Onyń ústine árkim tek qara basynyń qamyn oılap, jeke basynyń baılyǵyn aryn satyp kúıttegen zamanda ózgeniń jaıy úshin ádildik aıtý – ekiniń biriniń qolynan kele me? Alaıda, solaı bola tursa da arasha suraǵandarǵa qol ushyn beremiz, ádildiktiń aq týyn jelbiretemiz, sóıtip, adaldyqtyń áli de bar ekenin barshaǵa aıan etemiz deıtin jandardyń bar ekeni de jasyryn emes. Ondaı jandar kóp emes, biraq sózi men isine qarap olardy qoly taza emes adamdardan ajyratyp alýǵa múmkindik bar. Sondaı múmkindikti paıdalanyp, biz Astana qalalyq sotyna bas suqtyq.
Maqsatymyz Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵyna oraı atqarylyp jatqan sharalar týraly jáne 100 naqty qadamnyń ishindegi sottarǵa tıesili máselelerge oraı ne istelinetindigi jaıynda, ári joǵaryda aıtylǵandaı, adam taǵdyryn sheshetin sot salasyna baılanysty jıi kóteriletin syndarǵa saı qandaı sharalar qolǵa alynyp, túptep kelgende, onyń sheshimi qalaı bolatyndyǵyn bilý edi. О́ıtkeni, sot júıesine syn az aıtylmaıtyny belgili. Jáne onyń túp-tórkini el úshin asa qaýipti dertte jatyr. Ol dert – sybaılas jemqorlyq.
Bul oraıda Astana qalalyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy Asqarjan Kenjeǵarın Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń usynǵan Ult jospary – bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýdyń 100 naqty qadamynda sottarǵa bergen tapsyrmalardyń oryndalý barysy jaıly úlken tolǵanyspen sóz etti.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstandy órkendetý jolyndaǵy bes halyqtyq reformada «Búginde sot júıesiniń álsiz býyny – sýdıalar korpýsy arasyndaǵy sybaılas jemqorlyq kórinisterine jıi-jıi soqtyryp jatatyn sýdıalardy irikteý, sýdıalarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń tıimsizdigi. Sýdıalar korporasııamen meńireý tumshalanbaýy tıis jáne qoǵamdyq synnan tys bolmaýy kerek. Ashyqtyq – sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqtan emdeıtin dári», dedi.
Mine, osy sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqty qalaı, qaıtkende joıýǵa bolady? Qashanǵa deıin adamnyń jıirkenishin týdyratyn jemqorlyqty sottar ózine seriktes ete bermek? Bul qazirgi tańda Qazaqstannyń bolashaǵyn oılaıtyn árbir patrıot jannyń janyn mazalaıtyn úlken saýal. Bizdiń mundaı ýaıymymyzdy dóp basqandaı, Astana qalalyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy Asqarjan Kenjeǵarın de biraz máselelerdi aıtyp berdi. Bárinen buryn, elimizdiń sot júıesi Memleket basshysy alǵa qoıǵan talaptarǵa saı damıtyny, sóıtip, árbir qazaqstandyqtyń Konstıtýsııaǵa saı óz quqyn qorǵaýda zańsyzdyqtyń kedergi keltire almaıtyndyǵyna kepildik retinde jańa atqarylar jumystar aýqymynyń keńdigimen shynaıylyǵy qýantty. Asqarjan Qapezuly da qazirgi elordadaǵy laýazymǵa birden aıaǵy kókten salbyrap túse qalǵan joq. Ol da sot salasynyń syryn álippeden bastap, talaı jerde qyzmet etip, bilim men biliktiliktiń arqasynda san taraý tájirıbe jınady. Sol bilim men tájirıbe arqasynda sýdıa úshin eń basty maqsat – kinálini kinásizden aıyryp, aıypsyzdy aıypty qylmaý ekendigin únemi este ustaıdy.
Alaıda, átteń bul ıgi maqsat sybaılas jemqorlyqtyń basymdylyǵynan árqashan barlyq jerde birkelki oryndala bermeıtindigi belgili. Sonyń saldarynan taraptardyń talaby qaıyrylyp, talaı jannyń jany júdeıtini de ras. Mine, osyndaı keleńsizdikterden sot júıesin aryltý úshin Elbasy barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memlekettik baǵdarlama – «Ult jospary – 100 naqty qadamda» ne istep, ne qoıý kerektigin naqtylap kórsetip berdi. Endi tek, osy baǵdarlama boıynsha jumys atqarylýy tıis. Al ony oıdaǵydaı oryndaý barlyq jaǵdaıy tolyq qamtamasyz etilgen sottar úshin qıyndyq keltirmeıdi. Elbasymyz Úkimettiń keńeıtilgen májilisinde aıtqandaı, Ult jospary – 100 naqty qadam memleketti jańǵyrtý jolyndaǵy baǵdarlama retinde jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge qarsy kúresýge jumyldyratyn ári elimizdiń álemdegi damyǵan memleketterdiń otyzdyǵy qataryna qosylýyna jol bastaıtyn qaýqary zor mańyzdy qujat, deıdi. Onda kásibı memlekettik apparat qurý, zań ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq damý, birtektilik pen birlik, esep beretin memleketti qalyptastyrý jalpyulttyq damýdyń kórsetkishi bolyp tabylady.
