Otandyq anımasııa: balalardy qalaı qyzyqtyramyz?

Árıne, bul saýalymyzǵa qarsy daý aıtatyndar da tabylar. Máselen, 2018 jyly jaryqqa shyqqan Turdybek Maıdan men Tilek Tóleýǵazynyń «Muzbalaq» týyndysyn týra jarty ǵasyrdan keıin «Qarlyǵashtyń quı­ryǵy nege aıyr?» mýltfılminiń ornyn laıyqty deńgeıde basqan eńbektiń qa­ta­ry­­­na jatqyzady mamandar. Onyń bir se­­be­bi – álemniń 48 elinde kórsetilip, 1968 jyly qazirgi Sankt-Peterbýrgte ótken III Búkil­odaq­tyq kınofestıvalde júldeger atanyp, 1975 jyly Halyqaralyq Nıý-Iork festıvalinde «Kola Praksınoskop» júl­desin jeńip alǵan Ámen Qaıdarov jumy­sy­nyń dańqyn araǵa 50 jyl salyp dál osy «Muzbalaq» qaıtalaǵany basa aıtylady. 

Atalǵan týyndy Túrkııanyń Best Istanbul Film Festival festıvalinde úzdik tolyq­­­­­metr­li anımasııalyq fılm atandy. Adam men búrkittiń arasyndaǵy dostyq, senimdilik, adaldyq, erlik syndy izgi qasıetter sóz bolatyn shyǵarma, ras, jaryqqa shyqqan sátten-aq jańalyqqa aınalyp úlgerdi.

Sol sekildi «Kúltegin», «Er Tóstik pen aıdahar», «Qazaq eli», «Ańshy», «Maq­tanshaq qyz», «Tiginshi men aı», «Qadyr­dyń baqyty» jáne taǵy da basqa mýltfılmderdiń de kórermen kóńili­nen shyqqany qýantady. Máselen, «Saq» jekemenshik kınostýdııasy túsirgen bir ǵana «Qoshqar men tekeniń» «You­tube» arnasyndaǵy kórilimi 20 mıllıonǵa jetse, «Ara» stýdııasynyń byltyr túsirgen «Shyraq» mýltfılmi 2,3 mln qaralym jınaǵan. Osyndaı qadaý-qadaý jumystar kóńilińdi kóterip, mereıińdi ósirip-aq tastaǵanymen, álemdik anımasııa óndirisimen salystyrǵanda qazaq mýltıplıkasııasynyń túrli sebepterge baılanysty áli de kenje qalǵanyn baı­qaý qıyn emes.

Naqty tájirıbege súıenip, balalar kózqarasy men qyzyǵýshylyǵyn da baıqap-baqy­lasańyz, qazaq anı­ma­sııasyndaǵy bir­qatar túıtkildermen bet­pe-bet kele­rińiz anyq. Olaı deı­tinimiz, bizdegi shyǵarmalardyń kóp­shiligi jalpylama aýdıtorııaǵa arnalyp túsiriledi, bala­lardyń jas erek­sheligi, qyzyǵýshylyq deń­geıi kóp es­kerile bermeıdi. Ásirese tanymy endi qa­lyptasyp kele jatqan bal­dyr­ǵandardyń qyzyǵýshylyǵy, óki­nishke qaraı, syrt qalyp jatady. Sonyń saldarynan bolar, tili byldyrlap endi shyqqan balalardyń aýzynan Reseıdiń «Kók traktoryndaǵy» áıgili «Po polıam» ánin jıi estip qalamyz. Sábıler­diń suranysy da kóp jaǵdaıda osy týyndymen baılanysty. Dúken sóresinen «sóıleıtin» kók traktor oıyn­shyǵyn kórse, alǵyzbaı ketpeıtini – ol bólek áńgime.

