelgen daǵdarystyń ishki astarlary men sebep-saldarlaryn túsiný qıyn dúnıe. Sondyqtan qoǵamda túrli kózqarastar etek alyp otyrǵan dál qazirdeı jaǵdaıda bul jaıynda birdeme dep kesip aıtý qıyn. Biraq osy rette amerıkalyq áleý­met­tanýshy ári fýtýrolog O.Tofflerdiń osydan biraz buryn aıtylǵan paıym­daý­lary eske túsedi. Adamzat qoǵamynyń damý tarıhyn agrarlyq, ónerkásiptik, ıaǵnı ındýstrııalyq jáne postındýstrııalyq dáýirlerge bólip qarastyratyn Toffler qazirgi ýaqytta burynnan qalyptasyp qalǵan álemdik ındýstrııalyq júıeni úshinshi tolqynnyń, ıaǵnı postın­dýs­trııa­lyq tolqynnyń talqandaý úderisi júrip jatqandyǵyn aıtady. Ol mynadan kó­rinedi: О́mirdiń barlyq salalarynda aq­parattyq tehnologııalardyń keńinen engizilýi negizinde birte-birte “aqparattyq qoǵam” qalyptasý ústinde. Onyń basty belgileri kópshilikqoldy taýarlar men ónimderdi kóptep shyǵaratyn alyp óndiristerdi endi derbes shaǵyn óndirister almastyrýda. Al burynǵy qalyptasqan alyp ındýstrııalyq júıelerdiń bulaısha talqandalýy barlyq ónerkásiptik damyǵan elderde jahandyq kólemdegi daǵdarysty jaǵdaılarmen qabattasa júretindikten muny eski men jańanyń kúresi dep te ataýǵa bolady. О́ıtkeni, týyndap kele jat­qan jańa dúnıeniń jańa óndiristik qa­tynastary men óndirgish kúshteri jul­qy­nyp alǵa túspeıinshe eski dúnıe oǵan bir­den oryn bosata qoımaıtyndyǵy túsinikti. Osynyń bir mysaly osy sońǵy álemdik daǵ­darys kezinde baıqaldy. Osy daǵdarys tusynda kóptegen kásiporyndar quldyrasa, endi biri beriktik tanytty. Jalpy, osy qozǵalyp otyrǵan másele jaıly “Egemen Qazaqstan” gazetiniń jańa ǵımaratynda BAQ basshylaryna bergen suhbatynda Elbasymyz Nursultan Na­zar­baev ta aıtqan bolatyn. Sonda Nursultan Ábishuly: “Biz shı­kizat sektoryna balama bola­tyndaı ekonomıka quramyz, basqa jol joq... Eger daǵdarys tusyndaǵy álem­dik jaǵdaıǵa nazar aýdara­tyn bolsaq, Eý­ro­pada onyń synyna tótep bere alǵan birden bir el Germanııa boldy. Sebebi, onyń ekonomıkasynyń 80 paıyzyn shaǵyn jáne orta bıznes quraıdy. Bıznestiń bul túrleri osy eldiń barlyq aýma­ǵynda birkelki ornalasqan. Shaǵyn jáne orta bıznestiń bir ereksheligi – ózgeris jaǵdaıyna óte beıimdiligi. Onyń baǵyt-baǵdaryn jedel ózgertýge bola­dy. Al bizde Keńes Odaǵy kezinde quramynda 10 myń, 20-30 myńǵa deıin adam isteıtin alyp kásip­oryndardyń kóbirek salynǵany belgili. Olar daǵ­da­rysqa osal bolyp shyqty. Jańaǵy baǵ­dar­lamanyń bir mánisi, mine, osyndaı ómir óz­gerisine, syn sátterge beıimdilik tanyta alatyn jańa ekonomı­kany jasaý bolyp otyr” dedi. Sóıtip, Elbasy eskertkenindeı, sharýa­shy­lyq júrgizýdiń qazirgi zamandyq mo­deliniń mańyzdy sıpaty retinde aldyńǵy qatarly álem elderiniń ǵylymdy kóbirek qajet etetin, energııalyq qýattar men adam eńbegin, materıaldardy únemdeıtin óndiris túrlerine kóshe bastaǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Bul úrdis ilkimdi avto­mat­tan­dy­rylǵan júıelerdi, kompıýterlik teh­nı­kalar men robottardy óndiriske keńinen engizý arqyly júzege asýda. Osydan kórip otyrǵandyǵymyzdaı aldaǵy ómirimizde óndiristi avtomattandyrý men basqarý isine balama joq. Bizdiń búgingi júzege asyrmaq bolyp jatqan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵd­ar­la­ma­myz­dyń negizgi ózegi de osy bolyp shyqpaq. Demek, óndiristi avtomattandyrý men basqarý isi degenimiz, Elbasy atap kórsetken jańa ekonomıkanyń jany bolyp shyǵady. Jańa zamannyń jańa kásiporyndary shaǵyn bolyp kelgenimen, olardaǵy jumys úderisteri men basqarý isiniń avtomat­tan­dy­rylýy jaǵdaıynda atqaratyn qyzmeti men eńbek ónimdiligi óte úlken bolmaq. Son­dyqtan óndiristi, túrli qyzmet sala­laryn avtomattandyrý isine qazirden bastap mán berip, osy ispen aınalysatyn, sala boıynsha kadr daıyndaý máselesine mán berip otyratyn tıisti bir qurylymdy qurǵanymyz qajet edi. Astana jańa ýnıversıteti, mine, osy maqsatta qyzmet etetindigi anyq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.