Mine, osy oraıda usynylyp otyrǵan 100 naqty qadamnyń 11 qadamy sottardyń qyzmetine tikeleı qatysty. Atap aıtsaq, reformaǵa saı bes satyly sot júıesine tıesili, ıaǵnı birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıta qadaǵalaý túrindegi júıeden, endi úsh satyly: birinshi – apellıasııalyq, kassasııalyq bolyp ornyǵatyn sot tóreligi júıesine kóshý qarastyrylyp otyr. Sóıtip, budan bylaı sot prosesterin beıne jáne úntaspaǵa jazý mindetti shartqa aınalady. Qazirdiń ózinde Astana qalalyq sotynyń sot prosesteri beıne jáne úntaspaǵa jazylý arqyly ótedi. Bul, Elbasy aıtqandaı, sottardyń jemqorlyqtan ada bolý úshin ashyqtyqqa bet burýy. Demek, ashyqtyq bar jerde sýdıanyń qaraqan basynyń qamyn kúıttep nemese qaltanyń jaıyn oılap bura tartpaıtyndyǵyna, tipti, aıdahardaı aqyrǵan laýazymdy sheneýnikterdiń tepkisinen de konstıtýsııalyq zańdy arqaý etip taısalmaıtyndyǵyna senim zor. Al japa shekken halyq úshin osydan artyq qandaı ádildik kerek? Mine, osy ádildikti tý etip, ashyqtyqty odan ári ornyqtyrý úshin alqa bılermen qaralatyn isterdiń sanattary da keńeıtiledi eken. Aıyptaýshy men qorǵaýshy jaqtar arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etý barysynda azamattardyń quqyn shekteıtin barlyq tergeý qyzmeti jónindegi ókilettikter birtindep tergeý sýdıasynyń quzyretine beriledi.
Sot tóreligi ınstıtýty memlekettik basqarý akademııasynan bólinip, Joǵarǵy Sottyń janynda jumys isteıtin bolady. Sonymen qatar, ınvestısııalyq daýlar boıynsha jeke sot isterin júrgizý qadamy iske asyrylatyn bolsa, elimizdiń Joǵarǵy Sotynda iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy qaraý úshin ınvestısııalyq alqa qurylmaq. Bul oraıda, Astana qalasynyń sotynda mamandandyrylǵan sýdıalar quramyn qalyptastyrý da qarastyrylǵan. Bul ne úshin qajet? Bul, joǵaryda aıtylǵandaı, Joǵarǵy Sotta qurylatyn alqada iri ınvestorlardyń qatysýymen bolatyn daýlar qaralsa, al qalǵan ınvestorlardyń qatysýymen bolatyn daýlardy Astana qalasy sotynyń mamandandyrylǵan sýdıalar quramy qaraıdy dep josparlanýda.
– Bul taptyrmas tamasha úlgi sheteldik sarapshylardyń ǵylymı-konsýltatıvtik keńes jumysyna qatysýy arqyly ınvestısııalyq daýlardyń qaralýyna múmkindik beredi. Astana qalasynda halyqaralyq sot tóreligi ortalyǵy qurylady. Buǵan qosa, sot tóreligin odan ári mamandandyrý maqsatynda ınvestorlardyń jáne Astana óńirlik qarjy ortalyǵy qatysýshylarynyń qatysýymen daýlardy qaraıtyn oblystyq sotqa teńestirilgen mártebege ıe «Mamandandyrylǵan ınvestısııalyq sot» qurý máselesi zerdelenýde, – dep atap ótti Asqarjan Kenjeǵarın. 100 qadamda kórsetilgendeı, sottardaǵy keleńsizdikterdiń aldyn alý úshin «sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteý tetikterin kóbeıtý jáne biliktilik talaptaryn qataıtý bolyp tabylady. Mindetti túrdegi talap – sot isterin júrgizýge qatysýdyń 5 jyldyq ótili. Olardyń kásibı daǵdysy men iskerligin tekserý úshin ahýaldyq testiler júıesin engizý.