Biz de ata-ana bolǵandyqtan ári qazaq tilin otbasynda basty qundylyq etken adam retinde bastapqyda sheksiz maksımalızmmen tek qana qazaqtildi kon­tentti balalarǵa usynýǵa umtylyp kórdik. Bala­­myzdyń vızýaldy kóriniske degen su­ra­nysyn qanaǵattandyrý úshin eki-úsh jasynan bastap sanaýly mınýtqa bolsyn teledıdardan baldyrǵandarǵa arnal­­ǵan túrli mýltfılmder men tanymdyq týyndylardy kórsete bastadyq. Son­da baıqaǵanymyz, bizdiń baǵyttaýymyz­ǵa qaramastan balanyń báribir óz tańdaýyn jasaıtyndyǵyna kóz jetkizdik. Ol ne deısiz ǵoı, ol – kóp aýzynda júrgen sol baıaǵy Reseıdiń «Sınıı traktor», «Býren­ka Dasha», «Masha men aıý» nemese álem boıynsha birneshe mıllıard qaralym jınap, silkinis jasaǵan «Akýla» áni syn­dy týyndylar boldy. Nege? Sebebi on­da­ǵy jarqyn boıaý, bala qyzyǵýshyly­­ǵy­­na saı kásibı ári jeńil óńdelgen áýen, til­ge oralymdy, qımylǵa qısyndy kó­ńil­di kórinis, qabyldaýǵa ońaı ári sanaǵa senim uıalatatyn sıýjetter, tanymǵa saı usynylatyn tushymdy aqparattar bala túgil, eresek kórermenniń ózin baý­rap alady. Al endi siz ǵalamtordaǵy dál osy jastaǵy aýdıtorııaǵa usynylǵan qa­zaq­tildi kontentti bir sholyp ótińizshi. «Sandar», «Pishinder», «Aıý áni» sııaqty dúnıelerdi tyńdaǵannan-aq basqa arnaǵa aýystyrýǵa asyǵasyz. Tilindegi júıesizdik pen aıqaılap turǵan aksent, darynsyz dınamıka, sıyqsyz sýret pen kóriksiz kartına, uǵymǵa qaıshy kórinister, áser­siz áýen, tizbelep kete berseń taýsylmaıtyn kóp kemshilik balany qyzyq­tyrmaı, kerisinshe, jalyqtyrady. Al bul jastaǵy balalarǵa maqtaýly «Muz­balaq» nemese ańyzǵa aınalǵan «Ań­shyny» usyna almaıtynyńyz anyq.

Atalǵan pikirimizge tórelik surap maman­darmen de oı bólisip kórgen edik. «Bek production» kompanııasynyń mýltıplı­katory Jaqsybek Kámil­uly­nyń piki­rinshe, mýltfılmniń bala psıhologııasyna áseri óte zor. Ásirese mazmuny men stıline basa nazar aýdarý asa mańyzdy.

«Mýltfılm kórý arqyly bala túr­li emosııalardy sezinedi, qabyldaıdy. Máselen, qýanýdy, qorqýdy, qaıǵyrýdy úırenedi. Ekinshi jaǵynan, anımasııa – tálim-tárbıe quraly. Ata-anaǵa kómek­tesý, dostyq, adaldyq, janashyrlyq sııa­qty qasıetterge baýlıdy. Úshinshiden – til. Bala qaı tilde mýltfılmdi jıi kórse, sol tildi tez meńgeredi. Qazaqtildi anımasııanyń qazirgi jaǵdaıyna kó­ńil tolmaıdy. Bizge qoldaý men qarjy jetis­peıdi. Sonymen qatar sapaly ónim shyǵaratyn maman az. Qazaqtildi anımasııalar balalardy qyzyqtyra almaı otyr. Nege? О́ıtkeni sapasy tómen. Al sapany kóterýge qarjylyq jaǵy úlken qolbaılaý. Mazmuny men stıli qyzyq bolmasa balalar ózge tilde kontent kóre bastaıdy. Sebebi shetel anımasııalary sapaly. Bizdiń salaǵa úlken qoldaý kerek», deıdi maman.

