Tusaýkeserge zań ǵylymdarynyń doktory Beket Turǵaraev, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵan, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory, aqyn Baýyrjan Jaqyp, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzembaev, belgili aqyn Aqylbek Shaıahmet, Omby qalasyndaǵy Qazaq mádenıeti Sibir ortalyǵynyń jetekshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altynaı Júnisova, Omby qalasynyń qurmetti azamaty Bota Sársenbaev, Omby oblysy ardagerler uıymynyń tóraǵasy Qaıyrgeldi Qozkın, Túmen oblysyndaǵy Qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń tóraǵasy Esenǵalı Ybyraev sııaqty azamattar qatysty. Oblys ákiminiń atynan quttyqtaý sóz joldanyp, sondaı-aq Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jáne olardyń esimderin jańǵyrtý jónindegi memlekettik komıssııanyń úılestirýshisi, respýblıkalyq «Qaharmandar» qorynyń tóraǵasy Sabyr Qasymov, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Zııabek Qabyldın onlaın qatysyp, oılaryn ortaǵa saldy.
Qazaq dalasynda bıler ınstıtýtynyń atqarǵan róli zor. Eger batyr eldi syrtqy jaýdan qorǵasa, bı ishki tartystar men teketiresterdi rettep, jer daýy, jesir daýy sııaqty áleýmettik talastardan órbigen rý aralyq, taıpaaralyq, jeke adamdar arasyndaǵy daýdyń bárin rettep otyrǵan. Tipti hanǵa, sultanǵa, rý basylaryna barǵan daýlardyń sheshimin de bıler aıtatyn bolǵan. Sondyqtan qazaq qoǵamynda atanyń balaǵa bergen úlken batasynyń bir «Bı bol, bı bolmasań, bı túsetin úı bol» dep aıtylady. Keıde úlken daýlarda talasýshy taraptardyń bıleri sóz saıysyna túsip, qazirgi advokattar sııaqty óz jaǵynyń durystyǵyn dáleldep baǵady. Eki jaq jeńise almasa, elge ádilettigimen tanymal bolǵan úshinshi bıdi «tóbe bı» saılap, soǵan júginedi. Tóbe bı ózine kómekshiler alyp, solardyń kómegimen eki jaq daýynyń basy men jalǵasyn zerttep, óziniń tóreligin beredi. Toqsan bı kóbinese osyndaı «tóbe bılikke» tańdalyp otyrǵan.
1822 jylǵy handyqty joıǵan reformaǵa deıin bıdi eshkim daýys berip, saılamaǵan. Olardy halyqtyń ózi taýyp, daýlasqan eki jaq óz kelisimderimen júginetin bolǵan. Bı ataqty halyqtan ádildigimen alyp, adal bılik aıta beretin bolǵan. Alda-jalda jańylysyp, týysqanyna, tanysyna, dosyna bursa, ondaı adamǵa eshkim senim bildirmegen. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen. Árıne, atasy, ákesi bı bolsa, urpaǵy da bı bolyp, asyl qasıet jalǵasa beretin jaılar kóp. Toqsan bıdiń atasy Qarabı de, ákesi Jabaı da bı bolǵan. Han-sultandar ataqty bılerdi óziniń bedelin kóterý úshin iri daýlardy solarǵa sheshkizip otyrǵan. El aýzynan jetken áńgimelerge qaraǵanda Qarabı – Abylaı hannyń oń tizesin basa otyrǵan ordaly bıleriniń biri. Onyń balasy Jabaı bı ári batyr bolǵan, al urpaqtary Seksen – batyr, al Toqsany bı atanǵan.
Toqsan HVIII ǵasyrdyń ortasynan aýa HIH ǵasyrdyń orta kezinde ómir súrgen. Bul ýaqytta áli otarshylardyń quryǵy uzara qoımaǵan, bıler ınstıtýtynyń bedeli joǵary turǵan kez. Jerine suǵynsa da, eldiń bıligin ózine qaldyryp, halyq ishindegi daý-damaıǵa otarlaýshylar kóp aralaspaǵan. Osy aralyqta Toqsan bıdiń ataǵy aspandap, esimi alty Alashqa tanylady. Oǵan el ishindegi daýlarǵa tórelik berýdi ótinip, aıshylyq alys jerlerden at terletip keletinder kóp bolǵan. «Tomashadaı Toqsan bı» atanǵan ol sol daýlardyń sheshimin taýyp, halyqty yrza qylǵan. Soltústik qazaqtary arasynan shyǵyp, búkil qazaq dalasyna óziniń qara qyldy qaq jarǵan ádilettigimen, taýyp aıtatyn sheshendigimen tanylyp, el birligin saqtaýǵa, qandastarymyzdyń tatý, beıbit ómir súrýin jaqtaýǵa úles qosqan osyndaı ataqty babamyzdyń ómiri men qyzmetin zerttep, el aýzynan jınalǵan derekterdi toptastyryp, jınaq shyǵarǵan avtorǵa sóılegen adamdardyń bári rızashylyǵyn bildirdi.
Al keıin patsha ókimetiniń quryǵy uzaryp, eldegi daý-damaıǵa bılik aıtýdy halyq qalaǵan emes, aǵa sultan, bolystar taǵaıyndaǵan bıler aıtatyn bolǵanda Toqsan bılikten bas tartqan. О́ıtkeni bıdiń ústinde bıleýshi tursa, ondaı jerde ádiletti sheshim aıtylmasyn ol bilgen. Mysaly, aǵa sultannyń zasedateli, keıin bolys bolǵan Tabeı Toqsanǵa bı bolyńyz dep jalynǵanda da bas tartqan eken.
Petropavl