Sýdıalyqqa úmitkerler sottarda stıpendııa tólenetin bir jyldyq taǵylymdamadan jáne odan keıin álgi sýdıa bir jyldyq synaq merziminen ótedi. Sol sııaqty 100 qadamda sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý erekshe qarastyrylyp otyr. Sýdıalardyń jańa etıkalyq kodeksin jasaý sonyń negizinde azamattar sýdıalardyń áreketteri boıynsha elimizdiń Joǵarǵy Sotynyń janynan qurylǵan arnaıy sot alqasyna shaǵymdana alatyn bolýy kerektigi aıqyndalǵan. Bul jóninde apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy Asqarjan Kenjeǵarın sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý maqsatynda sýdıalardyń jańa etıkalyq kodeksi jasalynatynyn, sonyń negizinde azamattar sýdıalardyń áreketteri boıynsha elimizdiń Joǵarǵy Sotynyń janynan qurylǵan arnaıy sot alqasyna shaǵymdana alatynyn jetkizdi.
Sondaı-aq, sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteý tetikteri kóbeıip, biliktilik talaptary qazirden-aq kúsheıtilgen. Endi sýdıalyqqa kandıdattarǵa sot júıesinde 5 jyldan kem emes jumys ótili bolýy kerektigi mindetti túrde talap etiledi. Sóıtip, sýdıalyqqa kandıdattardyń kásibı daǵdysy men iskerligin tekseretin ahýaldyq testiler júıesi engiziledi. Sýdıalyqqa úmitkerler sottarda sýdıa jalaqysynyń 70 paıyzy mólsherinde shákirtaqy tólenetin bir jyldyq taǵylymdamadan ótedi, dedik. Bul týraly Asqarjan Qapezuly «sot isterin júrgizýge qatysý ótilin engizý sýdıalyqqa kez kelgen adam ótip ketpes úshin, ıaǵnı sot isin júrgizýden naqty tájirıbesi bar, sot júıesinde qyzmet atqarǵan nemese sot prosesterine únemi qatysyp qalyptasqan kadrlardyń kelýine septigin tıgizedi.
Eń bastysy, sýdıalyqtan úmitkerlerdi sýdıanyń kómekshisi retinde paıdalanyp, sotta istiń qalaı qaralatynyn, sot prosesiniń qalaı uıymdastyrylatynyn, dáleldemelerdi zań normalaryna sáıkes zerdeleý, sol arqyly sot aktilerin saýatty jazýǵa mashyqtaný biliktiligin arttyrýǵa yqpaly mol bolady, deıdi. Aıyptaýshy men qorǵaýshy jaqtar arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etý barysynda azamattardyń quqyn shekteıtin barlyq tergeý qyzmeti jónindegi ókilettikter birtindep tergeý sýdıasynyń quzyretine beriledi dedik. Bul oraıda tergeý sýdıasy týraly tolyǵyraq aıtyp berýdi suraǵanymyzda Asqarjan Kenjeǵarın oıyn bylaısha sabaqtady. Onyń aıtýyna qaraǵanda, tergeý sýdıasynyń ókiletti-gine qylmystyq sot isin júrgizý kezinde adam quqyǵy, bostandyqtary men onyń zańdy múddeleriniń saqtalýyna sot baqylaýyn kodekste kózdelgen tártippen júzege asyrý jatady eken. Tergeý sýdıasynyń ókilettiligi kodekstiń 55-babynda kózdelgen. Sotqa deıingi is júrgizý barysynda tergeý sýdıasy kúzetpen ustaýdy, úıqamaqqa sanksııalaýdy, laýazymynan ýaqytsha shettetýdi, ekstradısııalyq qamaqty, múlikke tyıym salýdy sanksııalaýdy júzege asyrady. Sondaı-aq, sot-psıhıatrııalyq nemese sot-medısınalyq saraptama júrgizý úshin medısınalyq uıymǵa májbúrlep ornalastyrý, máıitti eksgýmasııalaý, kúdiktige, aıyptalýshyǵa halyqaralyq izdeý jarııalaý máselelerin qaraıdy.