Al sheteldik mamandardyń táji­rı­­besine súıensek, balalar kontenti má­se­lesine tereńnen hám jan-jaqty keletinin baıqaýǵa bolady. Mamandar anı­masııanyń tanymdyq, tárbıe­lik róliniń zor ekenin basa aıtady. Bal­dyrǵandy mýltfılm kórýge tartý úshin munda úlken jumystar atqary­la­dy. Arnaıy psıhologter keńesi qury­lyp, jańadan shy­ǵatyn mýltıhıkaıaǵa baǵa berip, tıgizer áserin saraptaıdy. Sebebi olar kıno men mýltfılmniń naǵyz ıdeologııa quraly ekenin jete túsinedi. Psıholog mamandardyń aıtýynsha, ekrandaǵy túrli keıipkerdiń is-áreketin baqylaıtyn balanyń oılaý, este saqtaý qabileti de jaqsy damyp, jetiledi. Bizde, kerisinshe, anımasııany kóp ata-ana balanyń kóńilin aýlap, ýaqytyn ótkizý úshin qosyp beredi. Al onyń ári qaraıǵy bala sanasyna áserine bas qatyryp jatqany sırek. Shyn máninde, anımasııa – tek kóńil kóterý ǵana emes, sonymen qatar balalarǵa qorsha­ǵan álemdi bilýge, túsinýge kómektesetin qýatty tárıbe quraly ári bala tilin damytatyn negizgi mekteptiń biri. Sebebi qazir aqparattyq ǵasyr, sábı tanymyna vızýaldy kórinisterdiń áseri zor. On­daǵy keıipkerlerdiń sóılegen sózin tyńdaı otyryp ósip kele jatqan jas býyn sózdik qoryn baıytady. Emosııa­ny sózben jetkizýge beıimdeledi. Dese de, ­bul jaǵynan kelgende qazaq anımasııa­syn­daǵy til máselesi de túıtkildi túıinin tolyq sheshti dep aıta almaımyz. Ási­re­se aýdarma shyǵarmalardy kórip, sana­sy­na myqtap quıyp alǵan balalar til qol­da­nysyndaǵy «barýym kerekpin», «bo­lyp tabylady», «keshirim suraımyn» sııaq­ty «kalka» tirkester «derti» – óz aldy­na úlken másele.

«Pedagog maman retinde meniń bir baıqaǵanym – kóp otbasy taza qazaq tilinde sóılese de, balalarynyń tili orys­sha nemese aǵylshynsha shyqqan. Onyń birden-bir sebebi – ǵalamtor. Qazirgi balalar «Youtube» arnasynan sheteldik týyndylardy kóp kóredi. Mazmuny jeńil, qysqa ári keıipkerleri túrlenip otyratyn jarqyn mýlt­fılmder balany tez baýrap alady. Balanyń qııaly erekshe ǵoı. Bizge de osyndaı kontent­ti áleýmettik jelilerge kóbirek salý kerek. Úıde de ata-analar qazaqtildi týyndy­lardy jıi nası­hat­taýy kerek. Sonda bala­nyń qyzyǵý­shy­lyǵyn oıata alamyz», deıdi tárbıeshi ma­man Raýshan Amantaıqyzy.

Qazaq anımasııasyndaǵy taǵy bir úlken másele – balalarǵa unaıtyn, olar elik­teıtin zamanaýı jańa keıipkerler, ıaǵnı qaharmandar týdyrý qajettiligi de kezek kúttirmeıtin másele. Bul týrasynda kásibı anımator mamandardy da áńgimege tartyp kórdik.

«Keıipkerdiń minezi, tarıhy, mıssııa­sy, artyqshylyǵy men kemshiligi bolýy kerek. Qatty aıtty dersiz, biraq, bizde túsirilip júrgen fılmder jansyz qur sýret, olardy keıipker retinde qabyl­daı almaısyń. «Disney» alǵashynda han­zada men hanshaıym mahabbaty, olardyń ­bir­ge bolý jolyndaǵy san alýan qıyn­dyq­tary týraly, jalpy qııal-ǵajaıypqa toly ertegilerdi túsirgendigin bilemiz ári fılm túsirý barysynda olar sıýjettiń tarıhtan nemese ádebıetten alynǵa­ny­na qaramastan oqıǵalardy balalar psı­ho­logııasyna beıimdep ózgertip otyrǵan. ­Sol sııaqty nege «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» ­dastanyn nemese «Qyz Jibekti» alyp, keremet mahabbat týraly fılm túsirmeske? Bizde tarıhty ózgertpeý kerek degen qatań qaǵıda bar. Al nege osy barshaǵa málim keıipkerlerdi qosyp, balalarǵa naǵyz mahabbatyń qandaı bolýy kerek ekenin kórsetetindeı fılm túsirmeske?», deıdi anımator-rejısser Meıirjan Sandybaı. Áriptes sózine anımator-rejısser, kóptegen jobanyń avtory, Qazaq Ulttyq óner ýnıversı­teti­­niń oqytýshysy Jánibek Nurbek te qosyl­dy: «Biz bala kezimizde estigen ushpa kilem, barlyq álemdi kórsetetin shar sııaq­ty ertegiler qazirgi zamannyń balalary úshin qyzyqty bolady degen­ge senbeı­min. Qazirgi balalardyń kópshi­ligi ǵarysh­qa, atys-shabysqa qurylǵan fılmder­diń qaharmandaryna elikteıdi. Sondyq­­tan ózimizdiń mıfologııamyzdy, epos­tyq jyrlarymyzdy, ondaǵy batyrlary­myzdy zaman talabyna saı jańǵyrtý kerek», deıdi maman.

