Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Mundaı tájirıbe uzaqqa aparmaıdy
Bir kezderi munaı-gaz sektory baǵa jetpes baılyq hám kól-kósir tabystyń kepili edi. Qazir onyń da múmkindigi taryldy. Sondyqtan qazir bizge shıkizat tasýshylar emes, óndiris ashyp, jańa tehnologııa ákeletin strategııalyq ınvestorlar kerek.
Investısııa tartýda Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystary men Almaty qalasy kóshten qala bastaǵan. Jeke ınvestısııa azaıǵan saıyn, jetpegen qarjyny bıýdjet óz esebinen toltyrady. Prezıdent mundaı tájirıbe uzaqqa aparmaıtynyn aıtty.
– Úkimet ınvestordy izdeýge, qoldaýǵa jáne qorǵaýǵa qatysty jumystyń bárin júıeli júrgizetin birtutas ekojúıe qurýy qajet. Byltyrǵy 9 aıda elimizge 12,7 mlrd dollar tikeleı shetel ınvestısııasy tartyldy. Bul 2023 jyldyń dál sondaı kezeńimen salystyrǵanda 36 paıyzǵa kem, – dedi Memleket basshysy.
Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń ádisteme departamentiniń dırektory Oraz Abdrahmanov aldaǵy salyqtyq reformalar ınvestor tartýǵa birshama áser etedi deıdi.
– Jańa Salyq kodeksinde ınvestısııalardy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar shara qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, qurylys salý, mashına, jabdyq jáne baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi satyp alý kezinde salyqtyq preferensııalar usynylady. Sondaı-aq qaıta jańartý, modernızasııa, kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeýge jumsalǵan shyǵyndarǵa da osyndaı shegerimder engiziledi. Ǵylymǵa ınvestısııa tartýdy qoldaý maqsatynda ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý shyǵyndaryna 300%-dyq «sýpershegerim» qarastyrylǵan. Sonymen qatar shıkizatty qaıta óńdeýge baǵyttalǵan ınvestısııalar úshin QQS boıynsha yntalandyrý sharalary usynylady, – dedi ol.
Ekonomıst Saparbaı Jobaevtyń aıtýynsha, ınvestısııa taqyrybynda eń mańyzdy másele – salyqtyq jeńildikter. Qazir «eger daıyn ónimge ınvestısııa salsa, salyqtyq jeńildikter beriledi» degen júıe engizilip jatyr. Bul – óńdeý ónerkásibin damytýǵa baǵyttalǵan qadam, ıaǵnı bizge shıkizat óndirisimen ǵana emes, daıyn ónim shyǵarýmen de aınalysatyn ınvestorlar kerek.
Jeńildiktiń bes sanaty
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Memlekettik kirister komıtetiniń bizge bergen jaýabyna súıensek, qazirgi kezdegi birqatar salyq jeńildigin 5 negizgi sanatqa bólýge bolady:
Birinshisi, ınvestısııalyq salyqtyq jeńildikter. Bul jeńildikter jańa óndiris ashatyn nemese qoldanystaǵy óndiristi jańǵyrtatyn kompanııalarǵa beriledi. Eger ınvestor jańa zaýyt, fabrıka nemese basqa da óndiris nysanyn salsa, onda ol bul shyǵyndaryn korporatıvtik tabys salyǵynan (KTS) alyp tastaı alady.
Ekinshisi – arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar (AEA) úshin salyqtyq jeńildikter. Bizde 14 AEA bar. Bul aımaqtarda jumys isteıtin ınvestorlar kóptegen salyqtan bosatylady. Máselen, KTS pen múlik salyǵy tólenbeıdi, jer salyǵy joıylady, jer ýchaskesin paıdalanǵany úshin tólem jasamaıdy. 2021 jyldan bastap QQS-dan da bosatylǵan. AEA aýmaǵynda óndiris ashsańyz, 10 jyl boıy KTS, jer jáne múlik salyǵyn tólemeısiz.
Úshinshisi – ınvestısııalyq kelisimder aıasyndaǵy salyqtyq jeńildikter. Eger ınvestor 7,5 mln AEK-ten joǵary ınvestısııa salsa, oǵan da qosymsha salyqtyq jeńildikter beriledi.