Tergeý sýdıasynyń qaýlysyna prosestik kodekstiń 107-babynda kózdelgen tártippen shaǵym jasalýy, narazylyq bildirilýi múmkin. Advokat tergeý sýdıasyna aıǵaqtardy saqtaýǵa berý týraly, tıisti zań kómegin kórsetý jáne laýazymdy tulǵalar suraýdy oryndaýdan bas tartqan jaǵdaıda qorǵalýshynyń múddelerin qorǵaý úshin qajetti málimetterdi, qujattardy, zattardy talap etý hattamasymen ótinish bildire alady. Advokattyń qorǵaýyndaǵy azamattyń múddesine nuqsan keletin nemese qorǵaýyna jatatyn kez kelgen sanksııany suraýyna múmkindik berilip otyr. Tergeý sýdıasynyń shyǵarǵan qaýlysyna ol jarııa etilgen kezden bastap úsh táýlik ishinde oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sotqa shaǵym jasalýy, sondaı-aq, prokýror narazylyq bildirýi múmkin. Azamattar úmitiniń aqtalýy bul, birinshi kezekte, sýdıalardyń atqaryp otyrǵan laýazymyna adaldyq tanytýymen baılanysty.
Bul rette tergeý sýdıasynyń sot salasyndaǵy kásibı daıarlyǵy mol, jan-dúnıesi taza, adamgershiligi joǵary, paıym-parasaty bıik adam bolýǵa tıis, deıdi ol. Al endi osy joǵaryda aıtylǵandardyń bári naq qazirden bastap qolǵa alynyp jatqan sharýlar bolsa, atqarylǵan jumystar týraly da oqyrmandarymyzǵa aıtyp bersek degen saýalymyzǵa Asqarjan Qapezuly birqatar jańa málimetter keltirdi. Jyl basynan beri qalalyq sotqa 1334 is túsken eken. Sonyń 1230-y aıaqtalypty. Qaralǵan 706 iske saı úkim shyǵarylǵan. 292 is qysqartylyp, 191 is áli aıaqtalmaǵan eken. Bul sandar jumystyń qyzý júrip jatqandyǵyn kórsetedi. Árıne, bul sandardy tilge tıek etý ońaı, biraq olardyń árqaısysynyń óz tarıhy bar ekeni anyq. Máselen, Astana qalasy Esil aýdanynyń №2 aýdandyq sotynda Sport jáne deneshynyqtyrý isteri agenttigi tóraǵasynyń burynǵy orynbasary A.Tumataevqa qatysty úkim jarııalandy. A.Tumataev «Dan-Stroı» AQ ókilinen birneshe ret aqshalaı para alǵandyǵy, ıaǵnı «Astana qalasyndaǵy olımpıadalyq daıyndyq ortalyǵy» sporttyq keshenniń qurylysy boıynsha oryndalǵan jumys aktilerine zańsyz qol qoıǵany úshin aıyptaldy.
Sot jaryssózderi barysynda memlekettik aıyptaýshy A.Tumataevtyń 1 mıllıon teńge kóleminde para alý bóligi boıynsha is-áreketterin 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap zańdy kúshine engen QK-niń jańa redaksııasynyń 366-babynyń 2-bóligine sáıkes qaıta saralaýdy jáne oǵan aıyppul túrindegi jaza taǵaıyndaýdy surady. О́ıtkeni, memlekettik aıyptaýshy naqty dálel joqtyqtan A.Tumataevqa aldyn ala tergeý organdary tarapynan taǵylǵan para alýdyń basqa bólikteri boıynsha aıyp taǵýdan bas tartty. Sóıtip, sot úkimimen A.Tumataev 1 mıllıon teńge kóleminde para alǵandyǵy úshin, ıaǵnı Qylmystyq kodekstiń 366-babynyń 2-bóliginde kózdelgen qylmysty jasaǵany úshin kináli dep tanyldy. Oǵan, onyń jeke ózine tıesili múlkin tárkileı otyryp, alynǵan paranyń alpys eselengen somma kóleminde, ıaǵnı 60 mıllıon teńge quraıtyn aıyppul túrindegi jaza taǵaıyndaldy.