Rasymen de, qazaq tilinde bala tanymyn baýrap, qyzyǵýshylyǵyn qııanǵa samǵatatyn taqyryptar kóp. Tek sony óner tilinde órnekti etip óre alatyn, tartymdy qylyp tarqata alatyn, balalar psıhologııasyn tereńnen biletin saýatty ssenarıster men alǵyr anımatorlar­­­dyń qatary kóbeıse, álbette, bul túıtkil­­­diń de sheshiler kúni alys emes ekendigi­­ne ámanda sengimiz keldi. Ásirese keıin­gi onjyldyqta «Balapan» telearnasy­nyń tapsyrysymen túsirilip, kishken­­taı kórermenderge usynylyp jatqan kóp dúnıeler mazunymen de, sapasymen de kóńilge mazdaǵan úmit otyn jaqqany belgili. Talaı jas mamannyń ózge salany jaǵalamaı, kásibı turǵyda ózin synaýyna da jaqsy múmkindikter syılap keledi. Osynyń ózi qazaq anımasııasy­nyń keleshegine kúmánmen emes, senim­­men qaraýǵa jeteleıdi. Tek mun­daı tele­arnalar elimizde kóptep ashylsa, bala­lar kontentine memleket tarapy­nan jú­ıeli kóńil bólinip, qoldaý kórsetil­se, qa­zaq anımasııasynyń bolashaǵy bu­dan da ba­ıyptana túseri, báseke kóbeı­se, báse­kemen birge sapa da artatyny anyq.

Qazaq anımasııasynyń atasy Ámen Qaıdarov: «Biz ult bolyp, egemendi el bolyp, mádenıetimiz ben salt-dástúrimizdi damytamyz desek, eń aldymen, tárbıeni tıtteı búldirshinderimizden bastaýymyz qajet» degen eken. Mańyzdylyǵyn kúni búginge deıin joǵaltpaǵan ózekti oı. Sebebi dúnıeni janary qalaı kórse, jan dúnıesi solaı qabyldaıtyn baldyrǵandardyń tap-taza álemi laılanbaı, kerisinshe qııal qanatynda qalyq­ta­ta alatyn týyndylardyń kóbeıýi – ulty­myzdyń kelesheginiń kemel ekendigin de kórsetedi. Ekran arqyly tárbıele­nip jat­qan jetkinshekterdiń estetıkalyq tal­ǵa­mynyń joǵary, rýhynyń myqty bolýy da osy anımasııamen tikeleı baılanysty. Shúkir, qazir elimizde ulttyq anımasııanyń keleshegi úshin esepsiz ter tógip júrgen kásibı anımatorlar kóp. Soǵan qaramastan anımasııalyq ónim áli de suranysty qanaǵattandyra almaı keledi. Árıne, mýltıplıkasııalyq úde­ris kóp ýaqyt pen qyrýar qarjyny talap etetini anyq. Degenmen bala tárbıesin durys jolǵa qoıamyz, ulttyq ıdeologııa­ny baldyrǵan sanasyna quıamyz desek, ult­tyq anımasııany damytýdy sózsiz qolǵa alý kerek.