Tórtinshisi – ınvestısııalyq basym jobalar úshin jeńildikter. Eger ınvestor iri óndiris jobasyna 200 myń, 1 mln nemese 2 mln AEK salyp jatsa, oǵan qosymsha jeńildikter beriledi.
Besinshisi – elimizdiń zańdy tulǵalary úshin ınvestısııalyq jeńildikter. Eger kásiporyn tehnologııalyq jabdyq, qosalqy bólshek, shıkizat pen materıaldar ımporttasa, onda kedendik baj salyǵyn tólemeıdi. Importtalǵan shıkizat pen materıaldarǵa qosylǵan qun salyǵy (QQS) salynbaıdy. Memleket jer ýchaskesi, ǵımarat, jabdyq jáne basqa da múlikterdi tegin bere alady.
Jemqorlyq tusaý bolyp tur
Berilgen jeńildiktiń ózi ınvestısııa aǵynynyń artýyna kómektespeı tur. Munyń sebebin sarapshy Saparbaı Jobaev geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵýynan ári júıedegi qatelikterden kóredi.
– Jalpy, ınvestısııa kólemi shamamen 24 mlrd dollardy qurasa, onyń 13,5-14 mlrd dollary tikeleı ınvestısııa boldy. Bul ózgeristerdiń basty sebebi – qazirgi geosaıası jaǵdaı. Bizge negizinen Qytaı men Reseı tikeleı ınvestısııa quıady. Biraq qazir Reseı soǵysqa baılanysty bıýdjetiniń basym bóligin qorǵanys salasyna baǵyttap jatyr, sondyqtan Qazaqstanǵa ınvestısııa salý múmkindigi shekteldi. Qytaıdyń jaǵdaıy da kúrdelene tústi, – deıdi.
Sonymen qatar ınvestor quqyǵyn qorǵaý máselesi de ózekti bolyp otyr.
– О́kinishke qaraı, elimiz jemqorlyq deńgeıi joǵary memleketterdiń qatarynda, bul jaǵdaı ınvestorlar úshin qaýip týdyrady. Halyqaralyq jemqorlyq ındeksine sáıkes, Qazaqstan qazirgi ýaqytta 160 memlekettiń ishinde 93-orynda tur. Kóptegen ınvestor memlekettik organdarmen jumys isteýden qashyp, jekemenshik kásiporyndarmen áriptestik ornatýdy qup kóredi. Jýyrda mynadaı bir áńgime estidim. Bizdiń bir sheneýnik Túrkııaǵa baryp, jergilikti ınvestormen kezdesip «Qaıdan jer qajet bolsa, sol jerdi sizderge beremiz, qalaǵan jerge zaýyt salasyzdar» dep usynys aıtqan. Olar bolsa «Bul jerdiń buryn ıesi bolmaǵan ba? Eger búgin basqa bireýden tartyp alyp beretin bolsań, erteń basqa ákim kelse, menen de tartyp alýy múmkin ǵoı?» deıdi kúmándanyp. Bul – elimizdegi ınvestısııalyq klımattyń turaqsyzdyǵyna degen senimsizdiktiń kórinisi. Investorlar úshin eń basty másele – quqyqtyq turaqtylyq pen kepildik. Olar ákimderdiń jıi aýysatynyn, bılik basyndaǵylardyń turaqsyz ekenin, keıbir sheneýnikterdiń jemqorlyqqa beıim ekenin jaqsy biledi. Sondyqtan olar jerdi memleketten jalǵa alýdan góri, ony menshik ıesinen satyp alyp, sonymen jumys isteýdi qalaıdy. Bul jaǵdaıda jerdiń naqty ıesi bolady, al ákimdik sheshimderine táýeldilik azaıady, – deıdi ekonomıst.
Sarapshylar sózinen túıgenimiz, ınvestorlar erkin jumys istep, el ekonomıkasyna aıanbaı aqsha quıýy úshin bizge myna kedergilerdi joıý shart: jemqorlyq, kvazımemlekettik kásiporyndardy jekeshelendirý, ákimshilik resýrstardy qysqartý, sot júıesiniń táýelsizdigin qamtamasyz