Sol sııaqty Astana qalasynyń qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq soty QK-tiń 24-babynyń 3-bóligi, 366-babynyń 4-bóliginde kózdelgen qylmysty jasaǵany úshin kináli dep tanylǵan M.Ospanovqa, QK-niń 24-babynyń 3-bóligi, 367-babynyń 4-bóliginde kózdelgen qylmysty jasaǵany úshin kináli dep tanylǵan A.Aqtaıǵa qatysty úkim etti. M.Ospanov Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndalǵan bolatyn. Keıin Atyraý oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sheshimimen TMRA men departamenttiń tarıfti 4.22 teńgekVt.s mólsherinde belgileý áreketine aksıonerlik qoǵamnyń shaǵym túsirýi nátıjesinde oblystyq sottyń apellıasııalyq jáne kassasııalyq satylarynyń sheshimderin ózgerissiz qaldyrý saldarynan 2013 jylǵy 25 qarashadaǵy №199-OD buıryǵynyń kúshi joıylǵan bolatyn. Buǵan qaramastan, M.Ospanovtyń buıryǵymen Atyraý oblysy boıynsha TMRA sot sheshiminiń tómendetilgen tarıftiń kúshin joıý týraly bóligin oryndaýdan bas tartqan. «Atyraý Jaryq» AQ basshylyǵynyń pikirinshe, belgilengen tarıf 1 mlrd. teńgeden astam kiristi joǵaltýǵa, qoǵamnyń qarjylyq jaǵdaıyn nasharlatýǵa, ınvestısııalyq baǵdarlamanyń oryndalýyna qaýip tóndirýge sebep bolýy múmkin edi. Osyǵan oraı, «Atyraý jaryq» AQ aksıoneri, «Energoınvest LTD» JShS-niń 40 paıyz kólemindegi úleske ıe quryltaıshysy, «Atyraý Jaryq» AQ-tyń jalǵyz aksıoneri V.Sıdelkovskıı M.Ospanovtyń tanysy A.Aqtaıǵa júgingen. A.Aqtaı «Atyraý Jaryq» AQ-tyń múddesi úshin M.Ospanovpen kezdesken. Kezdesý barysynda M.Ospanov qyzmet dárejesin asyra paıdalaný arqyly bopsalaý jolymen zańsyz syıaqy tabýdy oılaıdy. Osy maqsatpen M. Ospanov tabıǵı monopolııalar sýbektisiniń múddesine qyzmet etýshi A.Aqtaı arqyly tarıfti arttyrý máselesiniń tolyǵymen ózi sheshetindigine qoǵam basshylyǵyn sendire otyryp, «Atyraý Jaryq» AQ-tan 200 000 AQSh dollary somasynda aqshalaı túrdegi parany talap etken. Aksıonerlik qoǵamǵa kirý josparyn kózdegen jáne ózine júktelgen mindetke sáıkes óz bıznesin saqtap qalý maqsatynda A.Aqtaı M.Ospanovqa onyń kómekshisi arqyly «Atyraý Jaryq» AQ-tyń tarıf deńgeıin arttyrýǵa yqpal etý úshin joǵaryda aıtylǵan somany daıyndaıdy.
Sodan A.Aqtaı 2014 jylǵy 27 maýsymda M. Ospanovpen kezdesip, onyń talaby boıynsha ózinde saqtaýly turǵan 200 000 AQSh dollaryn M.Ospanovtyń kómekshisine berýdi senimdi ókiline tapsyrǵanyn aıtady. 2014 jylǵy 29 maýsymda shuǵyl-izdestirý is-sharalarynyń barysynda aqshany alyp jatqan kezinde kómekshini qarjy polısııasynyń qyzmetkerleri tutqyndaǵan. 2015 jylǵy 13 aqpandaǵy sot úkimimen M. Ospanov QK-niń 24-babynyń 3-bóligi jáne 366-babynyń 4-bóliginde kózdelgen qylmysty jasaǵany úshin kináli dep tanylyp, oǵan QK-niń 55-babyna sáıkes 1 101 060 000 teńge aıyppul salynyp, ózine tıesili barlyq múlikteri tárkilenip, memlekettik jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda qyzmet atqarý quqyǵynan ómir boıyna aıyryldy. Ári QK-niń 50-babynyń 2-bóligine sáıkes M.Ospanovty «Qurmet» ordeni memlekettik nagradasynan aıyrý týraly el Prezıdentine usynys engizildi. Osy úkimmen A.Aqtaı QK-niń 24-babynyń 3-bóligi, 367-babynyń 4-bóliginde kózdelgen qylmysty jasaǵany úshin kináli dep tanylyp, osy bapqa eskertý retinde kórsetilgen 2-bólikke sáıkes qylmystyq jaýaptylyqtan bosatyldy.
Mine, biz elordamyzdaǵy qalalyq sottyń jumysyna qatysty birqatar málimetter keltirdik. Memleket basshysynyń sottardyń aldyna qoıǵan tapsyrmalaryna saı atqarylar jáne atqarylyp jatqan birqatar kóńil aýdararlyq is-sharalar bar ekenin kórip, bildik. Bárinen buryn keltirilgen mysaldardan baıqaǵanymyzdaı, sotta qaralatyn qandaı iste bolmasyn zańdylyqty saqtap, qaıtken kúnde de týra sheshim shyǵarýǵa áreket etetini anyq baıqalady.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
Sýrette: Asqarjan Kenjeǵarın.
